جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

به‌طور کلی، هدف این مقاله تأملی آغازین در راستای کاوش درباره جایگاه آزادی در نظام فلسفی هگل است. بر این اساس، با اتکا به بنیان منطقی‌ای که خودآگاهی را با زندگی یکسان می‌انگارد، قصد دارم بستری برای تحلیل نسبت میان شناخت و آزادی فراهم آورم. در پرتو این چشم‌انداز، در پی آنم که نشان دهم چگونه خودآگاهی از درک زندگی به‌عنوان امری بیرونی به‌مثابه طبیعت، فراتر می‌رود تا توانایی بی‌نهایت درونی خود را به‌منزله روح محقق سازد. در این راستا، استدلال خواهم کرد که شناخت از رهگذر نیروی مرگ از خود فراتر می‌رود؛ نیرویی که هم‌زمان نفی محض و ابقای محض زندگی برای «خود» است. این گذار، تجلی وحدت مطلق «خود» با خویش است، وحدتی که در بستر فرایند تعلیق در فلسفه هگل صورت می‌پذیرد؛ فرایندی که در آن، «خود» هم‌زمان نفی می‌شود و در عین حال، ابقا می‌گردد. از این منظر، گسست میان زندگی و مرگ پشت سر نهاده می‌شود، چراکه «خود» درمی‌یابد که لحظات زندگی، در حقیقت، همان لحظات مرگ‌اند، و بدین‌گونه آزادی خویش را در فراروی از این لحظات بازمی‌یابد؛ نه به‌منزله خود فردی، بلکه به‌مثابه‌ فاعل عام.

این مقاله با بررسیِ نظریۀ قرارداد اجتماعی کلاسیک و تحلیلِ تأثیرگذار اَلکسی دو تُکویل، تفسیری جدید از انقلاب فرانسه ارائه می‌دهد. ایده‌های متفاوت هابز، لاک و روسو دربارۀ وضع طبیعی، «برابری» و «آزادی»، باعث می‌شود ایده‌های مشروعیتِ اقتدار و حاکمیت سیاسیِ این سه فیلسوف، با وجود شباهت‌های مشخصِ صوری در تأسیس دولت مدرن و اجتماع سیاسی، در محتوا با هم تفاوت‌هایی مشهود داشته باشند. افزون‌براین، این مقاله بر پایۀ تفسیر تکویل از انقلاب فرانسه، توضیح می‌دهد چگونه در این انقلاب، ایدۀ‌ آزادی فردی به محاق رفت و شکلی از «استبداد اکثریت»، ذیل ایدۀ «برابری» حاکم شد. در ادامه، این مقاله با مقایسۀ رویکرد متفاوتِ سه فیلسوف مهمِ قرادادگرا، نشان می‌دهد نظریه‌هایشان چگونه پیشاپیش تنش پیچیدۀ میان برابری و آزادی را، که به انقلاب فرانسه و پیامدهای آن انجامید، پیشبینی و تاحدی تبیین کرده‌اند. ازاین‌طریق، مقاله تصویری دقیق‌تر از تنش‌های ماندگار درون دمکراسی ترسیم می‌کند.

مسئله نسبت میان هدایت الهی و تکلیف تشریعی، از مباحث بنیادین کلام اسلامی و از محورهای مهم در تبیین عدالت الهی و مسئولیت اعتقادی انسان است. در بسیاری از رویکردهای رایج کلامی، هدایت الهی غالباً به «ارائه طریق» یا «اتمام حجت» فروکاسته شده و تکلیف تشریعی به‌مثابه امری مستقل از مراتب وجودی و ادراکی انسان تلقی گردیده است. این تلقی در تبیین وضعیت جهل غیرمقصر، حدود مؤاخذه الهی و نسبت ایمان و کفر با شرایط واقعی ادراک حق، با دشواری‌هایی مواجه است. مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد انتقادی، و با تکیه بر تفسیر قرآن به قرآن، به بازسازی دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی درباره تقدم هدایت تکوینی بر تکلیف تشریعی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در اندیشه ایشان، هدایت الهی صرفاً ابلاغ بیرونی یا شرط معذّریت نیست، بلکه حقیقتی تکوینی و وجودی است که با فطرت، عقل و افاضه الهی پیوند دارد و فعلیت تکلیف تشریعی و تحقق مسئولیت اعتقادی انسان بر آن متوقف است. بر این اساس، فقدان هدایت تکوینی نه به معنای سلب اختیار، و نه صرفاً عذری پسینی، بلکه ناظر به عدم تحقق کامل موضوع تکلیف است. نوآوری مقاله در آن است که با استخراج این مبنا از آیات قرآن و تحلیل تفسیری دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی، رهیافتی دقیق‌تر برای فهم نسبت هدایت، تکلیف و مسئولیت عرضه می‌کند؛ رهیافتی که ضمن حفظ اختیار انسان، تبیین منسجم‌تری از عدالت الهی و مراتب مسئولیت اعتقادی فراهم می‌سازد.

