جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

عقل یکی از منابع مهم معرفت در اسلام است که در نهج‌البلاغه در کنار سایر منابع معرفت مانند تجربه، شهود و وحی مطرح می‌شود و حدود و قلمرو انسان را در شناخت آگاه می‌سازد. پرسش پژوهش حاضربه این مهم می‌پردازد که از منظر علی؟ع؟ در نهج‌البلاغه عقل به‌عنوان منبع، چگونه توصیف شده است. هدف از این پژوهش تقسیم‌بندی، شناخت و بیان قلمرو حدود عقل از دیدگاه حضرت علی؟ع؟ با استناد به نهج‌البلاغه است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد، حضرت علی؟ع؟ عقل را یکی از منابع مهم در شناخت می‌داند؛ اما برای این منبعِ شناخت، حدودی قائل است. ایشان در سخنان متعدد خود انسان‌ها را از مواردی مانند قضا و قدر، تقدیر الهی، شناخت خداوند، اسما و صفات برحذر می‌کند؛ زیرا عقل از درک آن عاجز است و در این موارد عقل دچار گمراهی خواهد شد. حضرت علی؟ع؟ با اینکه عقل را یک منبع معرفتی می‌داند؛ اما در مواردی که قلمرو عقل از دستیابی به شناخت واقعی ناتوان است، وحی را به‌عنوان یکی از والاترین منابع معرفتی معرفی می‌کند. ماهیت این پژوهش توصیفی و تحلیلی و روش گردآوری آن کتابخانه‌ای است.

خوارج یکی از مهم­ترین و پرآوازه‌ترین فرقه­های اسلامی است که در نیمه اول سده نخست در بستر منازعات سیاسی و کلامی پدید آمده است. از آنجا که شناخت تاریخ اجتماعی و فرهنگی شیعیانِ نخستین، نیازمند بررسی روابط شیعیان و دیگر گروه‌های رقیب است، بررسی تعاملات و تقابلات علمی و اجتماعی آنان با دیگر گروه‌های فعال جامعه اسلامی ضروری به نظر می‌رسد. از طرفی خوارج در کنار عثمانیانِ طرفدار معاویه و شیعیان پیرو امیرالمؤمنین؟ع؟ سه گروه عمده سیاسی-مذهبی قلمداد می­شوند که در تحولات سیاسی، اجتماعی و کلامی جهان اسلام در سده­های نخستین نقش‌آفرین و فعال بوده­اند. چگونگی هم‌گرایی یا واگرایی آنان با یکدیگر برای شناخته‌شدن زوایای پنهان تاریخ تشیع از اهمیت بسزایی برخوردار است. این گروه که با مخالفت با امام علی(علیه السلام) از اردوگاه آن حضرت در نبرد صفین جدا شده بودند و آنگاه ماجرای نهروان را علی‌رغم میل باطنی آن حضرت رقم زدند، همواره در عرصه­های سیاسی و عقیدتی با حاکمان و گروه­های فکری درگیری داشته­اند. جریان فکری-اجتماعی خوارج که به گروه­های چون ازارقه، نجدات، اباضیه، صفریه و عجارده تقسیم شده بودند، در بسیاری از مناطق جهان اسلام از حضوری پرهیاهو برخوردار بودند. در مقاله پیش رو با مطالعه منابع تاریخی و روایی به تحلیل مناسبات این دو گروه در عرصه اجتماعی-فرهنگی در بازه عصر حضور معصومان پس از شهادت امیرالمؤمنین(علیه السلام) پرداخته است. علت نپرداختن به مناسبات شیعیان و خوارج در عصر خلافت امیرالمؤمنین(علیه السلام) فقدان هم‌گرایی یا واگرایی فرهنگی میان آنان و از طرفی دیگر گستردگی روابط اجتماعی-سیاسی میان آنان بود که خود پژوهشی مجزا می‌طلبد. نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه به‌ظاهر شیعه و خوارج در یک جبهه در مقابل دستگاه خلافت قرار دارند؛ اما اهل‌بیت(علیهم السلام) و اصحاب امامیه یک مبارزه نرم فرهنگی در برخورد با خوارج دنبال می­کردند. به نظر می­رسد روحیه تند و متهورانه خوارج و نیز عدم اقبالِ نه‌چندان زیاد شیعیان به این نحله فکری و سیاسی، موجب شد که ائمه(علیهم السلام) و اصحابشان تقابل آشکاری با آنان نداشته باشند.

