مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

فنا یکی از مقامات عرفانی است که عرفا آن را به سه نوع شهودی (معرفتی)، صفاتی و وجودی تقسیم¬می‌کنند. تبیین فنا از نظر عرفان‌پژوهان و حتی عارفان مهم است. هدف این نوشتار تبیین فنای صفاتی در نظام فلسفه صدرایی است. مبانی‌ای که در تبیین استفاده¬شده¬است عبارتند از: اشتراک معنوی وجود، تشکیک وجود، حرکت جوهری و اشتداد در وجود و تقسیم وجود به رابط و مستقل. وقتی وجود مشترک معنوی است باید معنای مشترکی در وجود انسان و خداوند باشد تا آن معنای مشترک قابل¬انتزاع باشد. با توجه به تشکیک وجود و حرکت جوهری و اشتداد در وجود، وجودات امکانی می‌توانند رشدکنند و این رشد هم برای انسان حدّ لایقف ندارد تا جایی¬که می‌تواند صفاتش نامحدود شود. مهم‌ترین دلیل نقلی بر فنای صفاتی خلافت انسان از خداوند و حامل امانت الهی‌بودن است.

این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی، ملاک‌های حجیت معرفت‌شناختی تجربۀ دینی را با تأکید بر اندیشۀ ابن عربی مورد بررسی قرار می‌دهد. ابتدا به تصویری اجمالی از تجربۀ دینی پرداخته و سپس به این نکته توجه می‌شود که با چه ملاک و میزانی می‌توان بر تجربیات دینی صحه گذاشت؟ آیا تجربۀ دینی می‌تواند خدا و حتی حقیقتی مانند "تجرد روح-من" را اثبات کند و استدلال یا شاهد و دلیلی بر وجود خداوند و روح مجرد باشد، به طوری که انسان بتواند اعتقاد خود به خدا و تجرد روح را بر آن استوار کند و اساس دینداری متدینان قرار گیرد؟ تجربه‌ها در رتبۀ واحدی نیستند، بلکه به سه قسم درجه‌بندی می‌شود؛ تجربۀ دینی عامۀ مؤمنان، تجربۀ عرفانی عارفان و تجربۀ معصومان. در حجیت معرفتی تجربۀ معصومان و تفسیر و تعبیرشان هیچ خطایی نیست، بلکه برترین نوع و بالاترین درجۀ معرفت است؛ اما در تجربۀ دینی متدینان و عارفان، عروض خطا ممکن است و چون تجربه‌های غیر معصوم، مصون از خطا نیست، برای داوری صحت و سقم مکاشفات و مدعیات تجربه‌گرایان و عارفان، معیارهایی لازم است که متقن و مطمئن باشد. در نگاه ابن عربی، مؤسس و بنیانگذار عرفان نظری، با توجه به آثار و تألیفاتش، به ویژه فتوحات و فصوص الحکم و برخی از نوشته‌های دیگر، گزارش تجارب به دو صورت از طریق معصوم و از طریق غیر معصوم میسر است که هر کدام با شرایطی، حجیت و اعتبار دارند. نگارنده در صدد است این مسئله را مورد بررسی و زوایای بحث را مورد کاوش قرار دهد.

پژوهشی در قلمرو «عرفان نظری» است. مباحث مطرح شده در این نوشتار که به‎منظور تدوین متن درسی در ابعاد گوناگون عرفان نظری تألیف شده، عبارت است از: گذری بر تطور تاریخی عرفان نظری، خداشناسی عرفانی که به مباحث وحدت شخصیه وجود از دیدگاه عرفا، چگونگی تحقق کثرات بر اساس وحدت شخصیه وجود، کاربردهای تمثیلی در تبیین وحدت شخصیه وجود، براهین اثبات و ویژگی‎ها و لوازم وحدت شخصیه وجود پرداخته است، هستی‎شناسی عرفانی که مباحث: تعین اول و تعین ثانی، تعین‎های خلقی، تجدد امثال، فقر دائم عالم، قوس نزول و صعود، صراط مستقیم و معاد را شامل شده است، انسان‎شناسی عرفانی که در آن خلافت انسان کامل، جایگاه انسان در هستی‎شناسی عرفانی و شئون انسان کامل مطرح شده است.

