جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسئله این پژوهش نقد کتاب هرمنوتیک، کتاب و سنت مجتهد شبستری است. نقد دیدگاه‌های وی به روش توصیفی ـ تحلیلی به دو بخش تقسیم می‌شود: نقد پیش‌فرض‌های برون‌دینی او با نگاه کلی به مقوله دین و نقد آرای خاص درون‌دینی او به‌ویژه مرتبط با قرآن و سنت. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آرای مجتهد شبستری به سبب خوش‌بینی به نظرهای هرمنوتسین‌های غربی و درمقابل، بدبینی به جامعه سنتیِ دینی، توأم با دغدغه کشاندنِ دین به عرصه زندگی، شاذ و گاهی التقاطی به نظر می‌آید. در بخش نخست نقد مبنایی دیدگاه‌های او، نسبیت‌گرایی، محدود‌انگاری کارکردهای دین، عدم اعتقاد به فطری بودن دین، نگاه برون‌دینی او به مقوله‌های دینی را دچار چالش جدی می‌سازد. غیرمعرفت‌بخش خواندن گزاره‌های قرآن و اجتهادی دانستن تفسیر قرآن به قرآن و ظنی دانستن دلالت سنت از دیدگاه‌های خطاکارانه مجتهد شبستری در کتاب یادشده است که نقد مبنایی بر آن در این مقاله وارد شده است.

کتاب حاضر به منابع و مآخذ مرتبط با «منطق فهم دین» می‌پردازد. این منابع هر چند با حوزه‌های مختلف علمی در ارتباط‌اند و از این نظر تنوع و تکثر گونه‌گون دارند ولی در عین حال، تلاش شده منابعی که از نظر محتوایی با جوهره فهم دین ارتباط دارند، معرفی شوند؛ هرچند عنوان آنها ممکن است گویا نباشد. این مأخذشناسی صرفا کتب، مقالات نشریات و مجموعه‌ها و پایان نامه‌ها را معرفی کرده است و تلاش شده است غیر از ارائه مشخصات صوری هر منبع، محتوای هر یک را به روش برجسته سازی مباحث در راستای موضوع معرفی نماید. البته همه منابع توصیف نشده زیرا عنوان برخی منابع گویا است و می‌توان محتوای آن را از عنوان آن بازشناخت.

دین زرتشت به سنخی از معطی خرد متعالی اشاره دارد که در صفات و خصوصیات، منعکس کنندة وجهی از الوهیت مشابه با حکمت یا اقنوم روح در ادیان یهود و مسیحیت است. این جلوه از الوهیت که سبب فیضان علم و تجلی الهی در متکثرات است، در دو دین ابراهیمی مسمی به «سوفیا/شخینه» و روح‌القدس و در دین زرتشتی، «سپَنتَه­آرمیتی» است. خویشکاری آرمیتی، ابلاغ خرد «وهومنه» به مومن زرتشتی و برانگیزش مهر و همیاری او جهت گسترش «اَشَه» یا نظم‌ونسق الهی است. سپَنتَه­آرمیتی، هم به لحاظ انتولوژیک و هم معرفت‌شناسی، میانجی الوهیت با نفوس زمینی است و وظیفة حمل و ابلاغ خرد عالی را برعهده دارد. اعتبار صورت زنانه برای او، به دلیل مقام قبول خرد الهی و سریان آن بر قوابل است و شرط دستیابی به این حکمت شهودی، نه تأمل عقلانی، بلکه ایمان و عشق عبودی فروتنانه و خالصانه است.

این مقاله، به روش توصیفی و تحلیلی است و به بررسی مقایسه‌ای رویکرد دین‌شناختی تایلر و مارت، دو انسان‌شناس دین می‌پردازد. هرچند هر دو انسان را نقطه شروع و منشأ شکل‌گیری تجربه دینی معرفی می‌کنند، رویکرد تایلر در تعریف و تبیین دین عقل‌گرایانه و رویکرد مارت عاطفه‌گرایانه است. تایلر در تعریف دین بر باور تأکید کرده است و نخستین صورت دینی انسان را آنیمیسم می‌داند؛ در صورتی که مارت بر مؤلفه‌های روان‌شناختی احساس تأکید کرده و با بیان اینکه فعالیت‌های دینی و مناسک بر باورداشت‌ها و عقاید مقدم بوده است و در عواطف انسان ریشه دارد، نظریه جدیدی به نام «آنیماتیسم» یا تجربه مانا را دربارة صورت نخستین دین ارائه می‌دهد. مارت با رد تعریف تایلری موجود از دین، مبنی بر اعتقاد به موجودات روحانی، به تعریف حداقلی خود از دین پرداخت که شامل فرمول تابو - مانا است که تابو جنبه منفی و سلبی ماوراءالطبیعه و مانا جنبه مثبت و ایجابی آن است. مارت از متعلق آگاهی دینی به مانا یا امر قدسی تعبیر می‌کند. مانا احساس حضور یک قدرت یا نیروی شگفت‌انگیز و رمزآمیز است که گوهر دین ابتدایی را تشکیل می‌دهد. احساس مانا آمیزه‌ای از هراس، اعجاب و جاذبه در انسان ایجاد می‌کند که موجب هیبت او می‌شود و نشان‌دهندة انقیاد، تسلیم و سرسپردگی است که با حیرت، امیدواری و حتی عشق همراه است. درواقع، هیبت در ارتباط انسان با ماوراءالطبیعه شکل می‌گیرد و ماوراءالطبیعه نیز چیزی به‌جز مانا نیست.

