مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

معماری اسلامی مانند دیگر انواع معماری، با معرفت شناسی و هستی شناسی در فرهنگ جامعه مرتبط است.برای درک معماری سنتی اسلامی، یا هر صورت دیگری از معماری سنتی، شناخت شیوه نگرش های سنتی به کلیت معماری و اجزایش ضروری است. مهم ترین این اجزا فضا است. دوره صفویه(1135-907ق) یکی از دوره های درخشان معماری در ایران است. این دوره تاریخی یکی از حساس ترین مقاطع تاریخی از نظر رونق فرهنگ و تفکر اسلامی نیز بوده است. در دوره معاصر با گسترش ارتباط با غرب معماری اسلامی نیز تا حدی تحت تأثیر نوآوری های جدید قرار گرفت. مسئله ای که می توان اینجا مطرح کرد میزان تأثیرپذیری معماری عصر صفویه و معماری دوره معاصر از نظر وجود نشانه های حکمت اشراق در آنهاست. این پژوهش با تکیه بر روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر مطالعات کتابخانه ای و مشاهدات میدانی انجام شده است. معماری مسجد جامع اصفهان و مسجد الغدیر تهران به عنوان نمونه های بارز معماری دوره صفویه و دوره معاصر به عنوان دو اثر معماری مورد واکاوی قرار گرفته است و یافته های پژوهش حاکی از این است که عالم مثال در ذهن معمار دوره صفوی براساس آیات و روایات است، لذا در معماری مسجد امام اصفهان، حکمت اشراق به گونه ای آشکار بازتاب یافته است. در مسجد الغدیر خلوص احجام به کار رفته، به کارگیری مصالح و تزیینات آجری و کاشی کاری در نما، استفاده از عناصر و مفاهیم معماری گذشته و بیان جدیدی از آن ها، بیانگر تأثیر نهضت های پست مدرنیسم در معماری دوره معاصر است. اهداف پژوهش 1.بازشناسی نشانه های حکمت اشراق در مسجد جامع اصفهان و مسجد الغدیر تهران 2. بررسی تطبیقی معماری مسجد جامع اصفهان و مسجد الغدیر تهران سؤالات پژوهش 1.حکمت اشراق چه تأثیری بر معماری مسجد جامع اصفهان و مسجد الغدیر تهران دارد؟ 2. معماری مسجد امام اصفهان با مسجد الغدیر تهران چه شباهت ها و تفاوت هایی با یکدیگر دارند؟

نوشتار حاضر معرفی کوتاهی است از کتاب فرهنگ‌نامۀ سهروردی نوشتۀ آقای حسن سید عرب،که از سوی انتشارات هرمس روانۀ بازار شده و مقایسۀ آن با فرهنگ اصطلاحات شیخ اشراق شهاب الدین یحیی سهروردی تألیف آقای محمد خالد غفاری که در سال 1380 از سوی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به زیور طبع آراسته شده است. از صفحۀ 389 تا انتهای کتاب نیز فهرست منابع و مآخذ،فهرست دایره المعارف‌ها و فرهنگ‌های مورد استفاده در این تحقیق،فهرست احادیث و آیات به تفصیل درج گردیده است که مراجعه به هریک از این منابع می‌تواند در راه آشنایی و تسلط بیشتر بر حکمت اشراق و دیدگاه سهروردی بسیار مفید و مؤثر واقع شود. مؤلف در مقدمۀ خود اهداف زیادی را برای تدوین این مجموعه بیان کرده است:برای مثال،جمع‌آوری نظریات پراکنده در ذیل یک اصطلاح و استخراج نظر ایشان،تهیۀ مجموعه‌ای مدون از اصطلاحات فارسی مورد استفادۀ شیخ،شرح و توضیح برخی از اصطلاحات عربی،شرح اصطلاحاتی که دارای اهمیت بیشتری بوده‌اند یا شیخ آن‌ها را به صورت خاص مدنظر داشته است.

امروزه نظرورزی ضروری ترین وجهِ مباحث هنر محسوب می شود، اما، این مهم در فرهنگ ما سابقه ای درخور ندارد. هنر ما از اواخر صفویه رو به افول نهاده است، این افول دلایل متعددی دارد که قسمی از آن ها با هنر مناسبت درونی دارند و قسمی بیرونی، و عدم خلاقیت مهم ترین دلیل درونی است. پس، نظرورزی در خصوص خلاقیت نه تنها شایسته بلکه حتی بایسته می نماید. این نوشتار که در پی همین بود، اسطوره کاوی ژیلبر دوران را روش خود برگزید و آثار سهروردی را پیکره ی خود. و از اسطوره کاوی در رساله های رمزی سهروردی، بدین نتیجه رسید که منشاء خلاقیت حقیقت است؛ هنرمند در مراتب ادراکی چندان فراز می گیرد که به ادراک عقلی و فهم حقیقت امور نائل می شود و به لطف این قادر به خلاقیت، و زیبایی شکوه حقیقت است، چه به زعم سهروردی جمال و کمال اصلاً یکی است، و خلاقیت که ماحصل کمال است اگر آن گونه که باید به فعلیت رسد ثمره ی آن ذاتاً زیبا خواهد بود.