میان مورخان در تاریخ ولادت و شهادت معصومان(علیهم السلام) همواره ناسازگاری‌های فراوانی وجود داشته و گزارش­های چندگانه‌ای از آن در منابع تاریخی دیده می­شود؛ این در حالی است که شناخت دقیق تاریخ ولادت و شهادت آنان در فهم رخدادهای تاریخی، به­ویژه گفتار و کردار آنان و آگاهی از شرایط زمانه ایشان بسیار حائز اهمیت است. جستار حاضر ضمن توجه به نوشته­های پیشینیان و با استفاده از منابع متعدد و متقدم، به جمع­آوری و واکاوی گزارش­های ده­گانه درباره روز ولادت امیرالمؤمنین علی(ع) پرداخته و به این نتایج دست یافته است که گزارش و روایت صحیح ولادت حضرت علی؟ع؟ در روز یکشنبه مصادف با هفتم ماه شعبان سال سی‌ام عام‌الفیل رخ داده است. همچنین با توجه به مسئله «نسیء» و کبیسه‌کردن سال­ها در زمان جاهلیت، روایت یاد‌شده با روایات حاکی از میلاد آن حضرت در روز پنجم ذوالحجه قابل جمع است؛ نیز گزارش زادروز آن حضرت در روز سیزدهم رجب، خبری مرسل و ضعیف بوده و با نظریه صحیح مورخان درباره سال شهادت آن حضرت از یک سو و با سخن درست درباره مدت عمر ایشان از سوی دیگر در تناقض است و معروف‌بودن این تاریخ، ناشی از رسمی‌شدن آن در زمان صفویه بوده و مانند سایر گزارش­های یاد‌شده فاقد ارزش و اعتبار است.

ارزش شعر و میل طبیعی به آن بر هیچ‌کس پوشیده نیست، خصوصاً اگر در وزن و قافیۀ مناسب و با به‌کارگیری آرایه­های ادبی باشد. حفظ، شنیدن و خواندن آن می‌تواند، تهذیب اخلاق و لطافت اندیشه و اعتدال عواطف ایجاد کند. شعر، ترسو را شجاع، خسیس را جواد، خشمناک را خشنود و دشمن را دوست می­کند. از آنجا که کمیت اسدی یکی از شاعران پر­آوازه شیعه و طرفدار نهضت علوی است، در این مقاله سعی شده تا ضمن ارائه تصویری روشن از شخصیت و جایگاه این شاعر نامدار و ویژگی­های فردی وی، به تفصیل پیرامون عقیده او و دیدگاه­های مطرح در این باره با استناد به منابع کهن بحث شود. محاجه و استدلال‌های به‌‌کار‌‌گرفته‌شده در مضامین اشعار کمیت و مهم‌ترین اثر او یعنی هاشمیات از دیگر مطالبی است که در این مطالعه به آن پرداخته شده است.

هدف از پژوهش حاضر بررسی ویژگی­های حکمرانی مطلوب از دیدگاه اسلام بر مبنای کتاب نهج­البلاغه امام علی؟ع؟ است. سوال پژوهش حاضر بر چیستی ویژگی­های حکمرانی مطلوب از دیدگاه اسلامی استوار بوده و در مقام پاسخ، این فرضیه را به محک آزمون می­گذارد که ویژگی­های حکمرانی مطلوب از دیدگاه اسلام بر ایده­آل‌بودن نظام سیاسی و اجتماعی و تأمین منافع مردم متکی است. در این پژوهش روش گردآوری داده­ها مبتنی بر روش اسنادی، روش تجزیه و تحلیل داده­ها، تحلیل محتوا و ملهم از ادبیات نظری مربوط به حکمرانی مطلوب است. جامعه آماری این تحقیق شامل کتاب نهج­البلاغه است و جامعه نمونه آن شامل کلیه نامه­ها و حکمت­ها است که تعداد 79 نامه و 480 حکمت مورد بررسی قرار گرفت است. یافته­های پژوهش حاکی از آن است که حاکمیت قانون، اجماع­گرایی، شفافیت، پاسخگویی، برابری و فراگیری، اثربخشی و کارایی، مسئولیت­پذیری، ثبات سیاسی و چشم‌انداز استراتژیک ازجمله ویژگی­های حکمرانی مطلوب بوده که در اسلام نیز به انحای مختلف و به میزان خاصی به آن اشاره شده است. همچنین بین نوع حکمرانی در اسلام و ویژگی­های حکمرانی مطلوب، نسبت معناداری برقرار است

