جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

وجدان اخلاقی، هرچند که وجود آن برای همه بدیهی به نظر می‌رسد، اما ابهام در چیستی آن مانع عمده‌ای در استفاده از این ظرفیت شگرف، برای رشد اخلاقی به شمار می‌آید. ازاین‌رو، تحلیل دیدگاه اندیشمندان تأثیرگذاری چون علامه مصباح دراین‌باره ضروری است. این پژوهش آثار ایشان را با روش توصیفی و تحلیلی بررسی کرده و دیدگاه وی درباره چیستی وجدان اخلاقی را تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که از نظر علامه مصباح، وجدان اخلاقی نه قوه‌ای مستقل، بلکه مفهومی فلسفی است که از تعامل نظام‌های عقلانی و عاطفی در بستر نبود موانع شکل می‌گیرد. وجدان اخلاقی استعدادی است هدایت‌پذیر و نیازمند پرورش عقلانی و وحیانی است. بر اساس این تحلیل، نسبت انکار کلی وجدان اخلاقی یا تساوی آن با عقل به دیدگاه علامه مصباح نادرست است.

بحثی ساده و کوتاه پیرامون حکومت اسلامی و ولایت فقیه، نوشته محمدتقی مصباح یزدی (1399-1313ش) است که نویسنده در آن، درباره حکمرانی دینی، ضرورت و مختصات آن در منظر تشیع و با گفتمان ولایت فقیه، مباحث خود را ارائه داده است. مصباح در آغاز، به طرح موضوع پرداخته و می‌گوید: اصولا قانون برای جامعه چه ضرورتی دارد و چه زمانی این قانون، اسلامی‌خواهد بود؟ چرا باید قانون، اسلامی‌باشد؟ دستگاه اجرایی و حکومتی چه موقع می‌تواند به نام یک دستگاه اسلامی حکومت کرده و باید چه شرایطی را رعایت کند؟ دستگاه حکومت در جامعه اسلامی چه اختیاراتی دارد؟ نویسنده، مدعی است که تلاش کرده است این پرسش‌ها را با متقن‌ترین دلیل‌های قرآنی و تبیین‌های عقلی روشن و با عبارت‌هایی نسبتا ساده توضیح دهد‏. نویسنده، مباحث خود را از ضرورت بحث حکومت اسلامی و ضرورت قانون برای جامعه آغاز کرده و صفات قانون‌گذار را با علت تفاوت قوانین الهی در جوامع اسلامی توضیح می‌دهد. او پس از این مباحث نظری، به مجلس قانون‌گذاری و دستگاه حکومت در نظام اسلامی پرداخته و از اختیارات، شرایط و وظایف حاکم اسلامی و نهایتاً مبحث ولایت فقیه گفتگو می‌کند‏. مرحوم مصباح، مطالب خود را ذیل عنوان هر بخش، دسته‌بندی کرده و در انتهای آن، خلاصه‌ای از مباحثش را به‌همراه درج پرسش‌هایی برای ورزیدگی ذهن حواننده ارائه می‌دهد‏. این اثر، کتابنامه ندارد و از پاورقی‌های بسیار اندکی برخوردار است.

هدف کلی این کتاب تبیین لزوم دین‌شناسی، راه رسیدن به سعادت ابدی و اصول دین از طریق بندگی خداست.

آموزش عقاید اثر آیت‌الله مصباح یزدی (1313-1399ش)، کتابی سه جلدی در تبیین اصول عقاید شیعه به زبانی ساده و روان است. مباحث این کتاب در قالبی آموزشی در ضمن درس‌ و با ارائه پرسش‌هایی در پایان هر درس ارائه شده است. مطالب کتاب، در قالب شصت درس، در سه بخش، به شرح ذیل، ارائه گردیده است: بخش نخست، به مباحث مربوط به خداشناسی و توحید، اختصاص یافته است. از آنجایی که هدف کتاب، تبیین عقاید اسلامی است که اصطلاحاً «اصول دین» نامیده می‌شود، ازاین‌رو، در ابتدای این بخش، به بحث پیرامون واژه دین و واژه‌های مناسب با آن، پرداخته شده است. در بخش دوم، با عنوان راهنماشناسی، مباحث مربوط به نبوت و امامت مطرح گردیده و در بخش سوم، مباحث مربوط به فرجام‌شناسی و معاد، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. برخی از مهمترین ویژگی‌های کتاب، به شرح ذیل می‌باشد: سعی شده است مطالب کتاب، با ترتیب منطقی تنظیم گردد و در حد امکان، برای تبیین مسائل، به آینده حواله داده نشود. در حد امکان، از عبارات روشن و ساده استفاده شده و از به‌کار بردن اصطلاحات پیچیده و عبارات دشوار پرهیز شده است. همچنین سعی شده زودیابی معنا، فدای پیرایه‌های ادبی نشود. سعی شده است برای اثبات مطالب، از دلیل‌های متقن و نسبتاً روشن بهره گرفته شود و از انباشتن دلایل متعدد و احیاناً سست، پرهیز شود. کوشیده شده است از توضیحات زائدی که موجب خستگی دانشجویان می‌شود، پرهیز شده و ایجاز مطلوب رعایت شود. چون این کتاب برای تدریس در یک سطح متوسط در نظر گرفته شده، از آوردن استدلالات عمیق و پیچیده که به آشنایی با فلسفه یا تفسیر یا فقه‌الحدیث نیاز دارد، خودداری و در هنگام ضرورت، به تبیین مقدمات لازم، بسنده شود و تکمیل و بررسی دیگر ابعاد مسائل، به کتب دیگر، حواله داده شده تا شوق ادامه تحصیل و تحقیق، در دانشجو برانگیخته گردد. محتوای کتاب، به‌صورت درس‌های جداگانه، تقسیم و به‌طور متوسط، آموزش یک جلسه در یک درس، گنجانیده شده است. نکات مهم برخی از دروس، در درس‌های آینده، تأکید و گاهی تکرار شده تا در ذهن دانشجو، بهتر جایگزین شود. در پایان هر درس، سؤال‌هایی طرح شده است که به آموختن بهتر مطالب، کمک شایانی می‌کند.