تحقیقات مختلف نشان داده‌اند که درمان وجودی در سلامت روان و بهبود زندگی افراد مؤثر است. درمان وجودی با دعوت افراد به تفکر در مورد زندگی و هستی خود و به‌کارگیری قدرت و اراده برای دستیابی به والاترین هدف زندگی سروکار دارد و به‌دنبال معنا بخشیدن به زندگی انسان است. هدف از این پژوهش بررسی درمان وجودی بر بهبود افسردگی بود. فرضیه‌های این پژوهش در چارچوب یک طرح آزمایشی تک موردی با استفاده از طرح خط پایه چندگانه پلکانی طی 8 جلسه 45 دقیقه‌ای بر روی سه بیمار با پیگیری یک و سه ماهه بررسی شد. ابزارهای مورد استفاده شامل پرسشنامه افسردگی بک و پرسشنامه نشخوار فکری بود. تجزیه و تحلیل داده‌ها بر اساس درصد بهبودی، اندازه اثر و تحلیل نموداری انجام شد. نتایج نشان داد که درمان وجودی تغییرات معناداری در نمرات آزمودنی‌ها ایجاد کرده و منجر به بهبود آزمودنی‌ها شده است. به‌عنوان نتیجه‌گیری، می‌توان بیان کرد که درمان وجودی می‌تواند به بهبود افسردگی و نشخوار فکری در بیماران مبتلا به افسردگی کمک کند.

هایدگر معتقد بود تاریخ فلسفه بر بنیان سوبژکتیویسم متافیزیکی بنا ‌شده و تداوم یافته است. از نظر وی، این نوع نگرش موجب تباین شناخت (انسان) و جهان (هستی)، یا به‌عبارت بهتر، رابطه دوگانه سوبژه‌ـ‌ابژه میان آنها شده است. او پرسش از معنای هستی را امری محوری می‌داند و معتقد است در تاریخ فلسفه، به‌تدریج، مفهوم هستی به فراموشی سپرده شده است. بر این اساس، مقصود هایدگر نقد بنیادین تفکر متافیزیکی، یا به‌عبارت بهتر، گسست از سوبژکتیویسم و نیل به نوعی از اندیشه غیرمتافیزیکی است. او در آثار و اندیشه‌های خویش، از مفاهیم اسطوره‌ای یونانیان باستان بهره برده است. مقاله پیش رو درصدد بررسی ریشه‌های برخی افکار فلسفی هایدگر در مورد هستی، انسان و زمان، در اساطیر یونان باستان است. در اندیشه‌های اسطوره‌ای یونان باستان، هستی در قالب ظهور ایزدان توصیف گردیده است. انسان نیز واجد سرشت الهی است و مفاهیمی چون زمان، تاریخ و تقدیر، پدیده‌هایی ایزدی هستند و در سرگذشت او حضور دارند؛ که بیانگر نوعی وحدت میان انسان و هستی است. هایدگر نیز قائل به وحدت میان هستی و انسان است. بنابراین، با تبیین مفاهیمی همچون رویداد ازآن‌خودکننده (ارایگنیس) در مورد نسبت میان هستی و انسان (دازاین)، اگزیستانس بشری را در وحدت با هستی، یعنی حقیقت به مفهوم نامستوری (آلتیا) می‌داند.