منابع علم امام به عنوان خاستگاه‌های علم خاص امام، شامل موارد متعددی چون پیامبر اکرم(ص)، انبیا، امام قبل، قرآن کریم، جامعه، جفر، روح‌القدس و الهام است. محققان معمولا این منابع را در عرض یکدیگر ذکر کرده یا در دو قالب میراثی و غیر میراثی یا مکتوب و غیر مکتوب تقسیم می‌کنند. اما ادعای مقاله این است که نقش و اعتبار رسول اکرم(ص) در ایجاد منابع علمی در عرض سایر منابع نیست بلکه منابعی چون علم خاص رسول اکرم (ص)، میراث انبیا، علوم متخذ از قرآن کریم، جامعه و جفر از طریق ایشان به حضرت علی علیه‌السلام منتقل شده است.لذا رسول اکرم (ص) در انتقال علوم انبیا به ائمه علیهم‌السلام، نه تنها بر اساس روایات، قطعا منبعیت داشته و طریقیت حضرت علی علیه‌اسلام نیز قطعی است، بلکه میزان منبعیت ایشان قابل مقایسه و هم عرض با سایر منابع و خاستگاه‌های علم امام نیست. در نتیجه باید گفت اولا حضرت رسول اکرم (ص) در علم خاص ائمه علیهم‌السلام منبعیت اصلی را داشته و برخی منابع مهم، در حقیقت از سوی ایشان محاسبه شده و منابع مجزا نیستند ثانیا حضرت علی علیه-السلام در این انتقال طریقیت دارد.‌

آموزه امامت از مباحث بنیادین و چالشی میان متکلمان بوده و مقام خاصی است که بر حضرت ابراهیم؟ع؟ اعطا شده است. حقیقت امامت به معنای ملاک تحقق امامت در عالم واقع برای دارنده آن، مبنای مباحث دیگر بوده و ریشه بسیاری از اختلاف‌ها به برداشت‌های مختلف از آن برمی‌گردد؛ لکن آیت‌الله جوادی آملی هدایت تکوینی پاداشی را همان حقیقت امامت می‌داند. این نوشتار با هدف تحلیل هدایتِ ویژه امام بر اساس آیه 124 سوره بقره از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی به روش توصیفی-تحلیلی و رجوع به منابع کتابخانه‌ای انجام گرفته و به این نتیجه رسیده که آیت‌الله جوادی آملی آیه 124 سوره بقره را با روش تفسیر قرآن به قرآن و رجوع به آیات 72 سوره انبیاء و 24 سوره سجده تفسیر کرده و حقیقت امامت را هدایت به همراهی و ملابست امر الهی معرفی می‌کند. بنابراین این هدایت تنها هدایت تشریعى یا ارائه‏ طریق‏ و آموزش معارف دینى نیست؛ بلکه امام با دانستن ملکوت و باطن عالم، هر کس را طبق استعداد خودش به کمال مطلوب می‌رساند که «ایصال‏ به مطلوب» یا «هدایت تکوینی پاداشی» است. دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی در این باب از حیث روشی، راهبردی و محتوایی بر دیگر نظریه‌های رقیب برتری دارد.

ازجمله مسائل مطرح در حوزه شیعه‌شناسی، مطالعه در رابطه با فرق شیعه است. شیعه همچون دیگر مکاتب و مذاهب اسلامی انشعاباتی را درون خود تجربه کرده است که از آن جمله، فرقه زیدیه است. زیدیه از فرقه‌های مهم شیعه در دوره معاصر است و در رابطه با افتراقات امامیه و زیدیه می‌توان از زوایای مختلفی به بحث پرداخت؛ امّا عمده اختلاف این فرقه با امامیه در مسئله امامت راجع به نص، قیام و صفاتی همچون علم امام است که در این تحقیق به بررسی مسئله علم امام از منظر امامیه و زیدیه به‌عنوان یک ویژگی مهم و اساسی برای امام پرداخته شده است. ضرورت بحث از علم امام از آنجا اثبات می‌شود که اگر این موضوع مطابق دیدگاه امامیه تبیین و اثبات شود، یکی از اختصاصات شیعه اثنی‌عشریه تثبیت گردیده است. در این تحقیق ابتدا به دیدگاه زیدیه در مورد منشأ علم امام پرداخته شده؛ سپس کیفیت علم امام از دیدگاه این فرقه مورد بررسی قرار گرفته و در قسمت پایانی، علم غیب برای امام مورد مداقه قرار گرفته است. تطبیق دیدگاه امامیه با عقل و شرع در مورد علمِ امام از یافته‌های مهم این تحقیق است که با روش کتابخانه‌ای، تحلیلی و توصیفی انجام شده است.