نظریه مُثُل افلاطونی از دیرباز به عنوان یکی از ارکان بنیادین هستی‌شناسی فلسفه کلاسیک مطرح بوده است. در جهان اسلام، این نظریه بازخوانی‌های متعددی را تجربه کرده که از برجسته‌ترین آن‌ها باز خوانی در حکمت متعالیه ملاصدرا است. صدرالمتألهین با تکیه بر اصولی چون اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری، مُثُل را نه مفاهیم ذهنی‌ و نه صور خیالی، بلکه موجوداتی عقلانی و مستقل‌ می داند که در قوس نزول منشأ صدور عالم طبیعت و در قوس صعود غایت کمال آن‌ها محسوب می‌شوند. این تفسیر وجودشناختی از مُثُل، تفاوت بنیادینی با تلقی مفهومی و منطقی مُثُل در سنت مشائی دارد. در مقابل، استاد مصباح یزدی با اتکا به اصول و منطق مشائی، دیدگاه ملاصدرا را در محورهای متعددی مورد نقد قرار داده است؛ از جمله در نسبت میان مُثُل و کلی طبیعی، نقش مُثُل در علم الهی، شمول مُثُل نسبت به مفاهیم اخلاقی و موارد خبیثه، و ابهام در ذات مُثُل. هر یک از این نقدها با استناد به مبانی فلسفی خاص، امکان تحقق خارجی یا عقلی مُثُل را به چالش کشیده‌اند. در پژهش حاضر، با روش توصیفی–تحلیلی، نظریه ملاصدرا در پاسخ به ملاحظات یادشده بررسی شده است. تحلیل نشان می‌دهد که حکمت متعالیه در سنت اسلامی با اصلاح مفهوم مُثُل از یک صورت ذهنی به یک حقیقت وجودی، نه ‌تنها انسجام نظری خود را حفظ کرده بلکه ظرفیت پاسخ‌گویی به اکثر اشکالات استاد مصباح یزدی را نیز دارا می‌باشد. این پژوهش در نهایت به این نتیجه دست می‌یابد که نظریه مُثُل در حکمت متعالیه، با پشتیبانی از مبانی متافیزیکی مستحکم، قابل دفاع عقلانی بوده و راه‌گشای گفت وگوهای نوین میان فلسفه اسلامی خواهد بود.

این مقاله در پی ارائه تحلیلی از ارکان سه‌گانه سیاست است. دستیابی به نتیجة مطلوب در عرصة سیاست و مدیریت صحیح جامعه، در گرو سه رکن اساسی است: 1. وجود قوانین و دستورالعمل‏هایی که مرز‏های رفتار‏های اجتماعی را مشخص؛ باید و نباید‏ها را به‏گونه‏ای تنظیم کند که مصالح جامعه (اعم از مصالح دنیوی و اخروی) را تأمین نماید. 2. افرادی مسئولیت اجرای این قوانین را به عهده گیرند. 3. مردم نیز با اطاعت از قوانین و دستورالعمل‏های مزبور، برای تحقق اهداف جامعه، در مدیریت جامعه نقش ایفا کنند. این مقاله به تفصیل به شرایط و ضوابط تدوین قوانین؛ شرایط و ضوابط مجریان قوانین و دستورالعمل‌ها و نقش مردم در پذیرش و عمل به قوانین و نیز راهکار‏های ایدئال الهی برای عناصر سه‏گانة سیاست پرداخته است.

این گفتار متن قلمی‌شده علامه مصباح یزدی پیرامون نقش حکومت اسلامی در استیفای حقوق ناتوانان و مستضعفان است. گذشت که دلیل ضرورت حکومت در جامعه، لزوم برآورده کردن نیازمندی‏هایی است که توسط افراد تأمین نمی‏شود و اگر نهادی رسمی که قدرت، بودجه و توان کافی دارد، آن نیازمندی‏ها را تأمین نکند، جامعه رو به ضعف و درنهایت رو به زوال می‏رود. البته دربارۀ اموری مانند تعداد و ثابت یا متغیر بودن این نیازمندی‏ها، اختلاف‏نظر‏هایی بین فیلسوفان سیاست وجود دارد. افزون بر این، بر اساس شرایط متغیر جوامع نیز تفاوت می‏کند. به‌طورکلی تأمین امنیت داخلی (جلوگیری از تجاوز‏های افراد خود جامعه نسبت به همدیگر) و تأمین امنیت خارجی (جلوگیری از تجاوز دشمنان خارجی به کشور) از مهم‏ترین وظایف حکومت است. از نظر اسلام آنچه از همه مهم‏تر است، تأمین نیازمندی‏های معنوی و اخروی است که شامل شناختن حقایق دین و رفع شبهات و مزاحمت‏هایی است که برای بقا و رشد دین پدید می‏آید. متأسفانه برخی انحرافات و اختلافات جدی صاحب‏نظران سیاست که در طول تاریخ حل نشده، به درون کشور‏های اسلامی نیز راه یافته است و بر افراد مؤثر در سیاست‏گذاری و مدیریت جامعه اثر می‏گذارد. این مقاله به تفصیل به رسالت حکومت اسلامی در استیفای حقوق ناتوانان می‌پردازد.