چکیده ندارد.

جستار پیش رو عهده دار تبیین حوزه معرفتی «حیرت» بارویکرد مثبت آن درآموزه های دینی است و با درنظر داشت این نکته که کاربردهای منفی این واژه نیز درقرآن کریم وعرف زبان عرب بسیار دیده می شود. براین پایه، آدمی در نگاه نخست، از «حیرت»، سردرگمی و پریشانی که با شک همراه است و از «یقین» مفهومی ناسازگار با آن را می‌فهمد. لیکن بدرستی باید گفت که در معارف توحیدی این دو واژه یعنی«حیرت» و«یقین»، در بخش های فراوانی همخوان و یا مکمل یکدیگرند. در این پژوهش جایگاه معرفتی«حیرت» وکاربرد های مثبت آن درحوزه معارف توحیدی با روش توصیفی_تحلیلی از سه زاویه مورد ارزیابی قرار گرفته است: «راه‌شناختی»، «هستی‌شناختی» و «توحیدشناختی» براین پایه، «حیرت» نتیجه شیدایی و عجز از شناخت کنه پروردگار بوده و پیوندی ناگسستنی با یقین دارد و مختص بندگان برگزیدۀ الهی است که با مقام یقین، همخوانی و سازگاری دارد.

‫نوشتار حاضر به واکاوي عقل از منظر مولانا جلال‌الدين محمد بلخي در کتاب مثنوي معنوي وي مي‌پردازد و ديدگاه دو تن از دانشمندان (علامه محمدتقي جعفري و حاج ملاهادي سبزواري) را نيز درباره آراي مولوي در اين موضوع را انعکاس مي‌دهد. نگارنده در سه فصل ماهيت عقل و جايگاه آن در عالم هستي را از ديدگاه مثنوي معنوي و انديشه‌هاي مولوي بررسي کرده است. وي نخست به تشريح اهميت عقل در اسلام و نزد متکلمان، فلاسفه و عرفاي مسلمان پرداخته و آراي بسياري از آن‌ها در مورد نقش مهم عقل در شناخت پديده‌هاي هستي را شرح مي‌دهد. آن‌گاه ديدگاه مولوي را در مقوله عقل بيان کرده و ضمن ارائه اجمالي تاريخچه زندگاني و شخصيت علمي وي، نظر او را درباره هستي شناسي، دين، مذهب، انسان شناسي و معرفت شناسي جويا شده است. در ادامه ابعاد و معاني و مراتب مختلف عقل همچون: عقل کل، عقل جزئي، عقل ايماني، عقل اول، عقل کامل، عقلِ عقل، عقل احمد، عقل خدادادي (موهبتي)، عقل اکتسابي و جايگاه انديشه را در وجود آدمي، از منظر مولوي تبيين مي‌سازد. در فصل دوم نخست به کارکردها و آسيب شناسي عقل جزئي مي‌پردازد و اموري مانند محدوديت عقل، سستي عقل فلسفي، انحصارطلبي عقل، اکتفاء نمودن به عقل جزئي، سلطه خيال بر عقل جزئي و نسبت عقل و دل را از ديدگاه مولوي بررسيده، سپس جايگاه عقل کلي را در نظام هستي از منظر وي شرح مي‌دهد. از نظر نويسنده، مولوي عقل را موجودي روحاني و نوراني تلقي مي‌کند که در وجود انسان کامل تبلوري جامع و حقيقي دارد و موجب شناخت حقايق هستي مي‌شود. وي عقل کلي را از نظر مولوي، زيربناي جهان هستي دانسته و آن را اول مخلوق خدا معرفي مي‌کند نگارنده در همين زمينه انديشه‌هاي علامه محمدتقي جعفري و حاج ملاهادي سبزواري را در مورد ماهيت عقل از نظر مولوي شرح داده و نقش عقل در حوزه و تکامل انسان از ديدگاه مولانا را تجزيه و تحليل کرده است. رابطه عقل و ايمان، عقل و نجات انسان، عقل و وحي، عقل و نبوت، عقل و کمال انسان و عقل و زيبايي، از ديگر مطالب مهم در اين نوشتار به شمار مي‌آيد.