جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

كتاب حاضر مناظره‌اى است ميان شيخ مفيد و ابوجعفر، محمد بن احمد بن محمود نسفى دربارۀ وجوب يا حرمت شستن پا هنگام وضو.

الشيخ المفيد و علوم الحديث رساله عربى است به قلم ماجد الغرباوى که علوم حدیث و اصطلاحات مختلف حدیثى را در آثار شیخ مفید مورد بررسى قرار داده است. تألیف کتابى مستقل در موضوع علوم حدیث، از جمله علم رجال، متأسّفانه به علّت‌هاى مختلف، از روش‌هاى علماى بزرگى همچون شیخ مفید نبوده است و چون دستیابى به اقوال این بزرگان مى‌تواند راهگشاى بسیارى از مشکلات در اسناد روایات باشد. نویسنده این رساله، ضمن مراجعه به کتاب‌ها و رساله‌هاى شیخ مفید، دیدگاه‌هاى ایشان در قسمت‌هاى مختلف علوم حدیث، از جمله علم رجال را گردآورى نموده و آن را در این رساله، ارائه نموده است. رساله، شامل هشت فصل است: فصل اوّل و دوم، درباره دیدگاه شیخ مفید در علم درایه و اقسام حدیث است. از فصل سوم به بعد، دیدگاه‌هاى ایشان در محورهاى مختلف علم رجال، گِرد آورى شده است که عبارت‌اند از: جرح و تعدیل، اقسام حمل حدیث، صفات راوى و مروى، معرفت صحابیان و طبقات آنها، املا، کتب و روایت.

أحكام النساء تألیف شيخ مفيد، ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان (336 - 413 هجرى) می‌باشد که از چهره‌هاى برجسته فقها و روات شيعه در قرن چهارم هجرى است. در موضوع احکام بانوان و مسائل شرعى مربوط به آنان را مورد بررسى قرار داده است. شيخ مفيد این کتاب را به درخواست بانوى بزرگوار و سيده جليل القدر، مادر سيد‌ ‎مرتضى و سيد‌ ‎رضى، يعنى فاطمه دختر حسین بن احمد بن حسن ناصر كبير نگاشته است. وى از شيخ مفيد درخواست نمود کتابى مختصر و خلاصه درباره احكام بانوان بنویسد.ايشان نيز پذيرفت و این کتاب را به نگارش درآورد . کتاب با پیشگفتار و مقدمه آغاز و مطالب با تبویب بندی، تنظیم و ارائه شده است. اين کتاب درباره احكام بانوان مى‌باشد. شيخ مفيد در این کتاب خلاصه‌اى فشرده از مسائل عقيدتى را مطرح نموده، سپس به مباحث فقهى، از کتاب طهارت تا کتاب ديات - يعنى تمام ابواب فقه كه مربوط به بانوان مى‌باشد - پرداخته است. اين کتاب در نوع و سبک، نمونه و بى‌نظير است و اولین کتابى است كه به این سبک نگاشته شده است. کتاب حاضر یکى از منابع معتبر فقهى شيعه مى‌باشد كه از زمان نگارش تا این زمان، در طول هزار سال پيوسته مورد توجه علما و فقهاى شيعه قرار داشته و در منابع فقهى از آن نقل شده، مورد استناد قرار مى‌گیرد. أحكام النساء یکى از منابع ارزشمند فقهى برای شناخت فتاواى شيخ مفيد است و رساله عمليه ايشان برای بانوان و منبعى با ارزش برای شناخت ديدگاه فقهى و اصولى و شيوه استنباط و اجتهاد ايشان مى‌باشد. اين کتاب مرجعى مناسب برای شناخت نظريات فقهاى شيعه در آن دوران پيرامون احكام بانوان مى‌باشد. شيوه شيخ مفيد در این کتاب آن است كه به ترتيب کتاب‌هاى فقهى از طهارت تا ديات احكام شرعى مربوط به بانوان را آورده، سپس برای بهتر روشن شدن مباحث به احكام مردان نيز در همان موضوع اشاره‌اى دارند؛ خصوصا آنجا كه بحث درباره احكام بانوان در مسائلى باشد كه مرتبط به مردان مى‌شود، مثل ابواب نكاح و طلاق. شيخ مفيد در این کتاب هرگاه احكام زنان كنيز با زنان آزاده فرق داشته باشد، احكام كنيزان را هم بيان نموده. در آخر کتاب بخشى به نام «احكام بانوان در شريعت و واجبات و مستحبات بانوان» آمده كه ظاهرا این بخش در اول کتاب بعد از مقدمه بوده و اشتباها در آخر آمده است. مهم‌ترين موضوعات مطرح شده در کتاب احكام النساء عبارتند از: آنچه عقيده به آن بر همه واجب است، آنچه بر بانوان واجب است، باب حيض، احكام بانوان در نماز، احكام بانوان در روزه[۷]، احكام بانوان در زكات و صدقه، احكام بانوان در حج و عمره، احكام بانوان در نكاح و ازدواج، احكام بانوان در طلاق و درگذشت همسر، احكام بانوان در شهادات و بينات، احكام بانوان در قصاص و ديات، احكام بانوان در حدود و آداب، واجبات و مستحبات بانوان، احكام بانوان در احتضار و غسل و كفن و نماز بر آنها، و... کتاب دارای پاورقی بوده و فهرست مطالب و فهرست منابع و ماخدی برای آن تنظیم نشده است.

