جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

آیه نور یکی از غرر آیاتی است که از دیرباز مورد تأمّل و تدبر فراوان قرارگرفته است. ملاصدرا و غزالی دراین زمینه رساله های جداگانه ای را تدوین نموده اند و در این پایان نامه سعی شده است با روش توصیفی تحلیلی و بر اساس منابع کتابخانه ای به شرح و ارائه نوین دیدگاه های ایشان پرداخته شود؛ که این مهم با هدف تبیین آراء تفسیری این دو اندیشمند با صبغه فلسفی عرفانی، با دو رویکرد تفسیر انفسی و تفسیر آفاقی انجام شده است و با تحلیل سازوارگی این آراء تفسیری با مبانی فلسفی و عرفانی نقاط عطف نظرات آنها را روشن سازد. در این پایان نامه ذات خدا به مثابه سرچشمه انوار معرفی شده و براساس تبیین حقیقت نور و اقسام و مراتب آن نشان داده شده که چگونه تجلیات نوریه در طی فرایند خاصی سبب ظهور عوالم هستی با ترتیب کنونی گردیده و کم و کیف روشن شدن عوالم نفس از این تجلیات نیز بیان گردیده است. از بررسی تطبیقی رساله های نور غزالی و ملاصدرا می توان نتیجه گرفت که هم سوئی های فراوانی در فهم و تفسیر آیه نور بین آنها وجود دارد هرچند که در تقریر و روش ارائه و تبیین تاکیدات فقرات آیه تفاوت هایی جزئی بین آنها مشاهده می گردد. از دیگر نتایج و نقاط عطف این تحقیق این است که توانسته تأویلات این دو اندیشمند را در تطابق دیدگاهی و روشی آنها بیان نموده و بر اساس قاعده وضع الفاظ برای روح معنی تعابیر آیه نور نظیر مشکوه و مصباح و زجاجه و... را درعوالم انفسی و آفاقی تبیین نماید.

عنوان تحقیق "مبانی فلسفی هدایت و ضلالت از دیدگاه صدرالمتالهین و فخررازی" هدایت و ضلالت از مسایل مهم انسان است که تربیت و سعادت و شقاوت انسان در دنیا و آخرت مبتنی بر آن است. بنابراین لازم است که مبانی هدایت و ضلالت را بدانیم تا راهنمای مسیر انسان به سوی مقصد باشد. فخررازی بر اساس مبانی(هستی شناسی، معرفت شناسی، انسان شناسی) اشعری به این مسئله پرداخته و صدرالمتالهین با همان مبانی خاص سه گانه در حکمت متعالیه اش، رویکرد فخررازی را در ضمن بررسی مسئله هدایت و ضلالت رد کرده است. در این تحقیق برای به دست آوردن مبانی از روش توصیفی- تحلیلی استفاده شده است. یعنی ابتداء دیدگاه‌ها تبیین می‌شود و سپس به تحلیل آن پرداخته شده است از نتایج این پژوهش می‌توان به نقش فطرت انسان در هدایت و ضلالت انسان از دیدگاه ملاصدرا و فخر رازی دانست. سرمایه انسان فطرت اولیه است که بوسیله آن قدرت رسیدن به مدارج عالی و منازل رستگاری و سعادت را دارد و هدایت تنها نردبان صعود به سعادت و نیک بختی عالم آخرت می‌باشد. علاوه از فطرت انسان نیازمند عقل به عنوان هادی است. بدون عقل انسان نمی‌تواند به سعادت برسد. البته برای راهنمایی عقل نیاز به الهام از وحی الهی است تا گرفتار هوا و هوس نشود. اما آنچه می‌توان از بحث توحید افعالی ملاصدرا و فخر رازی نتیجه گرفت، این است که توحید افعالی را هر دو اندیشمند به عنوان یک اصل قبول دارند با این تفاوت که فخر رازی بیشتر به دلایل نقلی استدلال می‌کنند و ملاصدرا علاوه بر دلایل نقلی به دلایل عقلی و در مواردی به کشف عرفانی نیز استدلال می‌کند و هر دو تمام هستی عالم و تمامی‌افعال انسان منحصر در ذات خداست می‌دانند و جبر و تفویض را انکار می‌کنند. در مورد نفس فخر رازی معتقد است که نفس انسان توانایی دریافت معرفت، هدایت و کمال را دارد، اما این توانایی محدود و محصور است و انسان می‌تواند با توجه به اراده، حالات و ملکات رفتاری، خود را از معارف، هدایت و کمال محروم نموده و یا به کمال و هدایت و معارف حقیقی دست یابند. از دیدگاه ملاصدرا انسان تنها موجودی است که ماهیت معین ندارد و حقیقت او فعلیت های او نیست، بلکه بی نهایت امکانهایی که در پیش روی او است، واقعیت او را شکل می‌دهد.

