جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

علم کلام عهده‌دار ارائه نظام منسجم از باورهای دینی در چارچوب رابطه انسان با خداوند متعال در ظرف عالم هستی و اجتماعات انسانی است. در این راستا شاخه کلام اجتماعی عهده‌دار ترسیم ساختارها، مناسبات فکری و رفتاری و الگوهای تعاملی میان انسان‌ها در بستر جامعه بر پایه باورهای دینی و نیز اصلاح و ارتقای باورمندی دینی اجتماع است که در این باره از روش‌های عقلی و نقلی بهره می‌گیرد. در روش‌شناسی کلام اجتماعی، عقل عملی، نقشی محوری و اصیل در استنباط و تولید گزاره‌ها دارد. در این پژوهش ضمن تبیین دو نظریه «حق‌الطاعه» و «منطقه‌الفراغ» مربوط به اندیشمند معاصر اسلامی شهید آیت‌الله محمدباقر صدر در حوزه کلام اجتماعی به واکاوی روش‌شناختی‌ با محوریت عقل عملی پرداخته شده تا از این رهگذر جایگاه، قلمرو، ابعاد و میزان کارایی عقل عملی در فهم و تولید نظریه‌ها و مسائل در حوزه کلام اجتماعی در قالب این نظریه‌ها آشکار شود و زمینه‌های ارتقا و توانمندی روش عقلانی در بخش عقل عملی در بارورسازی و کارآمدی دانش کلام اجتماعی در حل مسائل اجتماعی در عرصه باورها و اعتقادات فراهم آید. این پژوهش با گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه‌ای و اسنادی و بهره‌گیری از روش‌های تحقیق توصیفی و اکتشافی به ترسیم هویت عقل و کارکردهای آن در دانش کلام اجتماعی در قالب چهار نظریه مذکور تدوین گشته است.

با توجه به تفاوت مفهوم وجود و حقیقت وجود و با عنایت به اینکه اصالت با حقیقت وجود است، در این مقاله با تکیه بر روش تحلیلی به دنبال آن هستیم ارزش معرفت‌شناختی «مفهوم وجود» در حکایت از حقیقت وجود را منقح کنیم. ملاصدرا و تابعان ایشان بر این باورند که حقیقت وجود به دلیل عینی و خارجی‌بودن نمی‌تواند به ذهن بیاید؛ لذا حقیقت وجود نمی‌تواند با مفهوم وجود درک شود و تنها راه شناخت آن شهود است. هرچند این سخن درباره شناخت ذات و کنه وجود صحیح است، اما چنین نیست که مفهوم وجود توانایی حکایت از تحقق و هستی اشیا را نداشته باشد. دلیل این مطلب آن است که اولاً در حکایت، اتحاد هستی‌شناختی بین حاکی و محکی شرط نیست؛ ثانیاً مفهوم وجود از علم حضوری گرفته می‌شود، پس مفهوم وجود به امری شهودی تکیه می‌کند و توانایی حکایت از واقع را دارد؛ ثالثاً ناتوانی مفهوم وجود در حکایت از حقیقت وجود موجب پدیدآمدن اشکال معرفت‌شناختی می‌شود. درنتیجه مفهوم وجود وقتی در قضیه ذکر شود، توانایی حکایت از هلیه بسیطه را دارد، اگرچه شناخت «ما حقیقیه» و کنه اشیا از طریق آن میسور نباشد.

وجود گزاره‌های شخصی از منظر منطق ارسطویی، رواقی و سینوی انکارناپذیر است؛ ولی سخنان منطق‌دانان در این سه مکتب منطقی درباره چیستی و اعتبار این گونه گزاره‌ها متفاوت و گاهی متعارض‌اند. شباهت میان شخصیه و قضایای طبیعیه و خارجیه و گزاره‌های اتمی مطرح‌نمودن تشخّص در ناحیه محمول علاوه بر موضوع و مطرح‌نمودن آن در شرطیات، سبب ابهام در چیستی شخصیه و ملاک آن شده است؛ چنان‌که نامعتبردانستن شخصیات و گزاره‌های اتمی در استدلال‌ها با تصریح منطق‌دانان به اعتبار برخی از این گونه گزاره‌ها در صغری و کبرای قیاس‌ها و نیز در استقرا و تمثیل‌ها سبب ابهام در مسئله اعتبار یا عدم اعتبار این گونه گزاره‌ها شده است. این سخنان متفاوت، ذهن منطق‌پژوهان را با این سؤالات مواجه می‌کند که ملاک شخصیه چیست و تمایز آن با گزاره‌های مشابه مانند اتمی، طبیعیه و خارجیه در چیست؟ آیا تشخّص فقط در ناحیه موضوع است یا در ناحیه محمول هم قابل طرح است؟ آیا تشخّص در شرطیات هم قابل طرح است؟ آیا گزاره‌های دارای تشخّص، در علوم و در استدلال‌ها معتبرند یا خیر؟ یافتن پاسخی دقیق برای این سؤال‌ها و یافتن راهی برای جمع میان سخنان متفاوت منطق‌دانان، ضرورت پژوهش در این زمینه را آشکار می‌کند. در این تحقیق که به روش توصیفی- تحلیلی ارائه می‌گردد، پاسخی مبتنی بر مبانی منطق ارسطویی، رواقی و سینوی، برای سؤال‌های مذکور ارائه می‌شود و دیدگاه‌های مختلف مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد.

