جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از موضوعات علوم قرآنی، مسئله تکرار آیات می‌باشد. در این موضوع بین محققان اختلاف نظر است از یک سو مخالفان از جمله سیّد قطب معتقد است در قرآن پدیده‌ای به نام تکرار وجود ندارد آنچه هست تنویع می‌باشد و از سوی دیگر برخی از مفسران و قرآن پژوهان وجودتکرار درقرآن را إنکارناپذیر شمرده‌اند. مقالة حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی درصدد آن است که بعد از مفهوم‌شناسی واژه تکرار، مفاهیم مرتبط با تکرار، معناشناسی تکرار در قرآن، دیدگاه مفسران و دانشمندان علوم قرآنی(موافقان و مخالفان)و... را مورد پژوهش قرار دهد. در این میان علامه طباطبائی(ره) نیز به این مسئله بی توجه نبوده است. یافته‌ها و نتایج پژوهش حاکی ازآن است که واژه تکراربا مشتقات خود 476 مورد در آیات قرآن بکار رفته ایشان أسرار وحکمت هایی را برای آن ها بیان فرموده از جمله‌: اختلاف سیاق، مصداق، اضافه، ... علامه معتقد است تکرارآیات وعبارات به ظاهر یکسان ومشابه درکلام الهی، اتفاقی و بیهوده نیست، بلکه تنها راه دریافت کلام، تدبّر در سیاق آیات می‌باشد.

هدف این پژوهش میان‌رشته‌ای، تحلیل تربیتی مفهوم قرآنی «طلب» در چارچوب هرمنوتیک قرآنی سنتی (اصیل) با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی و استنتاج شایستگی‌های تربیتی برای رفع چهار چالش نظام آموزش ایران (حافظه‌محوری، انباشت اطلاعات، منفعل‌بودن متربی و بی‌مهارتی) است. با چندسویه‌سازی روش‌های کیفیِ مرور نظامند، تجزیه مفهومی، تحلیل تطبیقی، تحلیل منطقی فرارونده و استنتاج عملی فرانکنا، سه شایستگی کلیدی استخراج شد: 1. شایستگی در معرض قرار گرفتن/ قرار دادن خود (با مؤلفه‌های گشودگی و مهارت شنیدن) که تعامل فعال متربی را تقویت و مسئله «منفعل‌ بودن» را هدف می‌گیرد؛ 2. جویندگی حساس و روشمند معنای اصلی (با تأکید بر پرسشگری، استدلال‌ورزی، عاقبت‌اندیشی، نقادی تاویلگرانه، هوشیاری هرمنوتیکی و شک) که جایگزین حافظه‌محوری و انباشت اطلاعات می‌شود؛ 3. جویندگی معنای حقیقی (با محوریت حقیقت‌‌جو بودن و حق‌پذیری، شک، شجاعت نقادی، مصلح بودن و مهارت‌های حکیمانه) که بی‌مهارتی را از طریق پرورش تفکر انتقادی و خوداصلاحی کاهش می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد این شایستگی‌ها با تبدیل فرآیند یادگیری به کاوشگری فعال، امکان بازطراحی برنامه‌های درسی مبتنی بر مهارت‌های هرمنوتیکی را فراهم می‌کنند. این پژوهش با پیوند نظریه هرمنوتیک قرآنی به نیازهای عملی تربیتی، چارچوبی نوین برای تحول آموزش در ایران ارائه می‌دهد.