تجلّی وحی از مفاهیم بنیادین در عرفان و فلسفه اسلامی است که نقشی محوری در تبیین رابطه خداوند، انسان کامل و نظام هستی ایفا می‌کند. این مقاله با روش تحلیل تطبیقی محتوا، در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا، امام خمینی و آیت‌الله جوادی آملی درباره تجلّی وحی و جایگاه انسان کامل چه نقاط اشتراک و افتراق ساختاری دارند و آیا می‌توان بر پایه اشتراکات آنان به الگویی مشترک از سازوکار تجلّی وحی دست یافت. هدف این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، استخراج یک الگوی هستی‌شناختی مشترک از فرآیند تجلّی وحی و نشان دادن این نکته است که انسان کامل در عرفان اسلامی نه یک دریافت‌کننده منفعل، بلکه «شرط امکان» نزول وحی در مراتب هستی به شمار می‌رود. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب روش‌شناختی مبتنی بر مقوله‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی برای مقایسه تطبیقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که به‌رغم تفاوت در تعابیر و زبان تبیین، چهار اندیشمند در یک مدل تلفیقی چهارمرحله‌ای قابل جمع هستند که در آن، کمال وجودی نبی (شرط امکان وجودی) و تنزل معرفتی معنا (شرط امکان معرفتی) به‌طور دیالکتیکی درهم‌تنیده شده‌اند. اشتراک بنیادین این دیدگاه‌ها در «ضرورت کمال وجودی دریافت‌کننده وحی» خلاصه می‌شود که می‌تواند مبنایی برای نظریه‌پردازی جامع‌تر در باب وحی در عرفان اسلامی فراهم آورد.

کارل پوپر، فیلسوف مشهور فلسفه علم، ایده «مشاهده ناب» را به‌طور جدی به‌چالش کشید. از نظر وی مشاهدات تجربی عاری از مفروضات نیستند. این نقد پوپر به‌طور اساسی ایده جمع‌آوری داده‌های تجربی به‌طور منفعل، بی‌طرف و مستقل از ساختار مفهومی ذهن مشاهده‌گر را به‌چالش می‌کشاند. هدف پژوهش حاضر بررسی پیامد اخلاقی نقد پوپر بر مشاهده ناب در علوم تجربی است و به‌دنبال این نتیجه است که چگونه این نقد معرفت‌شناختی بر مشاهده ناب، به نتایج اخلاقی مهمی منجر خواهد شد. با اتکا بر روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و رویکرد انتقادی و میان‌رشته‌ای، نویسنده در مقاله پیش رو استدلال خواهد‌ کرد که چگونه ایده گرانبار «از نظر بودن» نزد پوپر، نه‌تنها به درکی مهم از معرفت دانش تجربی منجر می‌شود، بلکه مبنایی مهم برای معرفت اخلاقی نیز فراهم می‌سازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که پذیرش عدم وجود مشاهده محض، سه پیامد اخلاقی کلیدی را در پی دارد: اول، مسئولیت نقد مداوم باورها و ارزش‌های شخصی؛ دوم، ضرورت فروتنی فکری به‌عنوان یک فضیلت اخلاقی در مواجهه با ادعاهای معرفت‌شناختی؛ سوم، اهمیت گشودگی به گفتگوی انتقادی در حوزه عمومی. این مقاله از طریق تحلیل فلسفه علم پوپر، چارچوبی بدیع برای پیوند معرفت‌شناسی و اخلاق ارائه می‌دهد؛ چارچوبی که هم برای مباحث نظری در فلسفه علم و هم برای چالش‌های عملی در حوزه‌های علمی و اجتماعی معاصر، اهمیتی قابل توجه دارد.

بررسی آراء حکما و فلاسفه اسلامی، از جمله سهروردی و ابن‌سینا، نشان می‌دهد که در فلسفه نیز ـ‌همانند عرفان‌ـ موضوع عشق و زیبایی و نسبت آنها با یکدیگر، مورد توجه و تأمل بوده است. در این راستا می‌توان از سهروردی و ابن‌سینا به‌عنوان مهم‌ترین اندیشمندانی نام برد که به‌طور خاص به این موضوع پرداخته‌اند. مطالعه و تحقیق در آراء این‌دو حکیم و متفکر مشهور تاریخ فلسفه، درباره جایگاه و نسبت عشق و زیبایی، نتایجی مهم را فراپیش ما قرار می‌دهد؛ از جمله اینکه به‌رغم وجود اختلافات جدی موجود در مبانی فکری آنها و حتی نحوه توضیح و تبیین خود موضوع، شباهت‌هایی در خور تأمل در نتایج پژوهش پدیدار می‌شود و آنگاه که این دیدگاه‌ها از منظر افلاطون در رساله مهمانی مورد مداقه قرار می‌گیرد، این واقعیت آشکار می‌گردد که گویا حقیقت عشق و زیبایی، در همه زبان‌ها و بیان‌ها، ناظر به امری یگانه است. پژوهش حاضر می‌کوشد با ابتناء به منابع اصلی این فلاسفه، نشان دهد که صرف نظر از اختلافات گاه بنیادین که بین نظرات فلسفی این اندیشمندان وجود دارد، آنگاه که پای عشق و زیبایی به‌میان می‌آید، اختلافات کاهش می‌یابد و مشابهت‌ها ظاهر می‌شوند؛ به‌ویژه این حقیقت کتمان‌ناپذیر که عشق همانند نور و وجود، از منشأ عالم که واجب‌الوجود (ابن‌سینا) و نور الانوار (سهروردی) است، در سرتاسر هستی ساری و جاری است و پیوندی جاودانه با جمال و زیبایی دارد؛ همان‌گونه که در نگاه افلاطون، خیر که همان زیبایی و حقیقت است، خود را در زیبایی‌های جهان محسوس هویدا می‌کند و عشق که همواره عشق به زیبایی است، مسیر تقرب به زیبایی مطلق را می‌گشاید.

