جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

از موضوعات علوم قرآنی، مسئله تکرار آیات می‌باشد. در این موضوع بین محققان اختلاف نظر است از یک سو مخالفان از جمله سیّد قطب معتقد است در قرآن پدیده‌ای به نام تکرار وجود ندارد آنچه هست تنویع می‌باشد و از سوی دیگر برخی از مفسران و قرآن پژوهان وجودتکرار درقرآن را إنکارناپذیر شمرده‌اند. مقالة حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی درصدد آن است که بعد از مفهوم‌شناسی واژه تکرار، مفاهیم مرتبط با تکرار، معناشناسی تکرار در قرآن، دیدگاه مفسران و دانشمندان علوم قرآنی(موافقان و مخالفان)و... را مورد پژوهش قرار دهد. در این میان علامه طباطبائی(ره) نیز به این مسئله بی توجه نبوده است. یافته‌ها و نتایج پژوهش حاکی ازآن است که واژه تکراربا مشتقات خود 476 مورد در آیات قرآن بکار رفته ایشان أسرار وحکمت هایی را برای آن ها بیان فرموده از جمله‌: اختلاف سیاق، مصداق، اضافه، ... علامه معتقد است تکرارآیات وعبارات به ظاهر یکسان ومشابه درکلام الهی، اتفاقی و بیهوده نیست، بلکه تنها راه دریافت کلام، تدبّر در سیاق آیات می‌باشد.

هدف این پژوهش میان‌رشته‌ای، تحلیل تربیتی مفهوم قرآنی «طلب» در چارچوب هرمنوتیک قرآنی سنتی (اصیل) با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی و استنتاج شایستگی‌های تربیتی برای رفع چهار چالش نظام آموزش ایران (حافظه‌محوری، انباشت اطلاعات، منفعل‌بودن متربی و بی‌مهارتی) است. با چندسویه‌سازی روش‌های کیفیِ مرور نظامند، تجزیه مفهومی، تحلیل تطبیقی، تحلیل منطقی فرارونده و استنتاج عملی فرانکنا، سه شایستگی کلیدی استخراج شد: 1. شایستگی در معرض قرار گرفتن/ قرار دادن خود (با مؤلفه‌های گشودگی و مهارت شنیدن) که تعامل فعال متربی را تقویت و مسئله «منفعل‌ بودن» را هدف می‌گیرد؛ 2. جویندگی حساس و روشمند معنای اصلی (با تأکید بر پرسشگری، استدلال‌ورزی، عاقبت‌اندیشی، نقادی تاویلگرانه، هوشیاری هرمنوتیکی و شک) که جایگزین حافظه‌محوری و انباشت اطلاعات می‌شود؛ 3. جویندگی معنای حقیقی (با محوریت حقیقت‌‌جو بودن و حق‌پذیری، شک، شجاعت نقادی، مصلح بودن و مهارت‌های حکیمانه) که بی‌مهارتی را از طریق پرورش تفکر انتقادی و خوداصلاحی کاهش می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد این شایستگی‌ها با تبدیل فرآیند یادگیری به کاوشگری فعال، امکان بازطراحی برنامه‌های درسی مبتنی بر مهارت‌های هرمنوتیکی را فراهم می‌کنند. این پژوهش با پیوند نظریه هرمنوتیک قرآنی به نیازهای عملی تربیتی، چارچوبی نوین برای تحول آموزش در ایران ارائه می‌دهد.

آیات برائت که در سال نهم هجری نازل و توسط امام علی(ع) در مراسم حج ابلاغ شد، از جمله آیات مورد اختلاف میان مفسّران شیعه و سلفیه است. با نظر به آن که تفسیر المیزان از شیعه و تفسیر المنار از سلفیه، دو تفسیر هم‌عصر، جریان‌ساز و تاثیرگذار بر تفاسیر بعد از خود بوده‌ و هر دو از روش قرآن به قرآن بهره جسته‌اند و همچنین علامه طباطبایی به جهت رویکرد ضد شیعی رشیدرضا در موارد متعددی به نقد دیدگاه‌های او پرداخته است، پژوهش حاضر به بررسی آیات برائت از مشرکان از منظر این دو تفسیر پرداخته و این سؤال را پی جسته-است که المیزان و المنار درباره آیات برائت چه نقاط اشتراک و افتراقی دارند؟ هدف از این مطالعه فهم بهتر آیات شریفه و مقایسه دیدگاه‌های دو اندیشمند‌است، لذا رویکرد آن تطبیقی و روش گردآوری اطلاعات در آن کتابخانه-ای است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد: 1. مفهوم برائت نزد علامه و رشیدرضا، دوری از هر چیز مکروه‌است؛ 2. رشیدرضا حکم برائت را صرفاً تشریعی دانسته ولی علامه قائل به صرف تشریع نیست و آیه 1 سوره توبه را انشاء حکم و قضاء بر برائت نیز می‌داند؛؛ 3. مصادیق برائت در آیه پنج سوره توبه از دیدگاه علامه ترتیبی و از نظر رشیدرضا تخییری هستند؛ 4. اعلان آیات برائت توسط امام علی (ع) مورد قبول شیعه و سلفیه است؛ با این تفاوت که شیعه روایات این ماجرا را دالّ بر افضلیت امام علی (ع) می‌داند ولی سلفیه، ضمن نقل روایات، دلالت آن‌ها بر افضلیت حضرت را نمی‌پذیرند.