مجردات امکانی به عنوان مخلوقاتی که از ماده بری هستند، بخش بزرگی از موجودات را تشکیل داده‌اند و کارکردهای متعددی در نظام خلقت دارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی دیدگاه ملاصدرا درباره مصادیق، ویژگی‌ها و نقش و جایگاه مجردات امکانی به روش مطالعات توصیفی- تحلیلی انجام شده است. بدین منظور پس از تعریف انواع تجرد و مجردات امکانی، ویژگی‌های مشترک و جایگاه هرکدام از آنها در هستی و سپس مصادیق مجردات در نظر ملاصدرا بررسی شد. وی به دو مرتبه کلی تجرد تام و تجرد غیرتام معتقد است و جایگاه آنها را در عالم عقل و عالم مثال می‌داند. اعتقاد به عالم مثال در قوس نزول و قوس صعود و مرتبه تجرد غیرتام سبب شده است مسائل تازه‌ای در حکمت متعالیه مطرح شود. عقول به عنوان مجردات تام نقش مهمی در توجیه کثرات موجود در عالم دارند و واسطه‌ انتقال فیض خداوند و تدبیرکنندگان انواع مادی هستند. عقل فعال در عالم مادی و انسان از جمله ایجاد ادراکات، تاثیر جایگزین ناپذیری دارد. گرچه غالب نظرات او در مسئله عقول مشابه فلاسفه مشاء و اشراق است اما در برخی موارد تلاش نموده است نظریه فلسفی عقول را با مباحث نقلی و عرفانی هماهنگ نماید. وی در بحث نفوس نوآوری‌های مهمی داشته است و به وجود نفس و تجرد آن در حیوان، انسان و فلک معتقد است، برای جمادات نفوس مدبری در نظر گرفته و نفس در نباتات را دارای بهره‌ای از تجرد می‌داند. اثبات تجرد نفوس مختلف پیامدهایی برای فلسفه او داشته است، از جمله فراهم شدن امکان اثبات حشر جمیع موجودات. نحوه تجردی که ملاصدرا با استفاده از مبانی خود برای نفس انسان در قوس نزول و صعود اثبات می‌کند، در حیات و سرنوشت انسان تاثیر فراوانی دارد و موجب پدید آمدن امتیازاتی برای او در مقایسه با سایر موجودات می-شود، از جمله ایجاد فطرت توحیدی، ایجاد رویا، امکان سحر، ناطقیت و امکان وصول به مقام ولایت. هم-چنین برای ملاصدرا این امکان را فراهم آورده است که آموزه‌های دینی مرتبط با حیات بعد از مرگ را به صورت فلسفی تبیین نماید. ملاصدرا هم‌چنین فرشتگان و شیاطین را جزو مجردات می‌داند و برخی امور هستی را به آنها منتسب می‌کند.

پژوهش درمورد تطور مفهوم وجود درحکمت متعالیۀ ملاصدرا و نیز نسبت به فارابی حاکی از آن است که در فلسفۀ فارابی بدلیل درهم تنیدگی معنای موجود، وجود و ماهیت، «وجود» به عنوان امری یکسان با موجود و یا جزئی از موجود مطرح شد. همچنین تطور مفهوم وجود و موجود در حکمت متعالیۀ ملاصدرا از نظر همراهی ابتدائی با حکمت رسمی و سپس ارائۀ نظریۀ اصالت وجود و نهایتا دستیابی به وجودی اصیل و مشکک مورد بررسی قرار گرفت. در بحث احکام وجود نیز فارابی تحت تاثیر تفکر ارسطویی و درنتیجه در سیطرۀ موجود محوری است و لذا از حیطۀ مفاهیم فراتر نرفته است، اما در فلسفۀ ملاصدرا بر مبنای اصالت وجود و مبانی و نتایج آن، احکام وجود و ماهیت، لوازم و مسائل و مباحث پیرامون هریک از آنها متحول شد و بدین‌صورت دامنۀ مباحث فلسفی گسترش یافت. همچنین فارابی «موجود بما هو موجود» را به عنوان موضوع فلسفه معرفی می‌کند، ولی ملاصدرا براساس اصالت وجود، گاهی وجود و گاهی «موجود» را به عنوان موضوع فلسفه معرفی می‌کند، اما این دوگانگی مربوط به لفظ است نه معنا؛ چراکه بر طبق مبانی فکری ملاصدرا منظور از موجود، چیزی جز وجود نیست. درمورد اشکالاتی که بر اصالت فلسفی نظریۀ اصالت وجود وارد شده است، باید گفت که این مسائل ناشی از عوامل مختلفی از جمله عدم دانش کافی درمورد زمینۀ تاریخی و فلسفی نظریۀ اصالت وجود ملاصدرا، آثار و کارکردهای آن، عدم درک صحیح معنای وجود، ماهیت و خلط معانی آنها است.

