جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تبیین قصص قرآن و نشان دادن اهداف معرفتی آن‌ها از وظایف مفسران قرآن به‌شمار می‌آید و از این رو بخشی از تأملات مفسران پیرامون داستان‌های قرآنی انجام شده‌است. با این حال مطالعۀ آثار تفسیری حکایت از این دارد که مفسران متقدم گاه از ظواهر آیات قصص فراتر رفته و با تمسّک به روایات یا گزارش‌های تاریخی به تبیین ابعاد و لایه‌هایی مطرح نشده در متن قرآن کریم اهتمام دارند. برای نمونه قرآن در آیاتی پرشمار با تعابیری مانند «آیه»، «بینه» و «فتنه» به ناقۀ حضرت صالح (ع) اشاره نموده‌است؛ اما جزئیات پدید آمدن ناقه، ویژگی‌ها و چرایی معجزه شمرده شدن آن را بیان نکرده که خود زمینۀ شکل‌گیری ابهامات گوناگون گردیده‌است؛ تا جایی که مفسران در تبیین این ویژگی‌ها و پاسخ به پرسش‌های مرتبط، پراکنده‌ سخن گفته‌ و از تمرکز بر جنبۀ هدایت‌بخشی این داستان دور شده‌اند. این مقاله بر آن است تا با مطالعۀ آثار تفسیری و بررسی دیدگاه‌های ارائه شده در این ‌باره، مستند تبیین ایشان را روشن نماید تا پای‌بندی ایشان به منابع و قرائن تفسیری مشخص شود. نتیجه حاکی از آن است که هرچند مفسران در تبیین مفاد آیات مربوط به ناقۀ صالح (ع) مجموعاً از آیات، روایات، آثار تفسیریِ گذشته یا گزارش‌های تاریخی بهره‌برده‌اند؛ اما در بیشتر موارد دیدگاه‌های مطرح شده، فاقد مستند تفسیری است.

قرآن کریم شاهکاری ادبی و از شیوه‌های ظریف انتقال پیام در قرآن، کاربست پدیدۀ چندمعنایی است. با عنایت به اهمیت نظریۀ چندمعنایی در غنابخشی تفاسیر و ترجمه‌ها و جلوگیری از ریزش معنا، این سؤال مطرح می‌شود که تکثر معنا در کاربرد واحد در قرآن کریم بنا بر چه اسباب زمینه‌سازی دست‌یاب می‌گردد و در گونه‌های مختلف چه بازتابی بر ترجمه دارد؟ فرض بنیادین این مقاله آن است که در بسیاری از موارد، به دلیل فقدان قرائن قاطع و معین‌کننده، یا وجود وجوه رجحان برای هر دو یا چند معنا، نمی‌توان و نباید یکی از آن معانی را بر دیگری ترجیح داد. هدف اصلی این پژوهش، نه تعیین معنای واحد و مرجح، بلکه تبیین گسترۀ معنایی و ظرفیت‌های تفسیری مختلف در یک کاربست واحد و تمرکز بر امکانات پنهان تعبیری قرآن در قالب گونه‌شناسی ساختارهایی است که در لایه‌های آن قدرتی پویا در نظام معنایی و زبانی نهفته است. پژوهش به شیوۀ تحلیلی-توصیفی و روش گردآوری مطالب کتابخانه‌ای است. اشتراک لفظی، صناعات بلاغی، ساختارهای صرفی و نحوی و مواضع وقف و ابتدا از گونه‌های دالّ بر چندمعنایی به شمار می‌روند که از این میان اشتراک لفظی، ساختارهای نحوی و صناعات بلاغی بیشترین تأثیر را بر توسعه معنایی دارند. ارزیابی ترجمه‌ها در گونه‌های مختلف تکثر معنا در کاربست واحد نشانگر ریزش بسیاری از وجوه معنایی متکثر است. بازتاب عملیِ نظریه تکثر معنای بسیاری از اختلاف نماهای تفسیری را تبدیل به وفاق می‌کند.