آیات برائت که در سال نهم هجری نازل و توسط امام علی(ع) در مراسم حج ابلاغ شد، از جمله آیات مورد اختلاف میان مفسّران شیعه و سلفیه است. با نظر به آن که تفسیر المیزان از شیعه و تفسیر المنار از سلفیه، دو تفسیر هم‌عصر، جریان‌ساز و تاثیرگذار بر تفاسیر بعد از خود بوده‌ و هر دو از روش قرآن به قرآن بهره جسته‌اند و همچنین علامه طباطبایی به جهت رویکرد ضد شیعی رشیدرضا در موارد متعددی به نقد دیدگاه‌های او پرداخته است، پژوهش حاضر به بررسی آیات برائت از مشرکان از منظر این دو تفسیر پرداخته و این سؤال را پی جسته-است که المیزان و المنار درباره آیات برائت چه نقاط اشتراک و افتراقی دارند؟ هدف از این مطالعه فهم بهتر آیات شریفه و مقایسه دیدگاه‌های دو اندیشمند‌است، لذا رویکرد آن تطبیقی و روش گردآوری اطلاعات در آن کتابخانه-ای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد: 1. مفهوم برائت نزد علامه و رشیدرضا، دوری از هر چیز مکروه‌است؛ 2. رشیدرضا حکم برائت را صرفاً تشریعی دانسته ولی علامه قائل به صرف تشریع نیست و آیه 1 سوره توبه را انشاء حکم و قضاء بر برائت نیز می‌داند؛؛ 3. مصادیق برائت در آیه پنج سوره توبه از دیدگاه علامه ترتیبی و از نظر رشیدرضا تخییری هستند؛ 4. اعلان آیات برائت توسط امام علی (ع) مورد قبول شیعه و سلفیه است؛ با این تفاوت که شیعه روایات این ماجرا را دالّ بر افضلیت امام علی (ع) می‌داند ولی سلفیه، ضمن نقل روایات، دلالت آن‌ها بر افضلیت حضرت را نمی‌پذیرند.

خداوند علت و یگانه است برای تمام مخلوقات عالم و هر موجودی برای پیدایش هستی به کسی که بی‌پایان و محتاج نیست نیازمند است و آن خداوند متعال است در واقع این طور می توان گفت که خداوند به درون و بیرون هر چیز احاطه کامل دارد. احاطه خداوند بر عالم از بنیادی‌ترین مباحث توحیدی است که جلوه‌ای از علم، قدرت و قیومیت مطلق الهی را نشان می‌دهد. این پژوهش با رویکرد تطبیقی، به بررسی مفهوم و اقسام احاطه الهی در سه تفسیر مهم ــ مفاتیح الغیب اثر فخر رازی، المیزان اثر علامه طباطبایی و تفسیر نمونه اثر آیت‌الله مکارم شیرازی ــ می‌پردازد. هدف آن است که وجوه اشتراک و افتراق مفسران در تبیین احاطه علمی، وجودی و قیومیت الهی روشن گردد. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که هر سه مفسر، احاطه الهی را امری مطلق، فرازمانی و فرامکانی دانسته‌اند، با این تفاوت که فخر رازی محور اصلی احاطه را بر علم و قدرت خداوند متمرکز کرده و آن را ناظر بر آگاهی و سلطه الهی بر همه اشیا می‌داند. علامه طباطبایی در المیزان، احاطه را از سنخ علم حضوری و وجودی معرفی می‌کند و بر وحدت ذات و صفات الهی تأکید دارد؛ به گونه‌ای که احاطه خداوند عین ذات اوست و نه صفتی زائد بر آن. در مقابل، مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، با تکیه بر جنبه فلسفی و هستی‌شناختی، احاطه الهی را ناشی از وابستگی ذاتی همه موجودات به خداوند قیوّم می‌داند. از دید وی، هستی مخلوقات عین تعلق و فقر به وجود الهی است. برآیند این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که احاطه الهی مفهومی چندبعدی است که ابعاد علمی، وجودی و قدرتی را در بر می‌گیرد و فهم آن تنها در پرتو شناخت توحید ذاتی و صفاتی میسّر است.

این پژوهش با رویکردی تطبیقی به بررسی دیدگاه‌های دو مفسر برجسته قرآن، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان و طبری در جامع‌البیان، درباره آیات مرتبط با امامت پرداخته است. هدف اصلی تحقیق، تحلیل تفاوت‌ها و شباهت‌های تفسیری این دو اثر در زمینه اثبات امامت بر اساس آیات قرآن کریم بوده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هرچند هر دو مفسر به شأن نزول و روایات تاریخی توجه دارند، اما تفاوت‌های بنیادینی در مبانی کلامی، روش‌شناسی و اهداف تفسیری آن‌ها وجود دارد. علامه طباطبایی با بهره‌گیری از روش‌های عقلی، نقلی و فلسفی، آیات امامت را در چارچوبی نظام‌مند و با تأکید بر نصب الهی و عصمت اهل بیت(ع) تفسیر می‌کند. در مقابل، طبری با رویکردی تاریخی و نقلی، از تحلیل‌های کلامی و نتیجه‌گیری‌های عقیدتی پرهیز کرده و بیشتر به توصیف وقایع بسنده می‌نماید. این تفاوت‌ها ریشه در اختلافات مذهبی و جهان‌بینی این دو مفسر دارد. پژوهش حاضر با پاسخ به پرسش‌های اصلی و فرعی، نشان داده است که تفسیر المیزان به دلیل جامعیت روشی و دقت در تحلیل مفاهیم، تفسیری مستدل و کلامی از آیات امامت ارائه می‌دهد، در حالی که جامع‌البیان طبری بیشتر بر جنبه‌های تاریخی و روایی تمرکز دارد.