کلام امامیّه در طول تاریخ جریان یکسان و یکدستی نبوده است و دستخوش تحوّلات بسیار در ابعاد مختلف شده است. متکلّمان امامی در ادوار گونا گون تح تتأثیر عوامل مختلف به ویژه اثرپذیری از مکاتب فکری مطرح در تمدّن اسامی خاصّه کلام معتزلی و اشعری و فلسفۀ سینوی و حکمت صدرائی نظا مهای کلامی متفاوتی از باورهای دینی تشیّع امامی را ارائه نمود هاند. آشنایی با مکاتب کلامی و گرای شهای مختلفی که در کلام امامیّه پدیدآمده است پی شنیاز هرگونه پژوهش دقیق در این دانش است. با این وصف، تا کنون هیچ دست هبندی مشخّصِ معیاری از مکاتب کلامی امامیّه ارائه نشده است که هم نمایانگر سب کها و گرای شهای اصلیِ مختلف موجود در تاریخ کلام امامیّه باشد و هم مقبول و مورد اّتفا قنظر پژوهشگران این عرصه قرار گرفته باشد. در نوشتار حاضر، تاش م یشود پیشنهادی در خصوص دست هبندی ادوار و مکاتب کلامی امامیّه ارائه گردد. بر بنیاد این دست هبندی تازه، ادوار و مکاتب گونا گون تکوی نیافته در کلام امامیّه در قرون میانی )از قرن چهارم تا قرن یازدهم هجری قمری( بر اساس سبک اندیشگی و مبانی کلامی متمایز متکلّمان امامی به چهار دورۀ: ) 1( کلام معتزلی شامل مکاتب بغداد متقدم و متأخر و مکتب حلۀ متقدم، ) 2( کلام معتزلی _ فلسفی در مکتب حلۀ متأخر، ) 3( کلام فلسفی در مکتب قم و ) 4( کلام فلسفی _ عرفانی در مکتب اصفهان طبق هبندی م یشود.

این پژوهش با تمرکز بر راهبرد تقیه در اندیشه و مناظرات شیخ مفید (ره)، به واکاوی سازوکارها و ابعاد تلفیقی مدارا، دفاع عقلانی و نوآوری کلامی در مواجهه با مخالفان فکری و اعتقادی در بستر تاریخی-اجتماعی بغداد عصر آل بویه می‌پردازد. دوران حیات شیخ مفید، دورانی پر فراز و نشیب از لحاظ سیاسی، اجتماعی و کلامی بود که فضای گفتمانی بغداد را متأثر از تنوع فرق و مذاهب اسلامی، به ویژه تقابل میان امامیه، اهل سنت و معتزله، به خود مشغول کرده بود. در چنین فضایی، شیخ مفید با بهره‌گیری از ابزار تقیه، به ویژه در اشکال مداراتی، استدلالی و در مواردی خوفی، به دفاع از عقاید شیعه و پاسخگویی به شبهات مخالفان پرداخت.این نوشتار به روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای منابع تاریخی و متون روایی؛ مبانی نظری تقیه، زمینه‌های اجتماعی و فکری دوره آل بویه در بغداد و روند تعاملی و آثار مناظرات مشهور شیخ مفید با شخصیت‌های مهم و تاثیرگذار با تمرکز بر عنصر تقیه را واکاوی نموده است. دستاورد اصلی پژوهش، تبیین الگویی نظام‌مند و منعطف از تقیه در بستر مناظرات است؛ الگویی که نه صرفاً به عنوان رفتاری مبتنی بر احتیاط، بلکه با کارکردی فعال، خلاقانه و راهبردی، در پویایی علم کلام امامیه نقش‌آفرینی کرده است. تحلیل موردی مناظرات شیخ مفید نشان می‌دهد که تلفیق میان مدارا، واکنش عقلانی و نوآوری علمی، تأثیری قابل توجه در حفظ، گسترش و ارتقای گفتمان شیعی در یکی از پیچیده‌ترین ادوار تاریخ اسلام داشته است.