جرج ماوردس بر این باور بود که دو مفهوم «قطعیت» و «قانع‌کنندگی» از عناصر ذهنی برهان هستند و تصریح کرده که برهان یک اثبات وابسته به شخص است. این نکته بر اهمیت جنبه‌های روانی در فلسفه می‌افزاید. ازآنجاکه توجیه از مؤلفه‌های مهم معرفت است، این پژوهش سعی دارد به بازخوانی جنبه‌های فلسفی و روان‌شناختی مفهوم توجیه بپردازد. با توجه به مفهوم شناخت، نحوه شکل‌گیری آن، و تأثیرپذیری آن در اجتماع، هرگونه عمل فلسفی که این مفهوم را صرفاً در بستر باور صادق موجه قرار دهد، آن را به ورطه تقلیل‌گرایی کشانده و از ابعاد اجتماعی آن غافل مانده است. این تقریر از معرفت، بدون در نظر گرفتن جنبه‌های اجتماعی و روانی آن، هیچ‌گاه در واقعیت محقق نخواهد شد و نشان می‌دهد اساساً مردم به‌گونه‌ای دیگر می‌اندیشند. در این پژوهش قصد داریم با روش توصیفی‌ـ‌‌تحلیلی، ابتدا مفهوم توجیه را در معرفت‌شناسی اجتماعی تبیین کنیم و سپس با ایضاح مؤلفه‌های شناخت اجتماعی به غنای بحث بیفزاییم. این امر سبب می‌شود نه به صرف تحلیل‌های فلسفی بسنده کنیم و نه آنکه با نگاهی سطحی آن را یک مفهوم پدیداری اجتماعی ساده معرفی کنیم. در نهایت چنین به نظر می‌رسد که هرگونه تحلیل فلسفی که مفهوم شناخت را صرفاً در چارچوب باور صادق موجه مورد بررسی قرار دهد و ابعاد اجتماعی آن را نادیده بگیرد، به‌نوعی این مفهوم را تقلیل‌گرایانه تحلیل کرده است.

پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی‌ـ‌تحلیلی، به بررسی و تحلیل استدلالی محدودیت‌های شناختی مرتبط با پیش‌بینی آینده از منظر فلسفه و آینده‌پژوهی می‌پردازد. در این پژوهش که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام شده، پیش‌بینی‌ناپذیری به‌عنوان یک چالش معرفتی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد و تأثیر آن بر توانایی انسان در شناخت و مدیریت آینده تحلیل می‌شود. مرور ادبیات پژوهش نشان می‌دهد پیش‌بینی‌ناپذیری، ناشی از پیچیدگی، عدم قطعیت و تغییرات غیرخطی در سیستم‌های اجتماعی و فناورانه، یک محدودیت ذاتی در تلاش‌های آینده‌پژوهانه محسوب می‌شود و لزوم توسعه رویکردهای نوینی همچون سناریوپردازی را مطرح می‌سازد که به‌جای اتکا بر پیش‌بینی‌های قطعی، به مدیریت عدم قطعیت و ارتقاء انعطاف‌پذیری و سازگاری با شرایط متغیر می‌پردازند. در این پژوهش سعی شده است با تکیه بر آراء «کوهن» و «وندل بل»، که از مشاهیر فلسفه و آینده­پژوهی هستند، به توجیه معرفت­شناسانه گزاره­های سناریویی مدعی پیش­بینی آینده پرداخته و از این طریق به افزایش اعتبار پیش­بینی­های مستخرج از آینده­پژوهی در قالب سناریوها، نزد تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان در مواجهه با آینده‌های پیچیده و نامطمئن، یاری‌رسانی و بنیانی علمی برای ارتقاء فهم ما از محدودیت‌های معرفتی در پیش‌بینی آینده فراهم آورد.