نقش مایه های مفاهیم حکمت اشراق در بناهای عبادی معماری دوران صفویه، قابل بررسی اند.. اهمیت ورزیدن به عنصر نور در فضاهای مساجد این دوران به همراه نقوش و نگاره های نمادین با تاکید بر جایگاه رنگ و نور را می توان از نشانه های اصیل متاثر از تفکرات حکمی شیخ اشراق دانست. چنانچه در آثار به جا مانده از دوران معماری اسلامی ایران، نقش نور و تجلی آن در فضاهای عبادی به این میزان قابل تامل و نمایان نبوده است. از این رو در این نوشتار سعی شده با بررسی مبانی نظری حکمت اشراق و جایگاه نور در آن، در کنار پرداختن به مفاهیم کالبدی معماری در مسجد جامع عباسی اصفهان ، میزان تاثیر حکمت اشراق در خلق فضاهای معماری عبادی در دوره صفویه مورد واکاوی قرار گیرد. روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی و مورد کاوی با مراجعه به اسناد و منابع کتابخانه ای بوده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که تناظر در مبانی نظری اندیشه سهروردی در حکمت نور و عناصر کالبدی هندسی مسجد جامع عباسی اصفهان، به میزانی قابل تامل می باشد. که گویی معمار و هنرمندان بناهای عبادی این دوران، بخشی از مفاهیم طرح را بر پایه مفاهیم اساسی حکمت اشراق تعریف نموده اند.

شهاب‌الدین سهروردی فیلسوف شهیر قرن ششم و بنیان‌گذار مکتب اشراقی در فلسفه اسلامی است. اقوال و آرای کثیری پیرامون فلسفۀ او مطرح شده است. بسیاری او را احیاگر حکمت ایران باستان می‌دانند. در این میان کسانی هم هستند که چنین نظری را نمی‌پذیرند. از جمله جان والبریج، سهروردی پژوه معاصر که سه تک‌نگاری در باب فلسفۀ او دارد. پژوهش حاضر به ترجمه و بررسی سومین کتاب جان والبریج با عنوان «حکمت شرق عرفانی» پرداخته است. در این پژوهش، نسبت میان فلسفۀ سهروردی و سنت شرق‌گرایی فلسفی از نگاه جان والبریج بررسی شده است. از منظر والبریج، سهروردی در حلقۀ نو افلاطونیانی است که تصوری آرمانی از شرق داشته‌اند. در حقیقت والبریج در پنج فصل کتاب «حکمت شرق عرفانی» از رهگذر سهروردی به سیر شرق‌گرایی افلاطونی پرداخته است. فصل اول کتاب در باب آثار مشکوک‌الاعتبار شرق‌گرایانه در یونان است و در نهایت والبریج نتیجه می‌گیرد که سهروردی یک شرق‌گرای افلاطونی بوده است. او در فصل دوم کتاب از تاریخ اسطوره‌ای حکمت شرقی در آثار سهروردی و پیروان نزدیکش سخن رانده و این تاریخ را مرتبط با هرمس و مصر دانسته است. والبریج در فصل سوم به ارتباط فلسفۀ سهروردی و ایران باستان، به ویژه مفاهیم «نور» و «ظلمت» پرداخته است. او در فصل چهارم به نوتن‌یابی و تناسخ در آثار سهروردی پرداخته و در پی پاسخِ این سوال است که چرا سهروردی این موضوعات را به شخصیتی چون بودا نسبت می‌دهد. والبریج در فصل پایانی، به مرکزیت‌یافتن عناصر ایرانی در تفکر سهروردی و همچنین ربط و نسبت میان سهروردی و ملی گرایی ایرانی پرداخته و علل تاریخی آن را بررسی کرده است.