موضوع این کتاب، تحلیل و نقد مبانی نظریه «تاریخ‌مندی دین» و اثبات جاودانگی دین و آموزه‌های دینی است. در اثر تحقیقی حاضر، ضمن تحلیل مبانی هستی شاختی و انسان‌شناختی «هیستوریسیزم» و خاستگاه نگرش تاریخی به دین و آموزه‌های دینی، دلایل و علل قول به تاریخ‌مندی در حوزة دین یا پاره‌ای از آموزه‌های دینی بررسی شده است. هدف از تدوین کتاب، تحلیل و تقریری جدید از منشاء بسیاری از شبهات مطرح در حوزة دین و معرفت دینی و ارائة پاسخی در خور و شایسته به این شبهات است. کتاب حاضر، مشتمل بر دو بخش است؛ در بخش اوّل، از یک سو معنا، گستره، ابعاد، مبانی و لوازم تاریخی‌نگری در موضوع دینی بررسی شده است. و از دیگر سو، خاستگاه این نظریه در دو حوزة جهان غرب و جهان اسلام تحلیل گردیده است. بخش دوم که قسمت اعظم کتاب به آن اختصاص یافته، در چهار فصل عهده‌دار نقد دیدگاه‌های مطرح شده در موضوع تاریخ مدنی دین یا آموزه‌های دینی در حوزه‌های مختلف است.

تبیین ارتباط شریعت و فطرت، روش‌های اثبات فطریات، معرفت فطری در قرآن و احادیث، پرداختن به برهان فطرت در باب خداشناسی و نقش فطرت در اخلاق موضوعاتی است که در چارچوب نگاه دینی به فطرت گنجانده می‌شود. دین گرایی و فطرت ورزی نه در تضاد یکدیگرند و نه در مقام تعارض با هم، بلکه دوشادوش همدیگر در راه وصال به یک حقیقت واحد آسمانی‌اند. با فرض هماهنگی شریعت با فطرت اولا دین پاسخ‌گوی همه نیازهای اصیل و فطری انسان خواهد بود، ثانیا چون نیازهای اصیل و فطری انسان، ثابت و پایدارند، شریعت الهی نیز استوار و پایدار خواهد بود.

پیوند دین با سرشت انسان موجب گردیده است دین عمری به درازای تاریخ بشر داشته باشد. این پیوند در رونق دین و دینداری در جهان معاصر نیز به خوبی مشهود است. اهمیت دین و نقش بسزای آن در جهت‌دهی سعادتمندانه به زندگی انسان باعث شده است موضوعات دینی به پردامنه‌ترین مباحث متفکران شرق و غرب بدل شود و پژوهشگران نیز به تحقیقات گسترده در این موضوعات بپردازند. یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها در مسائل دین‌شناسی، بحث دین و نقش آن در جهان معاصر است. عوامل بسیاری چون اتکانگری، باور به چشم‌پوشی دین از دنیای انسان‌ها، رسوب اندیشه‌های عقل‌محورانه، ناباوری به تونایی‌های دین و ساماندهی جهان نوین و بسیاری مسائل از این قبیل موجب بروز و پیدایش برخی از پرسش‌ها و تردیدها در ربط دین و جهان معاصر گردید. مجموعۀ حاضر حاصل گفت‌وگوهای مختلف و پاسخ‌ به تعدادی از پرسش‌های رایج در جامعۀ ایران، به خصوص بین نسل جوان در خصوص قلمروی دین است که تلاش گردیده به گونه‌ای روان و قابل فهم عرضه شود. فصول کتاب عبارت است از: روش‌شناسی قلمروی دین؛ اسلام و فرهنگ زمانه؛ دنیاگرایی یا آخرت‌گرایی؛ و گستردگی دین و خاتمیت.