هم‌زمان با حکومت تیموریان،اندیشه‌هایی شکل گرفت که دربردارنده‌ تمایلات شیعی-اجتماعی بود. این جریان‌های شیعی در بستر شرایط جدید به‌سبب تساهل و تسامح مذهبی مغولان رشد یافتند و به‌مرور، باورهای افراطی و غلوآمیز در بطن آموزه‌های آنان پدیدار گردید. نمونه‌ بارز چنین عقایدی، در آموزه‌های محمد‌بن‌‌فلاح، کاملاً مشهود است؛ لذا شرایط حاکم در آن دوران منجر به عدم ثبات در جامعه گردید که مجموع این رویدادها به رشد باورهایی کمک کرد که داعیه‌دار عدالت و آزادی‌خواهی بودند. از این‌رو محمد‌بن‌‌فلاح با ارائه‌ سبک‌ جدیدی از آموزه‌های ‌منجی‌گرایانه به دنبال گردآوری طرفدارانی برای اصول ترسیمی خود بود تا ضمن تحکیم قدرت، اهداف و آموزه‌های خود را اعمال و اجرا کند. این پژوهش با تکیه بر روش‌ تاریخی مبتنی بر توصیف و تحلیل ‌داده‌های‌ تاریخی، درصدد آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که سیر تغییر و گونه‌به‌گونه‌شدن باورهای‌ محمد‌‌بن‌‌فلاح در حوزه‌ اندیشه‌ مهدویت به چه صورت بوده است. نتایج حاصل از این پژوهش حاکی از آن است که جنبش‌های سیاسی، اجتماعی و مذهبی در یک جامعه، در قالب تحولاتی هستند که عموماً به‌منظور پیشبرد اهداف و مقاومت در برابر حاکمان ‌ظالم به وقوع می‌پیوندد؛ لذا محمد‌بن‌‌فلاح با شعار و هدفِ پیاده‌سازی عدالت اجتماعی در برخورد با اقشار مختلف جامعه، مواضع مختلف و جداگانه‌ای را در حوزه‌ ‌‌مهدویت به‌عنوان نیرویی‌محرک، اتخاذ کرد و این اندیشه را در شرایط مختلف دستاویز اهداف خود قرار داد و با تکیه بر آن، قیام خود را آغاز کرد.

ابلاغ آیات برائت در سال نهم هجری از مسائل مهم و بحث‌بر‌انگیز تاریخ اسلام است. بسیاری از اندیشمندان شیعه و سنی بر این عقیده‌اند که پیامبر خدا؟ص؟ در سال نهم هجری شخصی را مأمور ابلاغ آیات برائت کرد. شیعیان، امیرمؤمنان علی؟ع؟ را و بیشتر اهل‌تسنن، ابوبکر را متصدی این امر در سال نهم هجری معرفی کرده و هر دو گروه برای مدعای خود به دلایل متعددی استناد کرده‌اند. این پژوهش تلاش دارد نگاهی جدید به ابلاغ آیات برائت داشته و آن را از لحاظ جغرافیایی و زمانی مورد بررسی و تحلیل قرار دهد؛ بدین منظور گزارش‌های موجود در منابع شیعه و اهل‌تسنن مورد کنکاش قرار گرفته است. تحلیل گزاره‌های تاریخیِ مورد ادعای هر دو گروه نشان می‌دهد از لحاظ جغرافیایی، مجموعۀ‌ مکان‌های ذکرشده در منابع کهن، برای دریافت آیات برائت توسط امیرمؤمنان؟ع؟ از ابوبکر، به‌گونه‌ای است که امکان بازگشت ابوبکر به مدینه و مراجعه مجدد او برای همراهی با امیرمؤمنان؟ع؟ از نظر زمانی وجود ندارد.