اعتقاد به یک هادی آسمانی که انسان را در وصال به حقیقت یاری می کند و سرانجام فرد میتوانند با تهذیب نفس به دیدار این هادی آسمانی نایل شود با نام «طباع تام» درآثار سهروردی جلوه کرده است. از آنجا که شناخت و بررسی جامعی در مورد چیستی و هویت این هادی آسمانی صورت نگرفته است، سوال هایی درباره ی حقیقت و ماهیت این هادی آسمانی، مکان دیدار با طباع تام، ریشه ی اعتقاد به طباع تام و اسامی حکمایی که از این هادی آسمانی سخن به میان آورده اند؛ بی پاسخ مانده است. همچنین انجام این تحقیق ما را در فهم بهتر حکمت اشراق یاری می کند.طباع تام با دئنا در ایران باستان، خضردر متون عرفانی و رب النوع تطبیق داده شده است؛ برای رسیدن به شناخت صحیح درباره ی ماهیت طباع تام، جا دارد این تطبیق ها بررسی شوند. از سوی دیگر این سئوال مطرح است که با توجه به تفاسیر و تعبیرات مختلفی که از جام جهان نما در ادبیات فارسی ارائه شده است؛ آیا می توان طباع تام را تعبیر جدیدی از جام جهان نما دانست؟در این رساله در سه بخش به بررسی ماهیت طباع تام، ملاقات های انجام شده با طباع تام و مصادیق قابل تطبیق با آن پرداخته ایم. مصادیقی که امکان تطبیق آنها در این رساله بررسی شده است عبارتند از: جام جهان نما، رب النوع، دئنا و خضر. همچنین با ذکر مواردی که از اصطلاح طباع تام در آثار دوران اسلامی استفاده شده است، مواردی از ملاقات های قابل تطبیق با طباع تام مورد بررسی قرار گرفته اند.درپایان این بررسی ها می توان گفت طباع تام همان من ملکوتی و نفس انسان است و با دئنا در ایران باستان و جام جهان نما قابل تطبیق است و نماد درونی خضر به شمار می آید. اما درباره ی مطابقت طباع تام و رب النوع، با وجود مشابهت های ظاهری، بهتراست رأی به عدم همانندی آنها داده شود.

در تحقیق حاضر به برّرسی رابطه ی دو بُعد وجودی انسان یعنی عقل نظری و عقل عملی پرداخته می-شود؛ بدون شک این مبحث را می‌توان یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفی و معرفت‌شناختی دانست؛ که از دیرباز مورد توجه فیلسوفان بوده است.انسان از طریق عقل نظري به کسب معرفت و علم اقدام نموده و با كسب بصيرت، حقايق عالم را خواهد یافت؛ در ادامه ی مسیر به كمك عقل عملي، به اصلاح امور زندگي خود و روابط اجتماعی اش پرداخته و به آن سامان می بخشد. همين تنظيم حالات شخصی و اجتماعی و تزکیه و تهذیب نفس که از طریق عقل عملی میسر می شود، زمينه ساز شناخت و معرفت عالی شده و انسان را به سوی مراتب بالای کمال هدایت می کند.ارسطو دانش را به سه قسمِ نظری، عملی و تولیدی دسته بندی می کند. وی اصالت را با علوم نظری می¬داند؛ زیرا معرفت را دارای ارزش لذاته دانسته؛ و اهمیّت معرفت از منظر وی تا جایی است که نیکبختی را عبارت از «زندگی وقف نظر» می¬داند. وی برای علوم عملی ارزش چندانی قائل نیست زیرا هدف از آن منفعت بردن در زندگی است و لذاته دارای ارزش نمی باشد.از طرف دیگر، ابن سینا، نفس انسان را جوهر بسیطی می داند که دارای دو جنبه است؛ یکی متوجه عالم بالا و مجردات است، که «عقل نظری» نامیده می شود و دیگری متوجه عالم ماده به نامِ «عقل عملی» است. وی این دو جنبه را به اشتراک لفظ عقل می نامد. به نظر می رسد این نام گذاری ابن سینا به جهت تعلیم نوآموزانی است که آشنایی زیادی با مابعدالطبیعه ندارند. وی هدف از هر دوی این قوا را تکمیل نفس انسان می داند. که رابطه ای دوطرفه و یا دیالکتیکی میانشان وجود دارد و هر یک سبب تقویت دیگری می شوند.سهروردی برای دانش نظری صرف ارزش قائل نیست؛ بلکه وی اتحاد عمل و نظر را الزامی دانسته و حکیم متأله را کسی می داند که به علم و عمل آراسته شده باشد. رابطه ی عمل و نظر در نزد وی دیالکتیکی و دو جانبه معرفی می شود؛ که هر یک بدون دیگری بی معنا خواهد بود.هم چنین نحوه ی ارتباط عمل و نظر به نحو عام در فلسفه، نحوه ی تأثیر نظر بر عمل اخلاقی و نحوه ی ارتباط عمل و نظر از نگاه قرآن کریم نیز از مطالب اصلی فصل های این رساله به شمار می آیند.لازم به ذکر است روشی که در این تحقیق به کار رفته، روش تحلیل متنی است.