خداوند علت و یگانه است برای تمام مخلوقات عالم و هر موجودی برای پیدایش هستی به کسی که بی‌پایان و محتاج نیست نیازمند است و آن خداوند متعال است در واقع این طور می توان گفت که خداوند به درون و بیرون هر چیز احاطه کامل دارد. احاطه خداوند بر عالم از بنیادی‌ترین مباحث توحیدی است که جلوه‌ای از علم، قدرت و قیومیت مطلق الهی را نشان می‌دهد. این پژوهش با رویکرد تطبیقی، به بررسی مفهوم و اقسام احاطه الهی در سه تفسیر مهم ــ مفاتیح الغیب اثر فخر رازی، المیزان اثر علامه طباطبایی و تفسیر نمونه اثر آیت‌الله مکارم شیرازی ــ می‌پردازد. هدف آن است که وجوه اشتراک و افتراق مفسران در تبیین احاطه علمی، وجودی و قیومیت الهی روشن گردد. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که هر سه مفسر، احاطه الهی را امری مطلق، فرازمانی و فرامکانی دانسته‌اند، با این تفاوت که فخر رازی محور اصلی احاطه را بر علم و قدرت خداوند متمرکز کرده و آن را ناظر بر آگاهی و سلطه الهی بر همه اشیا می‌داند. علامه طباطبایی در المیزان، احاطه را از سنخ علم حضوری و وجودی معرفی می‌کند و بر وحدت ذات و صفات الهی تأکید دارد؛ به گونه‌ای که احاطه خداوند عین ذات اوست و نه صفتی زائد بر آن. در مقابل، مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، با تکیه بر جنبه فلسفی و هستی‌شناختی، احاطه الهی را ناشی از وابستگی ذاتی همه موجودات به خداوند قیوّم می‌داند. از دید وی، هستی مخلوقات عین تعلق و فقر به وجود الهی است. برآیند این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که احاطه الهی مفهومی چندبعدی است که ابعاد علمی، وجودی و قدرتی را در بر می‌گیرد و فهم آن تنها در پرتو شناخت توحید ذاتی و صفاتی میسّر است.

تقدیم تاخیر الفاظ در ادبیات نقش ویژه‌ای در رساندن معنا دارد. در ادبیات عرب نیز تقدیم و تاخیر الفاظ، معانی خاصی را به مخاطب القاء می‌کند. قرآن کریم کتاب فصاحت و بلاغت است که به زبان عربی نازل گشته و هرگونه تقدیم و تاخیر در آن به حسب اینکه از سوی خداوند حکیم بیان شده است دارای حکمت است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل حکمت‌های تقدیم و تأخیر آیات قرآن در دو کتاب تفسیری برجسته، «المیزان» و «تسنیم»، انجام شده است. مسئله اصلی تحقیق، تبیین حکمتهای تقدیم و تاخیر در قرآن کریم از دیدگاه دو مفسر بزرگ قرآن یعنی علامه طباطبائی(ره) و آیت الله جوادی آملی(دام عزه) می باشد. این پژوهش، به‌عنوان مطالعه‌ای تطبیقی، زمینه را برای تعمیق فهم مفاهیم قرآن از رهگذر تبیین حکمتهای تقدیم و تاخیر فراهم می آورد. ضرورت انجام این مطالعه ناشی از اهمیت شناخت دقیق این شیوه بیانی در قرآن است که می‌تواند درک بهتر مفاهیم وحیانی و نیز کاربرد آن‌ها در تفسیر، تعلیم و تربیت دینی را فراهم سازد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد هر دو تفسیر ضمن تأکید بر جنبه‌های بلاغی و ساختاری تقدیم و تأخیر، حکمت‌هایی در حوزه‌های اعتقادی، تربیتی، اخلاقی را برجسته می‌سازند.