ترتیب نزول یکی از اساسی‌ترین و مهم‌ترین داده‌های تاریخ‌گذاری است، اما اتفاق نظری بر سر محتوا و اصالت روایات آن وجود ندارد. این پژوهش، با جستجوی گستردۀ منابع کهن فهرست‌های نقلی و مقایسۀ دقیق محتوای نسخه‌های مطبوع و مخطوط در دسترس از یک منبع واحد، کوشیده‌است روایات ترتیب نزول را به صورتی کامل و دقیق گردآوری و دسته‌بندی کند. در گام بعد، ارتباط فهرست‌های ترتیب نزول با یکدیگر و سرنخ‌های همگرایی و واگرایی آن‌ها را بررسی کرده و به اعتبارسنجی روایات با معیارهای نقد حدیث و کشف آثار اعمال نظر و اجتهاد در فهرست‌های نقلی پرداخته‌است. بررسی‌های این پژوهش نشان می‌دهد که گردآوری، تدوین و نشر اولیه فهرست‌های نقلی توسط سه شخصیت اصلی صورت گرفته‌است: ‌عطاءخراسانی، محمد‌بن‌سائب کلبی و حسین‌بن‌واقد مروزی که به ترتیب فهرست عطاء، فهرست ابوصالح از ابن‌عباس و فهرست عکرمه-حسن بصری را تدوین و منتشر کرده‌اند. شباهت بسیار این سه فهرست نیز گواه اشتراک در اصل و ریشه آن‌هاست. با این حال انتساب هیچ‌کدام از این روایات به امام علی (ع) و ابن‌عباس قابل اثبات نیست؛ اما شاکلۀ کلی این فهرست‌ها ریشه در مکتوبات، نقل‌ها و حافظۀ تاریخی افراد نزدیک به نزول دارد. پس از نشر اولیۀ فهرست‌ها، تغییرات عمدی و خطای سهوی در نقل و کتابت نیز باعث آشفتگی بیشتر آن‌ها شده‌است. هرچند شکل‌گیری اولیۀ فهرست‌های روایی مبتنی بر واقعیت تاریخی است، هم سور اختلافی در فهرست‌های نقلی و هم حد مشترک و اجماعی این فهرست‌ها به صورت موردی قابل نقد هستند.

رویکردهای مفسران در مواجهه با روایات سبب نزول را به سه رویکرد تبیین‌گرا، تحلیل‌گرا و تاریخی‌نگر می‌توان تقسیم کرد. در دورۀ معاصر با رواج روش تفسیری قرآن با قرآن رویکردی متفاوت نسبت به روایات سبب نزول شکل گرفت که آن را رویکرد تحلیل‌گرا نام نهاده‌ایم. قائلان به این رویکرد قواعدی برای ارزیابی سند و متن روایات در نظر گرفته‌اند و استفاده از روایات اسباب نزول در تفسیر را روشمند ساخته‌اند. هم‌زمان با این رویکرد این انگاره پدید آمده است که روایات اسباب نزول هیچ کارکردی در این تفاسیر ندارند. نگارندگان با مطالعه در این تفاسیر به نتایجی متفاوت با این انگاره رسیده و آن را مردود شمرده‌اند. بر اساس مطالعات انجام شده روایات اسباب نزول در المیزان (و سایر تفاسیر) را می‌توان به ۳ بخش تقسیم کرد: ۱-روایات دارای کارکرد مستقیم ۲-روایات دارای کارکرد غیرمستقیم ۳-روایات بدون کارکرد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی در صدد اثبات کارآمدی روایات اسباب نزول در تفاسیر قرآن با قرآن است. به ‌طوری که برخی آیات کاملاً با تکیه ‌بر روایات اسباب نزول تفسیر شده‌اند. نمونه‌های عینی از تفسیر المیزان به ‌عنوان طلایه‌دار این رویکرد انتخاب شده‌است. حاصل پژوهش در تأیید کارآمدی روایات اسباب نزول در این تفسیر است.

«س‌ب‌ح» از ریشه‌های پربسامد قرآن کریم با استعمال محدودی در معنای شناگری است. اغلب استعمالات این ریشه در قالب ثلاثی مزید و صیغه‌های مختلف «تسبیح» است، که مراد از این استعمالات اخیر نیز در بسیاری از تفاسیر به معانیِ اغلب سلبی و تنزیهی انصراف و به عبارتی تقلیل یافته‌است؛ اما در قرآن کریم افادات معانی تسبیح بیش از آنکه ناظر به مفاهیم یادشده باشد، متوجه معانی ایجابی است. در این پژوهش ریشه‌ها و اشتقاقات «سبح» بررسی شده و روشن شده‌است که ریشه «س‌ب‌ح» بسی بیش از استعمالات تنزیهی، حاوی معانی ایجابی و مفید مفاهیم کوشش و نشاط است، بلکه نظام تسبیح در قرآن عهده‌دار بیان الگوی آفرینش و جریان و سریان گسترده‌ای است که در دل تمام ذرات هستی موج می‌زند. مقارنه لغوی، اشتقاقی و بین‌زبانی نیز ابعاد این مفهوم‌ را روشن‌تر می‌سازد. همچنین با مروری بر سوره‌های «مسبحات» درمی‌یابیم که این سوره‌ها به مفاهیمی بیش از آنچه در مورد تسبیح معهود است دلالت دارند. سورۀ جمعه نمونه‌ای از این باب است که در آن، مفاهیم ‎درهم‌تنیده تلاوت و تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت، عدم دلبستگی به دنیا، برخورداری از اقتصادی سالم آمیخته با نماز و ذکر کثیر و معاشِ ممزوج به عزّت و حکمت الهی و توجه به منزلت پیامبر اکرم (ص) قابل توجه‌اند. از دیگر نکات قابل توجه در امر «تسبیح»، اقتران «حمد» با آن است که دارای تفاوتهایی اساسی با مفهوم «شُکر» است و همین تفاوت‌ها «تحمید» را در قرآن قرین «تسبیح» قرار داده‌است.