آموزه‌ی رجعت از جمله آموزه های اتفاقی و اختصاصی امامیه می‌باشد که در طول تاریخ مورد بحث و بررسی اندیشمندان امامیه قرار گرفته و هرکدام تلاش نموده تا به گونه ای این آموزه را بنابر مبانی مورد قبول خود تبیین نماید،که در نتیجه منجر به ارائه تبیین های مختلف و متفاوتی از این آموزه شده است. از جمله اندیشمندانی که دارای مبانی مختلفی از هم دیگر می‌باشند دو اندیشمند بزرگ قرن دهم یعنی ملاصدرا و علامه مجلسی هستند. در پژوهش حاضر قصد ما بر آن است که با مقایسه ی مبانی اندیشه ای ایشان در سه حیطه ی هستی شناسی ، جهان شناسی و انسان شناسی بررسی نماییم که کدام یک از این دو اندیشمند، می‌تواند تبیین نزدیک تری به روایات رجعت ارائه نماید. در این پژوهش4 فصل قرار دارد که فصل اول مقدمه و فصل های بعدی بدنه آن را تشکیل می‌دهد در فصل های دوم ، سوم و چهارم به بررسی و بیان مبانی ای که مربوط به آموزه ی رجعت شده پرداخته ایم و در فصل مربوط به نتیجه گیری به این نتیجه رسیده ایم که از دیدگاه صدرا ، رجعت به بیانی که در روایات مطرح شده امری محال می باشد زیرا نه از جهت هستی شناسی و نه از جهت جهان شناسی و نه از جهت انسان شناسی فلسفی امکانی برای آن متصور نیست هرچند که بعضی از تابعین صدرا تلاش کرده اند که امکان آن را نشان بدهند. نتیجه ی دیگری که از این پژوهش به دست آمده آن است که با توجه به مبانی علامه مجلسی مخصوصا در دو حوزه جهان شناسی و انسان شناسی آموزه ی رجعت امری ممکن و بلکه ضروری می باشد و جای انکاری برای آن وجود ندارد. نوع منابعی که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته ، منابع کتابخانه ای بوده است.

بر اساس آموزه های دینی، خدای متعال همواره در حال تدبیر همه موجودات هستی، از جمله آدمیان است، و هیچ حادثه ای در زندگی آدمی رخ نمیدهد، مگر آن که اراده ی تکوینی حضرت حق بدان تعلق گرفته است، و این اراده تخلف ناپذیر است. از سوی دیگر، بر اساس آموزه های دینی، افعال آدمی در سرنوشت او مؤثر است، و به او سفارش شده است تا به افعال صالح مانند دعا، نماز، حج، زیارت قبور اولیاء خدا، اطعام مساکین ، نیکی به والدین و صله ارحام مبادرت ورزد تا سرنوشتش به نیکی رقم خورد و گرفتار آفات نگردد. پرسشی که در این میان رخ مینماید نحوه ی سازگاری این دو آموزه دینی است. رسالت پایاننامه ی حاضر، این است که بر اساس مبانی فلسفی ملّاصدرا به تبیین این سازگاری بپردازد. بر اساس یافته های این تحقیق، در اندیشه فلسفی ملّاصدرا دو تبیین برای این سازگاری ارائه شده است: تبیین اول اینکه: در فلسفه ی صدرایی خداوند، به صورت پیوسته وجود منبسط را که از صدر تا ذیل مخلوقات ساری وجاری است، افاضه می کند. این حقیقت مرسله، حقیقتی دارای مراتب است. پس تدبیر، یعنی افاضه ی پیوسته ی وجود به شکل ذومراتب، که نظامی علّی با قوانین تکوینی ایجاد میکند، که مجرای جریان تدبیر خداوند و تأثیر تکوینی افعال انسان است. تبیین دیگر این که: بر اساس مبانی حکمت متعالیه فعل انسان را نمیتوان جدای از فعل پروردگار دانست.همانگونه که در هستی، ذاتی نیست جز ذات او، پس فعلی هم نیست جز فعل او. وقتی حقیقت موجودی، ربط به علت، شأنی از شئونش و رقیقه ی او باشد، فعل و اثر آن موجود نیز غیری، ربطی و شأنی از شئون مبدأ خواهد بود. پس انتساب افعال انسانی به انسان به معنای جدایی آنها از دایره ی فعل پروردگار نیست.