قرآن کریم، کتابی پرمحتوا و جاودانه است و هرگز فانی ‌پذیر نیست و اسرار نهفته در آن همواره پایدار خواهد ماند. علمای اسلام به ویژه در زمینه‌‌های مربوط به انتظار، قیام و حکومت امام مهدی (عج) به قرآن کریم توجه ویژه ‌ای داشته‌‌اند. علامه سید محمد حسین طباطبایی در تفسیر «المیزان» و سید قطب در تفسیر «فی ظلال القرآن»، هر یک به نوبه خود نقش مؤثری در تبیین مباحث مهدویت داشته‌ اند. این پژوهش به بررسی تطبیقی آیات مهدویت در دو تفسیر مذکور می‌ پردازد و تلاش دارد اشتراکات و افتراقات موجود در تفاسیر این دو متفکر مسلمان را شناسایی کند. در این پژوهش، آیات مرتبط با مهدویت از دیدگاه علامه طباطبایی و سید قطب جمع ‌آوری و طبقه ‌بندی شده است. علاوه بر این، سایر منابع علمی و مقالات مرتبط نیز مورد بررسی قرار گرفته‌ اند تا تحلیل جامع ‌تری از موضوع ارائه شود. بدین منظور، 72 آیه مرتبط با مهدویت شناسایی شده و در نُه بخش تقسیم می ‌شوند. سپس دیدگاه های دو مفسر استخراج شده و نقاط افتراق و اشتراک آنها مورد تحلیل قرار می گیرد. از جمله اشتراکات بسیاری که در دو تفسیر دیده می شود، نگاه به آینده امید بخش، آیاتی برای حکومت صالحان، درآن روزگار زندگی بر اساس عدل و داد، ایمان به وعده های الهی، ایمان به غیب الهی، نشانه هایی برای تشکیل حکومت صالحان و رهبران شایسته و تلاش برای تغییرات اجتماعی و سیاسی مطلوب است. در باب افتراقات، مهمترین تفاوت بین دیدگاههای علامه و سید قطب در آیات مهدویت آن است که علامه در موارد متعدد برای اثبات و تقویت بحث، به روایات اهل بیت (ع) تمسک جسته، محوریت و مرکزیت حکومت، رهبری و آخرالزمان را به امام عادل می دهد. اما سید قطب که رویکردی مصلحانه در جوامع امروزی مسلمان دارد، تفسیر آیات را به شکل عام به حکومت صالحان و مومنان، برای آینده ای امید بخش، عدالت سراسری و رهبران شایسته در جامعه ارتباط دهد. وی به مشکلات جوامع امروزی اشاره کرده و راههای برون رفت از مشکلات اجتماعی و سیاسی را در آینده ای امید بخش به شکل عام آن جستجو می کند.

