جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تعریف‌ها و دیدگاه‌های گوناگونی درباره علم دینی، نشان‌دهنده تنوع فکری دراین‌باره است. نظریه علم دینی، معرفت‌شناسی اصلاح‌شده یا معرفت‌شناسی باور دینی آلوین پلانتینگا به‌عنوان یکی از نظریه‌های برجسته‌ در این حوزه در محافل علمی غرب و شرق توجه ویژه‌ای را به خود جلب کرده است. نهادینه‌شدن این نظریه می‌تواند به ایجاد تحولی سترگ در سطح جهانی بینجامد. پژوهش پیش‌رو، به شیوه تحلیلی _ توصیفی و مطالعات اسنادی، به بررسی چالش‌ها و کارکردهای نظریه معرفت‌شناسی باور دینی (اصلاح شده) آلوین پلانتینگا پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد چالش‌هایی مانند تقابل علم دینی با علم الحادی، نهادینه‌شدن طبیعت به‌جای خلقت، چالش مبناگرایی کلاسیک، چالش قرینه‌گرایی، چالش داستان تکاملی حیات، چالش تجربه‌گرایی، در حاشیه‌بودن دین و استقرار علم بر مبانی تفکر الحادی، ازجمله چالش‌ها و موانع اصلی در راه تحقق علم دینی هستند. کارکردهای این نظریه هم دربردارنده رویکرد حداکثری به دین، منبع‌شدن علم در تولید دین، گستردگی باورهای پایه (بدیهی)، شکست تحدید علم، توسعه توجیه باورهای معرفتی، رونق دوباره مسیحیت و توسعه احکام عقل است. با رفع چالش‌های یادشده و تحقق کارکردهای مزبور، زمینه برای حاکمیت دوباره دین در امور گوناگون اجتماعی فراهم می‌شود. این پژوهش، بر اهمیت این نظریه به‌عنوان راهکاری برای روبه‌روشدن با چالش‌های معاصر و بهره‌برداری از فرصت‌های پیش‌رو تأکید می‌کند.

بررسی مسئلۀ شرّ در نظام‌های فلسفی، الاهیاتی و منطقی از دیرباز زمینه ساز مباحثات گسترده‌ای بوده که تا دوران معاصر نیز پاییده است. تبیین نظام احسن نه تنها از دیدگاه متألهان ادیان ابراهیمی بلکه از سوی فیلسوفان یونان باستان نیز صورت گرفته و به تبع آن یکی از حساسّترین و در عین حال پیچیده ترین عناصر بحث یعنی ضرورت تبیین ماهیت شرّ یا امر شرور و نسبت آن با احسن بودن نظام هستی نیز همواره محل مناقشه بوده است. ضرورت این بحث است که زمینۀ نگارش مقالۀ حاضر را با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تطبیقی میان آرای دو فیلسوف معاصر دینی یعنی جان هیک و الوین پلانتینگا و با هدف شناسایی آرای آنها در باب مفهوم و ماهیت و جایگاه شرور در نظام الهی سبب گشته است. بسط نظری آرای این دو و صورت بندی مفهوم شرّ در میان تفکرات ساختاری آنها نشان می‌دهد که بعضاً این مفهوم صرف نظر از اختلافات دیدگاهی، زمینه-ساز شباهات ساختاری نیز بوده است. جان هیک اعتقاد دارد که شرّ در مقام امری وجودی نه تنها نافی نظام احسن نیست و خصائل دینی خداوند به عنوان منبع علم و قدرت و فیاضیت مطلق را نفی نمی‌کند بلکه اساساً بانیِ تعالی معنوی و فکری انسان در این میان است. در مقابل پلانتینگا با قول بر وجودی بودن شرّ بازسازی ایراد اپیکوری بر وجود الهی که در گفتار منتقدانی همچون جی.ال مکی ظهور یافته را نقد می‌کند و معتقد است که شرّ به منزلۀ فقدان قابلیت در پدیده‌هاست و نه نقصان در فاعلیت الهی.