اساس همه ی مباحث اعتقادی، توحید است. هر کس خواستار استوارسازی بنای معرفتی دینی خود باشد باید از توحید بهره بجوید. توحید نظری در فلسفه و کلام اسلامی سه شاخه دارد: توحید ذاتی، توحید صفاتی،توحید افعالی. در این پژوهش به روش کتابخانه ای به بررسی و مقایسه دیدگاه شیخ الطائفه_ از شخصیت های برجسته مکتب کلامی بغداد_ و صدر المتألهین_ از شخصیت های برجسته مکتب فلسفی اصفهان_ در خصوص اثبات وجود خداوند، توحید و اقسام آن(ذاتی، صفاتی، افعالی) پرداخته شده است. توحید ذاتی به معنای یگانگی ذات خداوند است و این تعریف مورد قبول همه مسلمانان است. توحید صفاتی به معنای عینیت ذات و صفات خداوند است و اختلافاتی در این زمینه بین گروه های مختلف مسلمانان وجود دارد لیکن شیخ طوسی و ملاصدرا تعریف یکسانی از توحید صفاتی ارائه داده اند. توحید افعالی به این معنا است که تنها مؤثر حقیقی در عالم، ذات خداوند است. لازم به ذکر است این دو متفکر در بحث خداشناسی در مبانی و روش با یکدیگر متفاوت هستند و این تفاوت در مبانی و روش آن ها موجبات اختلافات دیگری را در مباحث خداشناسی فراهم کرده است.شیخ طوسی هویت انسان را جسم مادی او می داند .این در حالی است که ملاصدرا هویت انسان را نفس مجردی می داند که امکان سیر تا بی نهایت را دارد . هردو شخصیت عقل گرا هستند لیکن شیخ طوسی مرتبه ای بالاتر از استدلال برای عقل قائل نیست و این در حالی است که ملاصدرا برای هر یک از اقسام عقل مراتبی قائل است و پایین ترین مرتبه عقل را عقل استدلالی دانسته است. شهود در فلسفه صدرا از مراتب بالای عقل است . شیخ طوسی از طریق افعال به اثبات خداوند پرداخته است و ملاک نیازمندی معلول به علت از منظر شیخ طوسی حدوث است. لیکن ملاصدرا_در برهان صدیقین که آن را برترین برهان می داند_بدون واسطه مخلوقات به اثبات واجب الوجود پرداخته است و ملاک نیازمندی معلول به علت از منظر او امکان فقری است. براهین ملاصدرا هم ازجهت استحکام عقلی و هم ازحیث توجه به ساحتهای زیبایی شناسی نسبت به براهین شیخ الطائفه برتری دارد. اختلاف دو متفکّر در اثبات خداوند به عنوان مبدأ وجود_در فلسفه صدر المتألهین_و محدِث_در نظام فکری شیخ طوسی_ منجر به تفاوت در مقوله ی خداشناسی، ایمان، نحوه دینداری و نحوه زندگی انسان شده است .زیرا خداشناسی صدر المتألهین بر خلاف خداشناسی شیخ طوسی با زیبایی ‌شناسی عجین شده است. حد توحید از منظر شیخ طوسی نفی ‌شریک از خداوند و از منظر ملاصدرا نفی شریک از وجود (وحدت وجود)است. شیخ طوسی بر خلاف ملاصدرا تنها یک قسم از اقسام ترکیب را از خداوند نفی کرده است و دلایل عقلی برای احدیت خداوند ارائه نداده است. برهان صدیقین ملاصدرا بر خلاف براهین شیخ طوسی، علاوه بر اثبات خدا، اقسام توحید و وحدت حقه حقیقیه را نیز به اثبات رسانده است. هر دو متفکر قائل به عینیت ذات و صفات هستند و برای این موضوع دلیل اقامه کرده اند لیکن تعریف آن دو از صفات کمالی خداوند(قدرت، علم، اراده) و اثبات آن صفات توسط آن دو به دلیل اختلاف مبانی شان، متفاوت است. در بحث توحید افعالی شیخ طوسی با اقامه برهان تمانع تنها توحید ربوبیت را که یک قسم از اقسام توحید افعالی است به اثبات رسانده لیکن ملاصدرا برای هر یک از اقسام توحید به صورت مستقل دلایلی اقامه کرده است.