این پژوهش با روش تحلیلی-تطبیقی به بررسی تفاوت‌های ماهوی مفهوم «جهاد» نزد دو مفسر برجسته اسلامی، علامه طباطبایی (در المیزان) و سید قطب (در فی‌ظلال‌القرآن)، می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد علامه طباطبایی با تأکید بر «جهاد دفاعی»، آن را در چارچوب اخلاقی و آخرین راهکار برای مقابله با تجاوز نظامی یا فرهنگی، با محوریت اصلاح جامعه و احیای توحید تعریف می‌کند. در مقابل، سید قطب با رویکردی انقلابی، جهاد را ابزاری تهاجمی برای نابودی ساختارهای طاغوتی (جاهلیت مدرن) و استقرار حکومت الهی در قالب مبارزه همه‌جانبه (فکری، سیاسی، نظامی) می‌داند. این تفاوت‌ها ریشه در مبانی تفسیری (قرآن به قرآن در المیزان مقابل خوانش اجتماعی-انقلابی فی‌ظلال) و بسترهای تاریخی-مذهبی (ایران شیعی و مصر سنی تحت تأثیر استعمار و مبارزات ضدغربی) دارد.پژوهش ضمن تحلیل پیامدهای اجتماعی هر دو دیدگاه (تقویت گفتمان دفاعی در برابر گسترش افراطی‌گری)، بر ضرورت فهم چندبُعدی جهاد به‌عنوان مفهومی پویا در گفتمان دینی تأکید می‌کند تا با کاهش سوءتفاهم‌ها، تصویری متعادل از جایگاه آن در اسلام ارائه شود.

تعلیم و تربیت را می‌توان حیاتی‌ترین مقوله انسانی دانست، چراکه سعادت و شقاوت، رشد و تکامل یا انحطاط و سقوط جوامع انسانی از آن نشأت می‌گیرد. متأسفانه علی‌رغم تمام کوشش‌ها و تحقیقاتی که در این حوزه صورت گرفته است، اما هنوز ساختار مدون و سامان یافته‌ای از یک نظام تربیتی منسجم، جامع و کارآمد برای شکوفایی استعدادها و قابلیت‌های انسانی در تمامی ابعاد و شئون وجودی او محقق نشده است. از آن‌جا که موضوع تربیت و سنگ بنای آن انسان است، براین‌اساس می‌توان گفت تا انسان به‌درستی شناخته نشود، نمی‌توان نظام تربیتی صحیحی برای رشد و تعالی او ارائه نمود. این امر، ضرورت بازنگری و تحول در ساختارهای نظری و عملی نظام تعلیم و تربیت اسلامی را براساس مبانی تربیتی اسلامی آشکار می‌سازد. قرآن‌کریم به‌عنوان تنها کتاب آسمانی معتبر و متقن، در حوزه‌ها و عرصه‌های مختلفی از جمله ساحت انسان‌شناختی، معارف و آموزه‌های بلند و تأثیرگذاری را در اختیار جهانیان قرار می‌دهد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی‌تحلیلی، با رویکرد تبیین آموزه‌های تربیتی قرآن‌کریم و تفاسیر، به استخراج و استنباط مبانی انسان‌شناختی تربیت در قرآن‌کریم از دیدگاه علامه‌طباطبایی(ره) در تفسیر المیزان همت گمارده است و گردآوری اطلاعات پژوهش نیز از روش کتابخانه‌های صورت پذیرفته است. در نهایت، با برقراری یک رابطه منطقی میان زیربناها و روبناها در نظام تربیتی اسلامی، چارچوب کلی ساختار نظام تعلیم و تربیت اسلامی ارائه می‌گردد. این چارچوب که مبتنی بر ابعاد و ساحات کلی و اساسی نظام تربیتی قرآنی است، براساس ابعاد و ساحات وجودی انسان پی‌ریزی می‌شود. در این تحقیق، ابعاد و ساحات اصلی ساختار فرایند تربیت اسلامی در پنج بعد اساسی مطرح می‌گردد؛ شکوفاسازی فطرت، تربیت عقلانی، تربیت عواطف، پرورش روح و تربیت جسمانی. همچنین در تبیین رابطه میان مبانی انسان‌شناختی تربیتی از دیدگاه قرآن‌کریم و ساحت‌های کلی نظام تربیتی اسلامی با دستاوردهای دانش بشری در حوزه تعلیم و تربیت انسان، برخی از مباحث مطرح شده از سوی اندیشمندان مختلف را که مرتبط با هر یک ساحات تربیتی بوده است، ذیل هر عنوان پی جویی نموده ایم. در این راستا مشاهده می‌شود که بسیاری از مباحثی که دانش بشری از مسیر دانش و تجربه در ابعاد گوناگون تربیتی انسان یافته است، در ذیل ساحت های اساسی تربیت انسان در قرآن‌کریم، قابل طرح و بررسی می‌باشند. به‌این‌ترتیب، در تعامل میان نظام تربیتی اسلام با دیگر مکاتب تربیتی بشری، می‌توان از ایده‌ها و دستاوردهای علمی، عملی و تجربی آن‌ها، در صورتی که همسو و هم‌جهت با مبانی تربیتی اسلام باشند، استفاده نمود و از این تلفیق در جهت ترسیم نظام تربیتی اسلامی نوین بهره برداری نمود.