«احد» از الفاظی است که در قرآن به خداوند متعال نسبت داده شده و از ویژگی‌ها و صفات ذات حق تعالی قرار گرفته است. بررسی معنای «احد» که آیا در استعمال قرآنی به معنای وجودی است که هیچ کثرتی در ذات او نیست و بسیط است یا اینکه مراد از آن، وجودی است که مثل و شریکی ندارد یا اینکه امری فراتر از این دو معنا مقصود از آن است، موضوعی است که در این نوشتار بدان خواهیم پرداخت و معنایی فراتر از هر یک از دو معنای فوق را در دلالت استعمالی «احد» و همچنین به لحاظ ملازمات عقلی، برای «احد» اثبات می‌کنیم. همچنین در ادامه آرای برخی از حکیمانی که در این موضوع اظهار نظر کرده‌اند، همچون ابن‌سینا، ملاصدرا و علامه طباطبایی را بررسی خواهیم کرد. روش ما در این مقاله تتبع و پژوهش کتابخانه‌ای به همراه تحلیل لغوی و عقلی یافته‌های پژوهش است.

فاعلیت واجب تعالی یکی از مسائل مهم فلسفی است که هر مکتب فلسفی حتی کلامی درباره آن دیدگاهی مخصوص به خود دارد. مشّائیان و در رأس آنها ابن‌سینا، واجب‌الوجود را فاعل بالعنایه و علم قبل از ایجاد را علم عنایی می‎دانند و معتقدند این علم، حصولی و به شکل صور مرتسمه و لازمه ذات واجب است که منشأ آفرینش اشیا می‎باشد. این نظریه علاوه بر اینکه از ناحیه فیلسوفان با ایرادهایی روبه‌رو شده و آنان معتقدند مشّاء با عرَض‌خواندن صور مرتسمه، ذات واجب را از کمال علمی خالی می‎کند که امری محال است؛ همچنین با روایات منقول از امام علی7 مورد نقدهای جدّی قرار می‎گیرد؛ به گونه‎ای که با این روایات، نادرست‌بودن دیدگاه فاعل بالعنایه درباره واجب تعالی قابل اثبات است. بیشتر سخنان حضرت در این باره فاعلیّت واجب را با نحوه علم او پیوند زده و با تبیین آنها، تصوّرات نادرست و شبهات پیرامون فاعلیّت و علم واجب تعالی را برطرف می‎کنند. نقد بر دیدگاه مشّاء با سه دسته از این روایات استنباط می‎شود که درمجموع این نظریه را شایسته مقام و مرتبه خداوند نمی‎دانند: دسته اول روایاتی است که بر خلاف مشّاء، علم حصولی را از واجب تعالی نفی می‎کنند. دسته دوم سخنانی است که با نفی احتیاجِ خداوند به غیر، هر گونه الگو و مثال برای آفرینش موجودات را منتفی می‎دانند که از آنها می‎توان نفی الگو و مثال‌بودنِ صور مرتسمه برای آفرینش اشیا را استنباط نمود. دسته سوم نیز روایاتی است که می‎گویند هیچ واسطه‎ای بین خداوند و معلومات او وجود ندارد که از طریق آنها می‎توان دیدگاه فاعل بالعنایه را که واسطه‌بودنِ صور مرتسمه بین خداوند و موجودات را ترسیم می‎کند، نقد نمود. نقدهای مذکور به روش استظهار و استنباط از روایات حضرت به دست آمده‎اند و در مرحله تجزیه و تحلیل و مقایسه دیدگاه فاعل بالعنایه با آنها نیز به شیوه تحلیلی- عقلی انجام پذیرفته است.

سؤال از معنای زندگی همواره یکی از دغدغه‌های بنیادین فلسفه به‌خصوص در چند دهه اخیر بوده است. این پرسش که آیا زندگی بشر در ابعاد مختلف از معنا برخوردار است، در دیدگاه‌های متفکران مختلف پاسخ‌های متنوعی یافته است. دیوید بناتار، فیلسوف معاصر، با اتخاذ رویکردی بدبینانه به تحلیل معنای زندگی پرداخته و این مفهوم را به دو بخش «معنای کیهانی» و «معنای زمینی» تقسیم می‌کند. بناتار بر این باور است که زندگی انسان از منظر کیهانی فاقد معناست و معنای زمینی نیز نمی‌تواند جایگزینی برای رفع اضطراب وجودی ناشی از بی‌معنایی کیهانی باشد. این مقاله با بررسی انتقادی دیدگاه بناتار به تحلیل مبانی فلسفی او پرداخته و نقدهایی بر رویکرد او وارد می‌کند. از جمله نقدها لزوم بررسی معناداری خود کیهان پیش از پرداختن به معنای زندگی بشر است. مقاله استدلال می‌کند که محدودیت کیهان، امکان تأمین معنا برای زندگی انسان را از آن سلب می‌کند، چراکه هر امر محدود برای کسب معنا نیازمند اتکا به منبعی فراتر از خود است. در ادامه با تکیه بر حکمت اسلامی و تحلیل برهان صدیقین علامه طباطبایی، از «واقعیت مطلق» به عنوان تنها منبع مستقل و نهایی معناداری یاد می‌شود. در پایان نتیجه‌گیری می‌شود که پرسش از معنای زندگی بشر می‌بایست از منظر واقعیت مطلق و ارتباط انسان با این امر نامحدود صورت‌بندی شود نه از منظری محدود مانند کیهان