کاربست واژگان ترکیبی با حروف جارّه، از جمله کاربردهایی است که بی‌دقتی در آن می‌تواند سبب رهیافت خطاهای تفسیری گردد. یکی از آن‌ها ترکیب«ضرب بـ» است که در ماجرای حضرت ایوب، آیۀ 44 سورۀ‌ «ص» نیز به‌کار رفته‌است. مفسران با تأثیر از تهواره‌های ذهنی خود و نقل مشهور داستان از منابع روائی، بدون بررسی دقیق واژه و ترکیب، آن‌را در معنای تازیانه زدن همسر ایوب برگزیدند. این پژوهش با پرداختن به اصل تحول معنایی و تأثیرگذاری حروف جارّه در معنادهی به افعال، و تکیه بر نقد تفاسیر پیرامون آیه؛ به کندوکاو در معنای ترکیب مورد نظر پرداخته و ضمن بررسی همۀ آیات متضمن این ترکیب، به این دستاورد دست‌یافته است که«ضرب بـ» در آیۀ 44 سورۀ ص و دیگر آیات به معنای کشاندن سطحی بر سطح دیگر و قرار دادن چیزی بر روی چیز دیگر به صورت دفعی است. در این خوانش، خداوند پس از شفای پاهای ایوب و دیگر جوارح داخلی ایشان، برای شفای دستان ایوب به او دستور می‌دهد تایک گیاه مخصوص و نه صد رشته گیاه را به عنوان یک ضماد و دارو بردستانش بزند. در این تحلیل، حنث نیز در همان معنای معهود و مرسوم قرآنی خود یعنی گناه و هر آنچه که سبب ضرر و خسران شود، اخذ شده و دلیلی برای حصر آن در عهدشکنی وجود ندارد.

بررسی سیاق با توجه به نقش اساسی آن در تفاسیر قرآنی، از اهمیتی ویژه‌ برخوردار است. این مبحث، در مقام یکی از ریشه‌ای‌ترین مسائل در علوم قرآنی و تفسیری، از دیرباز مورد اهتمام مفسران قرار گرفته‌است. درواقع، اساس سیاق در فهم قرآن، همان وجه مشترک معنایی آیات است که با توجه به قبل و بعد عبارات حاصل می‌شود و در صورتی که با تناقضی مواجه نشود، از اعتبار بالایی برخوردار است. علامه طباطبایی، از معدود مفسرانی است که جایگاه سیاق را به صورت برهانی تبیین کرده و بر این نظر است که معنا از طریق قرائن مستند، اعم از قرائن لفظی، حالی و عقلی، قابل دستیابی است. این مقاله، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی کاربرد قرینۀ سیاق در استنباط کلام الهی از دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر سوره واقعه در المیزان می‌پردازد تا به این پرسش پاسخ دهد که وی در تفسیر سورۀ واقعه، در چه مواردی از قاعدۀ سیاق بهره برده‌است؟ پژوهش نشان می‌دهد که علامه طباطبایی در روش تفسیری خود، به گونه‌ای ویژه بر شیوۀ سیاق لفظی قرآن با قرآن و به طور خاص بر تکنیک سیاق لفظی مرکب تمرکز کرده‌است و کاربرد سیاق عقلی در تفسیر سورۀ واقعه نسبتاً محدود است.

جهاد ابتدایی یکی از احکام مهم فقه اسلامی است که همواره مورد بحث و تفسیرهای مختلف قرار گرفته‌است. این پژوهش با رویکردی تاریخی، اجتماعی و تفسیری به بررسی ریشه‌های عقلایی جهاد ابتدایی در عرف عرب پیش از اسلام پرداخته و چگونگی بازتاب این مبانی در قرآن کریم را تحلیل می‌کند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که مفهوم جهاد ابتدایی نه صرفاً یک حکم تعبدی، بلکه پدیده‌ای ریشه‌دار در ساختارهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جوامع عربی پیش از اسلام است. نظام اجتماعی آن دوره بر پایۀ «ولاء» شکل گرفته بود که وابستگی به قبیله را تعیین می‌کرد و جنگ به عنوان ابزاری برای بقا و گسترش قدرت قبیله‌ای تلقی می‌شد. اسلام با اصلاح این مفهوم، ولاء را از یک وابستگی قبیله‌ای به پیوندی ایمانی و توحیدی تغییر داد و جهاد ابتدایی را به عنوان ابزاری در جهت تحقق عدالت و گسترش توحید مطرح کرد. بررسی آیات قرآن کریم نشان می‌دهد که قرآن، ضمن پذیرش منطق قدرت در جامعه آن دوران، آن را در چارچوبی اخلاقی و الهی بازتعریف کرده‌است. این پژوهش بر ضرورت مطالعۀ تطبیقی احکام دینی در بسترهای تاریخی اجتماعی تأکید داشته و پیشنهاد می‌کند که فهم حکم الهی جهاد ابتدایی در چارچوبی عقلایی انجام گردد تا برداشت‌های ناصحیح از این واجب الهی، سبب اشتباهات استنباطی و تعطیلی این نهاد اجتماعی اسلام نگردد.