حقیقت وحی، القای سریع و نهانی معارف و احکام دینی توسط مبادی عالیه و حقیقت نبوت دریافت آنها توسط انسان کامل از مبادی عالیه است. وحی با نبوت رابطه تنگاتنگ دارد به گونه‌ای که تبین ماهیت یکی بدون دیگر ناممکن است. از جمله فیلسوفانی که به این مسئله پرداخته اند، ابن‌سینا و صدر‌المتألهین هستند. این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی و مطالعات تطبیقی، به بررسی دیدگاه آنان، در باره حقیقت وحی و نبوت پرداخته است. نگارنده فرض را بر این نهاده است که فی‌الجمله وفاق و خلاف، میان هر دو دیدگاه و مبانی آنان وجود دارد. از جمله اشتراکات که میان هر دو دیدگاه وجود دارد، ارتباط نفس نبی با مبادی عالیه و دریافت معارف و دستورات دینی توسط آنها است. نیز هر دو دیدگاه بر این است که کمال قوای عاقله، متخیله، و متصرفه شرط لازم است (نه کافی). کمال قوه عاقله، نفس نبی را اعداد می کند برای در یافت وحی از مبادی عالیه. از مواضع خلاف هر دو دیدگاه، این است که ابن سینا به عالم نفوس فلکی و صدرا به عالم خیال منفصل باور دارند؛ لذا بوعلی، نفس نبی از راه اتصال با عقل فعال مستعد در یافت مدرکات کلی و از راه اتصال با نفوس فلکی مستعد دریافت مدرکات جزئی می داند. اما صدرا، نفس نبی از راه اتحاد با عقل فعال مستعد در یافت معارف کلی و از راه اتحاد با عالم خیال منفصل مستعد دریافت معارف جزئی می داند. ابن-سینا هر مرتبه‌ای از نشأت سه‌گانه نفس انسان کامل را مرتبه ای از نبوت می‌داند. اما صدرا مقام نبوت را جامع نشئات سه‌گانه، و نبی را قابل وحی و حامل آن، حلقه وصل عالم محسوس با نامحسوس می‌داند که نفس نبی، در اثر تکامل جوهری، از مرحله هیولانی به مرحله عقل مستفاد می‌رسد. در این مرحله نفس نبی از راه اتحاد با خیال منفصل یا با عقل فعال یا بدون واسطه (از خداوند)، احکام و حقایق و معارف وحیانی را به صورت شهودی در یافت می‌کند.

نگرش متفاوت یک فیلسوف به موضوع فلسفه و قلمرو آن، بر گسترهو کارکرد دانش فلسفی اثرگذار است. نگاشتۀ حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با محوریت چیستی فلسفه، به این پرسش پاسخ می‌دهد که قلمرو هستی‌شناسی در نگاه علامه‌طباطبایی چه تفاوتی با قلمرو این علم نزد ملاصدرا دارد؟ در این راستا برخی پیامدهای استنباط شده از برداشت متفاوت علامه نیز ذکر می‌گردد. رهیافت به‌دست‌ آمده نشانگر توسعۀ دامنۀ فلسفه نزد علامه به نحوی است که می-توان برای هستی‌شناسی قسمی گسترده‌تر از الهیات بالامعنی الأعم تعریف نمود؛ قسمی که موضوع آن علاوه بر اصل هستی به نحو مطلق، تمام واقعیات اعم از «ظاهری»، «باطنی»، «انتزاعی»، «انضمامی» و «وجودات خاص و جزئی» را شامل ‌شود. روش به‌کارگیری ابزارها و منابع متعدد معرفتی در اثبات فرضیات فلسفۀعامه یا فلسفۀالهی نزد ملاصدرا و علامه‌طباطبایی نیز متفاوت است. ملاصدرا علاوه بر مسئله‌سازی، روشن‌سازی مسئله، کشف حد وسط و تأیید استدلالات، در مقدمات برهان نیز از منابع و ابزارهای وحیانی و شهودی بهره می‌برد، درحالی‌که علامه‌طباطبایی نه ‌فقط در مقدمات، بلکه در تأیید براهین فلسفی نیز از این شیوه استفاده نمی‌کند. هر چند آثار علامه در شاخه‌های دیگر فلسفه نشان می‌دهد نه تنها از مقدمات وحیانی و تجربی و...