بحث و مسئلۀ اصلی مقاله، ادعای پلانتینگا دربارۀ حل معضل معرفت‌شناسی سنتی است که با روش توصیفی - تحلیلی انجام شده است. هدف مقاله نشان‌دادن ادعای نادرست پلانتینگا دربارۀ مفهوم وظیفه‌گرایی در معرفت‌شناسی است. پلانتینگا در معرفت‌شناسی کوشیده است با حذف مؤلفۀ وظیفه و درون‌گرایی، معضل معرفت‌شناسی معاصر را حل کند. وی تحلیل خود از توجیه و درون‌گرایی را نشئت‌گرفته از نظریۀ وظیفه‌گرایانۀ دکارت و لاک در معرفت‌شناسی می‌داند. در نزد دکارت و لاک، موجه‌بودن باورها با وظیفه و الزام تعریف‌پذیر است. اگرچه پلانتینگا به نظریه‌های معرفت‌شناسی درون‌گرایانه و عنصر وظیفه انتقاد می‌کند، نقد او به وظیفه‌گرایی به معنای نفی تکلیف معرفتی نیست، بلکه او وظیفۀ معرفتی را در دایرۀ محدود قرینه‌گرایان نمی‌گنجاند. محتوای نظریۀ ضمانت پلانتینگا با نوعی دیگر از وظیفه‌گرایی جمع‌شدنی است. افزون بر این، بی‌نیازبودن به دلیل و برهان در دیدگاه او، در چارچوب برداشت هنجاری از توجیه است. باورهای پایه حاصل نگاه وظیفه‌گرایانه وی از توجیه است. پلانتینگا معیاری دربارۀ محتوای باورهای پایه تعیین نمی‌کند و پایه‌بودن را تخطی‌نکردن از وظایف معرفتی می‌داند. بدین ترتیب، او همچنان در بند انجام وظایف و تکالیف معرفتی است؛ بنابراین نتیجه به‌دست‌آمده از این نوع نگرش و دیدگاه، لوازمی دارد، از جمله اینکه می‌تواند به درون‌گرایی منجر شود. درواقع همان مشکلی که پلانتینگا منتقد آن بود، خود، با همان مواجه شد.

هدف از پژوهش حاضر گذر از انحصارگرایی دینی آلوین پلنتینگا ـ و محذوراتی است که این نوع انحصارگرایی برای باور دینی به وجود می آورد و بررسی امکان رسیدن به مدارای دینی براساس عقل گرایی انتقادی کارل پوپر است. در مسیر چنین گذری سوالات اساسی وجود دارد که برآنیم در این پژوهش به آن ها پاسخ دهیم؛ سوالاتی از این قبیل که چرا باید از انحصارگرایی دینی گذر نمود؟ در پس انحصارگرایی دینی پلنتینگا چه محذوراتی وجود دارد؟ آیا الهیات اصلاح شدۀ سنت مسیحی به بنیادگرایی دینی می انجامد؟ اگر پاسخ مثبت است الهیات اصلاح شدۀ مسیحی چگونه به بنیادگرایی دینی خواهد انجامید؟آیا میان انحصارگرایی دینی مطرح شده توسط پلنتینگا و بنیادگرایی دینی تلازمی وجود دارد؟ و آیا انحصارگرایی دینی در نهایت به بنیادگرایی دینی می انجامد یا خیر؟ انحصارگرایی دینی مطرح شده توسط پلنتینگا براساس چه ویژگی ها و شرایطی به بنیادگرایی دینی می انجامد؟ این دو رویکرد چه پیامدهایی برای دین به ارمغان می آوررند؟ راه حل گذر از این دو رویکرد چیست و آیا به واسطۀ مدارای دینی می توان از این دو رویکرد و پیامدهای آن ها دوری جست یا خیر؟ اگر گذر از چنین دیدگاه هایی به واسطۀ مدارای دینی ممکن است کدام معنای مدارا مورد نظر است؟ و آیا به واسطۀ مدارای تئوریک مطرح شده توسط پوپر می توان از چنین رویکردهایی گذر نمود؟ براساس چه مفاهیمی در دیدگاه پوپر مدارای دینی حاصل خواهد شد؟ آیا با توسل به مدل عقلانیت پوپر ـ عقل گرایی انتقادی ـ مدارای دینی حاصل خواهد شد؟ آیا با اتخاذ کثرت گرایی دینی لزوماً می توان به مدارای دینی رسید؟ و تفاوت کثرت گرایی دینی با مدارای دینی در چیست؟ آیا میان نسبی گرایی و مدارای دینی تلازمی هست یا خیر؟ و در نهایت براساس مدارای مطرح شده توسط پوپر امکان گذر از انحصارگرایی دینی و بنیادگرایی دینی وجود دارد یا خیر؟آلوین پلنتینگا از مهم ترین چهره های معرفت شناسی اصلاح شده است، دیدگاه های مطرح شده توسط پلنتینگا و نیز الهیات اصلاح شدۀ مسیحی لوازمی دارد که در نهایت به بنیادگرایی دینی منجر خواهد شد دیدگاه هایی مانند وجود باورهای پایه ، باور به مرجعیت کتاب مقدس، باور به تهدید دیدگاه هایی مثل کثرت گرایی دینی و... . در این پژوهش نشان داده خواهد شد که انحصارگرایی دینی چگونه به بنیادگرایی دینی می انجامد، این نوع بنیادگرایی دینی ایدئولوژی های بسته ای را به ارمغان می آورند که در نهایت منجر به خشونت می شوند، لکن تلاش ما بر آن است که چگونگی گذر از این تفکرات را براساس عقل گرایی انتقادی پوپر نشان دهیم و بررسی نماییم که آیا امکان رسیدن به مدارای دینی براساس چنین عقل گرایی امکان پذیر است؟ درنهایت با استفاده از مفهوم خطاپذیری و جست وجوی حقیقت به این نتیجه خواهیم رسید که با قبول اینکه انسان موجودی ممکن الخطا است و نیز دسترسی به حقیقت یقینی ممکن نیست مدارای دینی به این صورت تحقق می یابد که ادیان دیگر در کنار دین اتخاذ شده نزد شخص از مقداری حقیقت برخوردار هستند و شخص باورهایش را باید به صورت موقتی بپذیرد و احتمال ورود خطا به این باورها را بدهد. براساس چنین دیدگاهی مدارای دینی در جامعه تحقق می یابد و می توان از انحصارگرایی دینی و پی آمدهای بسیاری که دارد از جمله بنیادگرایی دینی، ایدئولوژی های دینی، جنگ¬های دینی و خشونت های برآمده ار آن و... گذر کرد.