نظر به اینکه ارزیابی و تحلیل قواعد وضع‌شناسی، مستلزم احصاء و استقصاء، طبقه‌بندی و تبیین میزان کاربرد هر یک از آنها و نهایتاً گزینش بهترین قواعد است؛ پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی و بر پایۀ منابع کتابخانه‌ای، به نقد و بررسی قواعد وضع‌شناسی در احادیث القصاص پرداخته است و می‌کوشد تا با استخراج و سازماندهی قواعد تشخیص حدیث موضوع از نگاه ابن تیمیه، میزان دقت و کارآمدی آنها را مورد ارزیابی قرار دهد. هرچند ساماندهی این قواعد به خاطر توضحیات پراکنده‌اش پیرامون احادیث گوناگون کاری دشوار است، اما با توجه به تعداد و میزان استفادۀ او از آنها می‌توان گفت، ابن تیمیه در تشخیص احادیث موضوع از قواعدی از قبیل عرضه بر قرآن، عرضه بر سنت، مخالفت با عقل، اجماع و اتفاق نظر اهل علم، «لا اصل له»، و مخالفت با تاریخ بهره گرفته‌است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد ابن تیمیه در بسیاری از قواعد، به جای ارائه شواهدِ مستدل، صرفاً به ادعاهای کلی بسنده و به ظاهر حدیث استناد نموده که بیشتر بر پایه استنباطات شخصی اوست و در بهره‌گیری از قاعدۀ عرضه بر قرآن برای سنجش اعتبار روایات، جامع و دقیق عمل نکرده‌است. همچنین قاعده «لا اصل له»، حاوی پیش‌داوری‌ها و نگرش‌های متعصبانه‌ای است که با اصول علمی حدیث‌شناسی در تضاد است. قاعده «اتفاق نظر اهل علم» نیز به دلیل محدودیت آن به نظر گروه خاصی از علمای گذشته که با ابن تیمیه هم‌عقیده بودند، از جامعیت و اعتبار لازم برخوردار نیست. بنابراین با وجود جایگاه ابن تیمیه در عرصه حدیث‌شناسی، برخی از قواعد وضع‌شناسی وی در این حوزه، مستلزم بازبینی و نقد جدی از سوی پژوهشگران است.

ابوالحسن علی بن عمر دارقطنی یکی از دانشیان صاحب نظر اهل‌سنت و مؤلف کتابی با عنوان فضائل‌الصحابه است. مسئلۀ اصلی این پژوهش واکاوی امکان و امتناع اثرپذیری دارقطنی از گفتمان فکری بغداد در تألیف کتاب فضائل‌الصحابه در قرن چهارم هجری است. سویۀ پنهان در نقد این کتاب اثرگذاری علل فرا اعتقادی در تألیف آن است. بر پایه این فرضیه، شرایط محیطی و تاریخی حاکم بر اندیشۀ دارقطنی و مؤثر در تألیف فضائل‌الصحابه، در سوق دادن او به انتخاب رویکرد دوگانۀ تقریبی-اعتدالی، جدلی-انتقادی از یک سو و تساهل و تسامح دارقطنی در مواجهه با نظریۀ امامیه دربارۀ جایگاه صحابه و فضایل شیخین مؤثر بودند. این مقاله با ارائۀ شواهد مختلف از شرایط حاکم بر بغداد در قرون سوم تا پنجم هجری اثبات می‌کند چگونه محیط و گفتمان علمی بغدادِ روزگار دارقطنی در نگارش فضائل‌الصحابه او اثرگذار بود. لذا در این میان دو دسته عوامل فرهنگی-سیاسی و جریان‌های فکری بغداد نقش مهمی را ایفا کردند و در نهایت دارقطنی را به رویکرد جدلی-انتقادی با شیعۀ امامیه در مسئله فضائل شیخین و عدالت صحابه سوق داد؛ حال آن که دارقطنی، خود آگاه بود که امامیه اثنی عشریه به این انگاره‌ها باورمند نیست.