مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

‫عقل از نظر آموزه‌هاي اسلامي، موهبتي الهي است که انسان را در حوزه‌نظري و حل پرسش‌هاي بنيادين به شناخت و درک صحيح مي‌رساند، و مهم‌ترين وظيفه و جهت‌گيري اصلي آن در مسير خداشناسي و غايت‌انگاري است. از نظر اسلام، عقل در حوزه‌عملي نيز وظيفه‌انجام اعمال شايسته را بر عهده داشته، و در يک تعامل مستقيم با وحي، به‌عنوان پيامبر باطني معرفي شده است. همچنين در حوزه‌مسايل دنيوي و امور معاش نيز وظيفه‌تدبير و مديريت صحيح را بر عهده داشته، و بر اساس مباني و اصول ديني به توسعه و آباداني دنيا مي‌پردازد. آن‌چه در آيات قرآن کريم و روايات اهل بيت( درباره عقل مطرح شده است، ناظر به عقول اربعه در مباحث عقل نظري نيست، بلکه در ‌معناي لغوي آن، يعني منع، نهي، صبر، فهميدن و درک استفاده شده است. بر اين اساس، مي‌توان گفت که عقل در واقع، يکي بيشتر نيست اما داراي مراتب و ابعاد مختلفي نظير عقل ابزاري يا عقل معاش، عقل نظري، عقل عملي و عقل قدسي است. واژگان لبّ، نُهي، حلم، فهم، کياست، فواد، قلب، صدر و روح در کاربرد قرآني، معاني نزديکي به عقل دارند؛ و تعابير جهل، سفاهت، حماقت و جنون در مقابل عقل به‌کار رفته است. عقل در قرآن به‌عنوان ابزار شناخت ربوبيت خدا، وسيله تبيين آيات و احکام الهي، و ابزار شناخت حقايق معرفي شده است. شرک‌ورزي، تقليد و تعصب کورکورانه، رواج بدعت و خرافات، و گرفتاري در جهنم، از جمله پيامدهاي عدم تعقل ذکر شده است. عقل در احاديث نيز از جايگاه و منزلت رفيعي برخوردار است، از جمله آن‌که عقل به‌عنوان اصل و بنياد انسان، نخستين پايه اسلام، حجت خدا و رهبر دروني، مبدأ تفکر و انديشه، و ريشه‌ارزش‌هاي اخلاقي معرفي گرديده است. بر اين اساس، اشکالات بنياديني به عقلانيت مدرن وارد است که پژوهشي ديگر را مي‌طلبد.