ترجمه ماشینی: مجموعه ای از اشیاء احتمالی، شاید به اندازه اعضای آنها ممکن است. اما به نظر می رسد خواص، قضایا، اعداد و حالات اشیایی هستند که عدم وجود آنها کاملاً محال است. اگر چنین است، با این حال، چگونه آنها با خدا ارتباط دارند؟ فرض کنید خدا یک ماهیت دارد: خاصیتی که او اساساً دارد که شامل هر خاصیت ضروری برای او می شود. آیا خدا فطرت دارد؟ و اگر چنین کند، آیا بین حاکمیت خداوند و ماهیت او تعارض وجود دارد؟ ارتباط خداوند با اشیاء مجردی مانند خواص و قضایا چگونه است؟ اینها سوالاتی است که می خواهم بررسی کنم. - مقدمه.

ترجمه ماشینی : این کتاب، یکی از اولین مطالعات کامل در مورد روش‌ها است که از بحثی که سائول کریپکه، دیوید لوئیس، روث مارکوس و دیگران در آن مشارکت دارند، پدید آمده است، کاوش و دفاع از مفهوم مدالیته، ایده است. که اجسام دارای هر دو ویژگی ذاتی و تصادفی هستند. پلانتینگا استدلال خود را با استفاده از مفهوم جهان‌های ممکن توسعه می‌دهد و بر مسائل کلیدی مانند ماهیت ذات، هویت فراجهانی، گزاره‌های وجودی منفی و وجود اشیاء غیر واقعی در دیگر جهان‌های ممکن دامنه می‌دهد. او همچنین نظریات منطقی خود را در تبیین دو مسئله در فلسفه دین به کار می گیرد: مسئله شر و برهان هستی شناختی.

پلانتینگا ماهیت داشتن خداوند را پیرامون مسایل مربوط به واجب الوجود بودن و حاکمیت خداوند موردبررسی قرار می دهد، او در مباحث هستی شناسی طبق چهار روش که عبارتند از: عدم صدق تصورات ما در مورد خداوند،از طریق آموزه توماس اکوئناس در مورد بساطت مطلق الهی، ازطریق نومینالیسم و از طریق احتمالات دکارت سعی می‌کند ماهیت نداشتن خداوند را اثبات کند. ملاصدرا مبتنی بر اصالت وجود و بداهت وجود مبانی هستی شناسی خود را پی‌ریزی می‌کند، زیرا تا به اصالت وجود قائل نباشیم، نمی‌توانیم ماهیت دار بودن واجب را انکارکنیم، هردو فیلسوف بر نفی ماهیت داشتن خداوند به دلایلی تمسک جسته‌اند، با این حال دلایل پلانتینگا برای اثبات عدم ماهیت داشتن خداوند کامل و تمام نیست،عدم توجه پلاتینگا به اصالت وجود و عدم ملاکی برای بداهت از نقاط ضعف او به حساب می‌آید، اما ملاصدرا از طریق ادله اصالت وجود، استدلال از طریق عینیت صفات و ذات الهی، بساطت وجود، زیادت وجود برماهیت و اینکه« انیت را بر ماهیت » مقدم دانسته است به ماهیت نداشتن حق تعالی استدلال کرده است،می توان گفت ملاصدرا با این دلایل موفق تر از پلانتینگا عمل کرده است.