تقدیم تاخیر الفاظ در ادبیات نقش ویژه‌ای در رساندن معنا دارد. در ادبیات عرب نیز تقدیم و تاخیر الفاظ، معانی خاصی را به مخاطب القاء می‌کند. قرآن کریم کتاب فصاحت و بلاغت است که به زبان عربی نازل گشته و هرگونه تقدیم و تاخیر در آن به حسب اینکه از سوی خداوند حکیم بیان شده است دارای حکمت است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل حکمت‌های تقدیم و تأخیر آیات قرآن در دو کتاب تفسیری برجسته، «المیزان» و «تسنیم»، انجام شده است. مسئله اصلی تحقیق، تبیین حکمتهای تقدیم و تاخیر در قرآن کریم از دیدگاه دو مفسر بزرگ قرآن یعنی علامه طباطبائی(ره) و آیت الله جوادی آملی(دام عزه) می باشد. این پژوهش، به‌عنوان مطالعه‌ای تطبیقی، زمینه را برای تعمیق فهم مفاهیم قرآن از رهگذر تبیین حکمتهای تقدیم و تاخیر فراهم می آورد. ضرورت انجام این مطالعه ناشی از اهمیت شناخت دقیق این شیوه بیانی در قرآن است که می‌تواند درک بهتر مفاهیم وحیانی و نیز کاربرد آن‌ها در تفسیر، تعلیم و تربیت دینی را فراهم سازد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد هر دو تفسیر ضمن تأکید بر جنبه‌های بلاغی و ساختاری تقدیم و تأخیر، حکمت‌هایی در حوزه‌های اعتقادی، تربیتی، اخلاقی را برجسته می‌سازند.

این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی است که به بررسی روش‌شناختی تفسیر موضوعی آیات اخلاقی در تفاسیر المیزان و تسنیم می‌پردازد. هدف از این نوع تحقیق، تحلیل عمیق اصول، روش‌ها و ابزارهای به‌کاررفته در تفسیر موضوعی است تا از این طریق، چارچوبی نظام‌مند برای فهم بهتر آیات اخلاقی ارائه شود. این رویکرد به پژوهشگر امکان می‌دهد تا با استفاده از تحلیل‌های کیفی، به شناسایی نقاط قوت و ضعف روش‌های تفسیری مفسران معاصر بپردازد و پیشنهادهایی برای بهبود این روش‌ها ارائه دهد. داده‌ها از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و بررسی منابع اولیه مانند تفاسیر مفسران معاصر (علامه طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی) و منابع ثانویه مانند مقالات و پژوهش‌های مرتبط جمع‌آوری می‌شود. ابزار گردآوری شامل فیش‌برداری از متون تفسیری و تحلیل محتوای آثار است. جامعه آماری این پژوهش، آثار مفسران معاصری است که به تفسیر موضوعی آیات اخلاقی پرداخته‌اند و نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند انجام می‌شود. روش تحلیل این پژوهش، تحلیل محتوا با رویکرد نقادانه است. ابتدا، اصول و روش‌های تفسیر موضوعی آیات اخلاقی در آثار مفسران استخراج می‌شود. سپس، این روش‌ها از نظر نقاط قوت و ضعف مورد نقد قرار می‌گیرند. همچنین، از روش مقایسه تطبیقی برای تحلیل تفاوت‌ها و شباهت‌های رویکردهای مفسران استفاده می‌شود. این روش‌ها به پژوهشگر کمک می‌کند تا درک جامعی از روش‌شناسی تفسیر موضوعی به‌دست آورد و پیشنهادهایی برای کاربرد بهتر این روش در مواجهه با چالش‌های معاصر ارائه دهد.