در براهین خود استفاده می‌کند، بلکه روش وی در این موارد منحصر به برهان نیست. به نظر می‌رسد نگرش متفاوت مذکور، دست‌کم سه ره‌آورد مهم در پی دارد. اولین آن‌ها گسترش میزان نقش‌آفرینی فلسفه در علوم است. برداشت علامه از فلسفه در حوزۀ موضوع، مسائل، هدف و روش، به خلاف برداشت ملاصدرا، امکان هستی‌شناسی پدیده‌های عینی و جزئی را فراهم می‌کند. شکل‌گیری نظریۀ اعتباریات و تبیین فلسفیِ کنش‌های انسانی را می‌توان دومین ره‌آورد قلمداد نمود. به نظر می‌رسد سومین پیامد امتداد علمی-عملی مهم‌ترین اصل حکمت نظری یعنی؛ «توحید» است. واژۀ «واقعیت» علاوه بر اثبات ذات احدیت به نحو مستقیم، قابلیت خلق مفاهیم مرتبط با رفتار و اعمال مرتبط با مخلوق را دارد؛ بنابراین واژۀ مذکور امکان پیوند نظر و عمل را بیش از پیش فراهم می‌کند و ظرفیت تبیین اصول عملی با محوریت مهم‌ترین اصل حکمت نظری؛ یعنی توحید را فراهم می‌سازد.

پایان نامه حاضر در مورد کشف روش معرفتی صحیح و معتبر برای بررسی خلقت عالم هستی , کیفیت و علت به وجود آمدن آن از عدم بحث می کند. این امر مهم از مقایسه بین مبانی و اثار دو روش فکری مختلف که یکی نماینده تفکر عقلی فلسفی و دیگری نماینده تفکر حسی و تجربی است دنبال می شود. هدف از این مقایسه رسیدن به یک شناخت یقینی واقعی است تا بواسطه آن حقیقت ماورائی وجود عالم هستی که در آن زندگی می کنیم ، کشف شود. مسأله ای که در این تحقیق به دنبال آن هستیم اثبات صلاحیت علمی کامل داشتن روش عقلی فلسفی و عدم صلاحیت داشتن روش حسی تجربی در شناخت و بررسی چنین مسائل اعتقادی از حیث اثبات و نفی است. در این تحقیق بر روش تحلیلی عقلی تکیه شده است تا بواسطه آن مسأله مذکور تحلیل و مورد بررسی واقع شود. و همچنین با روش نقلی توصیفی که با مطالعه نوشته های علمی معتبر مربوط به روش حسی تجربی بدست می آید نیز مسأله بررسی می شود. نتیجه ای که در نهایت به آن می رسیم این است که روش برهانی عقلی ملا صدرا در بحث از حقیقت عالم و اثبات یا نفی خالق و مسائل اعتقادی دیگر بر روش حسی تجربی استیفن هوکینگ برتری دارد و این امر بعد از اثبات صلاحیت روش ملاصدرا از جهت منطقی و برهانی بودن و انطباق بر عقل در مقابل روش تجربی استیفن هوکینگ که چنین صلاحیتی ندارد روشن می شود. همچنین روش ملاصدرا از این جهت که عقلی است و مسائل اعتقادی و ما وراءالطبیعه را در برمی گیرد برتری دارد، برخلاف روش حسی تجربی استیفن هوکینگ که به دلیل تجربی بودن و اتکاء به حواس پنج گانه و محدودیت آن ، نمی تواند مسائل ما وراءالطبیعه را شامل شود و آن را درک کند و نهایت چیزی که توسط این روش می توان درک کرد تنها چیز هایی است که حواس پنج گانه می تواند آنها را در برگیرد. همچنین در این تحقیق توانستیم آثار خوب نظریه ملاصدرا و روش او در زمینه تفکر انسانی و روش زندگی بشر و همچنین آثار بد و عواقب وخیم نظریه استیفن هوکینگ در مسأله خلق عالم ، پی ببریم و اینکه چطور نظریه استیفن هوکینگ منجر به انحرافات فکری و گمراهی اعتقادی و در نهایت مصیبتهاى انسانى وعاقبت ناگوارمی شود.