این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی است که به بررسی روش‌شناختی تفسیر موضوعی آیات اخلاقی در تفاسیر المیزان و تسنیم می‌پردازد. هدف از این نوع تحقیق، تحلیل عمیق اصول، روش‌ها و ابزارهای به‌کاررفته در تفسیر موضوعی است تا از این طریق، چارچوبی نظام‌مند برای فهم بهتر آیات اخلاقی ارائه شود. این رویکرد به پژوهشگر امکان می‌دهد تا با استفاده از تحلیل‌های کیفی، به شناسایی نقاط قوت و ضعف روش‌های تفسیری مفسران معاصر بپردازد و پیشنهادهایی برای بهبود این روش‌ها ارائه دهد. داده‌ها از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و بررسی منابع اولیه مانند تفاسیر مفسران معاصر (علامه طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی) و منابع ثانویه مانند مقالات و پژوهش‌های مرتبط جمع‌آوری می‌شود. ابزار گردآوری شامل فیش‌برداری از متون تفسیری و تحلیل محتوای آثار است. جامعه آماری این پژوهش، آثار مفسران معاصری است که به تفسیر موضوعی آیات اخلاقی پرداخته‌اند و نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند انجام می‌شود. روش تحلیل این پژوهش، تحلیل محتوا با رویکرد نقادانه است. ابتدا، اصول و روش‌های تفسیر موضوعی آیات اخلاقی در آثار مفسران استخراج می‌شود. سپس، این روش‌ها از نظر نقاط قوت و ضعف مورد نقد قرار می‌گیرند. همچنین، از روش مقایسه تطبیقی برای تحلیل تفاوت‌ها و شباهت‌های رویکردهای مفسران استفاده می‌شود. این روش‌ها به پژوهشگر کمک می‌کند تا درک جامعی از روش‌شناسی تفسیر موضوعی به‌دست آورد و پیشنهادهایی برای کاربرد بهتر این روش در مواجهه با چالش‌های معاصر ارائه دهد.

قرآن کریم منبع اصلی دانش در اسلام است. این منبع در طول اعصار، کانون تفکر، تأمل و تفسیر برای دانشمندان مسلمان بوده و همچنان هست. از همان دوران اولیه، تفسیر جایگاه برجسته‌ای در میان علوم اسلامی داشته است و مکاتب و گرایش‌های آن بر اساس تنوع رویکردها و روش‌های معرفت‌شناختی، متنوع شده‌اند. از جمله رویکردهای اصلی که توجه مفسران را به خود جلب کرده است، رویکرد عقلی و رویکرد نقلی است. رویکرد اول بر عقل، مشاهده و تأمل متکی است، در حالی که رویکرد دوم بر روایات و سنت‌های منتقل شده از نسل‌های اولیه، از جمله صحابه و تابعین، تکیه دارد. در قرن چهاردهم هجری، دو مفسر برجسته معاصر ظهور کردند: یکی از اهل سنت، محقق محمد الطاهر بن عاشور، و دیگری از شیعه، محقق سید محمد حسین طباطبایی. آنها از طریق دو تفسیر خود، «التحریر و التنویر» (آزادی و روشنایی) و «المیزان فی تفسیر القرآن»، سهم عمیقی در توسعه اندیشه تفسیری داشتند. این دو تفسیر از مهمترین تفاسیر معاصر محسوب می‌شوند، زیرا عمق علمی، گشودگی به مسائل معاصر و تعهد به اصالت قرآنی را با هم ترکیب می‌کنند. اگرچه آنها از عقل و نقل بهره می‌برند، اما روش به‌کارگیری آنها، میزان اتکا به هر یک و مکانیسم برخورد با آیات اساساً متفاوت است و منعکس‌کننده تفاوت در پیشینه اعتقادی، اصول روش‌شناختی و محیط فرهنگی و فکری است که هر یک از آنها در آن ظهور کرده‌اند. 1. رویکرد تطبیقی بین دو مفسر برجسته از دو مکتب فکری مختلف (شیعه و سنی): در حالی که اکثر مطالعات قبلی به رویکرد هر مفسر به‌طور مستقل پرداخته‌اند، این مطالعه در پی انجام یک تحلیل تطبیقی بین دو تفسیر، «التحریر و التنویر» و «المیزان»، برای آشکار کردن شباهت‌ها و تفاوت‌ها در به‌کارگیری رویکردهای عقلی و نقلی است. 2. تلفیق تحلیل نظری و کاربردی: این مطالعه محدود به پرداختن به مبانی نظری رویکردهای عقلی و نقلی نیست، بلکه به کاربردهای عملی آنها در تفسیر انواع آیات، مانند آیات متشابهات، احکام و آیات وجودی نیز می‌پردازد. 3. تمرکز بر رابطه ذهن فلسفی و نقل روایی: این مطالعه، به ویژه در بررسی تفسیر «المیزان»، با هدف تحلیل چگونگی تلفیق ذهن فلسفی با خرد روایی مبتنی بر احادیث اهل بیت (علیهم السلام) و مقایسه آن با گرایش عقل‌گرایی معتدل ابن عاشور انجام شده است.