در فکر کلامی - فلسفی امامیه، اندیشۀ شیخ مفید و ابن‌سینا در جایگاه تأثیرگذارترین و پایدارترین اندیشه‌ها در حوزه کلام و فلسفه که تحولات فکری عمیقی را پس از خود سبب شده است، امتیازات ویژه‌ای دارا هستند. این نوشتار کوشیده است با الگو قرار‌دادن این دو فکر فلسفی و کلامی در جغرافیای فکر شیعه، چگونگی رابطۀ هندسۀ آرای این دو حکیم در محورهای اساسی بحث اسماء و صفات الاهی یعنی «عینیت ذات و صفات» و «اتحاد مفهومی صفات» را تبیین کند. با توجه به مبانی مشترک مستنبط و مستخرج از آرای هر دو متفکر و نیز کشف و فهم مبنایی‌نبودن اختلاف‌های ظاهری میان ایشان در هر دو مسئلۀ پیش‌گفته، به نظر می‌رسد میان فلسفه و کلام به طور کلی و میان شیخ مفید و ابن‌سینا به نحو جزئی، با وجود اینکه اختلاف دیدگاه در مواردی وجود دارد، می‌توان با تأکید بر گزاره‌های فکر مکتبی، این دو رویکرد را جمع کرد. درنتیجه امتیاز توحیدی فکر شیعه در جایگاه مبنای دو فکر و نیز وجه جامع میان کلام امامی و فلسفه اسلامی به عنوان یافتۀ نهایی مورد تأکید قرار گرفته است.

شیخ صدوق و شیخ مفید در اصل عصمت پیامبران و اهل‌بیت (ع) اشتراک نظر دارند ولی در چیستی و فراگیری آن برای نامبردگان اختلاف. پژوهش کتابخانه‌ای پیش رو، نخست مفهوم عصمت را ‌می‌کاود و آنگاه به ریشه و پیشینه‌ی این مفهوم در قرآن ‌می‌پردازد. سپس دیدگاه‌های شیخ صدوق و آنگاه شیخ مفید را جداگانه بررسی ‌کرده، در پایان نقطه‌های اشتراک و افتراق شان را بازگو می‌کند. پس از بیان دیدگاه‌های مخالف و موافق هر دو طرف، دلیل‌های شان سنجیده شده و نوآوری هریک نیز بیان می‌شود.

در سده‌های چهارم و پنجم هجری، با حضور امرای بویه‌ای در بغداد(334-447ق)، بستری ارزشمند برای فعالیت شیعیان امامی فراهم شد. ابتدا و انتهای این دوره، مقارن با زعامت شیخ مفید(372-413ق) و شیخ طوسی(436-447ق) بر مکتب بغداد بود و ویژگی‌ها و اقتضائات خاص در زمان هر یک از این دو اندیشمند امامی، وضعیت متفاوتی را برای شیعیان رقم زد. تفاوت در میزان قدرت امرای آل بویه و خلفای عباسی در دوره زعامت آنها از جمله این موارد بود. از این رو، پرسش اصلی پژوهش آن است که این تغییر شرایط چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی را در وضعیت سیاسی، اجتماعی و علمی شیعیان امامی بغداد به‌وجود آورده‌است؟ نتیجه این پژوهش که به روش تاریخی و به صورت توصیفی- تحلیلی انجام شده، نشان می‌دهد که در دوره زعامت شیخ مفید، شیعیان امامی از حمایت بیشتری در بغداد برخوردار بوده و فعالیت‌های سیاسی- اجتماعی و علمی گسترده‌ای داشتند. این امر نفوذ تدریجی آنها در مناصب حکومتی و تنش بیشتر میان آنها با اهل سنت به ویژه در برگزاری مناسک را سبب شد. در بعد علمی نیز افزایش مناظرات، ردیه نویسی-ها و تالیف متونی برای اثبات حقانیت تشیع امامی و تفکیک اصول آن از معتزله، از نتایج این حمایت سیاسی بود. اما در دوره شیخ طوسی، با افول قدرت آل بویه و ورود سلجوقیان، فشارها بر شیعیان افزایش یافت. این تغییر شرایط سیاسی نه تنها کاهش نفوذ شیعیان در مناصب حکومتی و نیز ایجاد محدودیت‌هایی در برگزاری مناسک را به دنبال داشت بلکه در نهایت با افزایش فشارها، مهاجرت شیخ طوسی به نجف و سپری شدن دوازده سال آخر حیات او در این شهر را رقم زد. امری که در کاهش فعالیت‌های علمی شیعیان امامی در دوره محدود زعامت شیخ طوسی در بغداد در مقایسه با دوره شیخ مفید موثر بود. ضمن آنکه تغییر شرایط سیاسی در کاهش تعداد مناظرات و ردیه‌نویسی‌ها نیز موثر بود.