انفاق یکی از موضوعات پر تکرار در قرآن است که بُعد تربیتی آن بسیار حائز اهمیت است. بیان ویژگیهای انفاق و انفاق کنندگان حقیقی چنانکه مد نظر قرآن است و مهم‌تر از آن، چگونگی دستیابی به اخلاص در انفاق بر اساس سه اصل مورد نظر علامه طباطبایی (توحید خالص، عبودیت محض، حب عبودی) که نوعی رمزگشایی از چگونگی اتمام مکارم اخلاقی در مکتب قرآن است، دغدغه پژوهش حاضر می‌باشد. در مسیر این پژوهش از روش تفسیر موضوعی با رویکرد تدبر در آیات مرتبط با انفاق و با محوریت آرای علامه طباطبایی در خصوص الگوی اخلاق توحیدی استفاده خواهد شد.

تفسیر قرآن به قرآن در ",المیزان", و ",مواهب الرحمن", از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این تحقیق به بررسی تفسیر قرآن به قرآن از منظر علامه طباطبایی و سید سبزواری پرداخته شده است، به‌ویژه کاربردهای مختلفی چون: تأویل آیات متشابه، تعمیم عام بر خاص، و ارتباط مطلق با مقید در آیات قرآن. پژوهشگر از روش استقرایی برای بیان اهمیت قرآن از طریق تفسیر قرآن به قرآن به دیدگاه‌های سید سبزواری و علامه طباطبایی پرداخته است. هدف از انتخاب این موضوع، نشان دادن نحوه برخورد این دو مفسر با آیات قرآن و چگونگی به‌کارگیری این شیوه در تفسیر آیات بوده است. این موضوع باعث شد که پژوهشگر نیاز به توضیح این روش در دیدگاه‌های سید سبزواری و علامه طباطبایی را احساس کند. در نهایت، این تحقیق نشان داد که سید سبزواری و علامه طباطبایی بارها از سیاق قرآنی استفاده کرده‌اند. یکی از نتایج این پژوهش، طبقه‌بندی مثال‌های تفسیر قرآن به قرآن در آیات قرآن کریم است. چون تفسیر قرآن به قرآن به عنوان یکی از کارآمدترین روش‌های تفسیر توسط علامه طباطبایی و سید سبزواری معرفی شده است، به نظر می‌رسد لازم است که تمامی مفسران این روش را به‌طور منظم بررسی، استخراج و طبقه‌بندی کرده و آن را برای تدریس و توسعه در آینده آماده کنند. در نهایت، با ذکر مثال‌ها و مفاهیم خاص و عام، و توجه به اجزای مختلف آیه و اهمیت آن‌ها در دیدگاه علامه طباطبایی و سید سبزواری، همچنین توجه به ظاهر آیه، معنای لفظی کلمات و سیاق سوره، تأکید بر آیات احکام و استدلال‌های فقهی مفسر، و نحوه ورود به تفسیر با تعبیر ساده یا با استفاده از آیات، این تحقیق نشان داده است که تفسیر قرآن به قرآن در نظر این دو مفسر به‌طور جامع مورد توجه قرار گرفته است.

این تحقیق به مطالعه تطبیقی سوره کهف در دو تفسیر مهم امامیه؛ المیزان و تسنیم، می‌پردازد. تفسیر المیزان، توسط علامه طباطبایی، به عنوان یکی از بهترین تفاسیر قرآن به قرآن شناخته می‌شود. در مقابل، تفسیر تسنیم با استفاده از منابع قرآن، سنت و عقل، سبک تفسیری جامعی را ارائه می‌دهد. هدف این پژوهش، شناسایی نقاط اشتراک و افتراق این دو تفسیر ذیل سوره کهف است. توجه ویژه‌ای به نظرات آیت الله جوادی آملی در مقابل دیدگاه‌های استادش، علامه طباطبایی، شده است. ضرورت این مطالعه از اهمیت هر دو تفسیر به عنوان منابع تفسیری مهم امامیه و فریقین نشأت می‌گیرد و می‌تواند برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به تفسیر قرآن مفید باشد.