جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر به بررسی نقش و جایگاه حوزه حدیثی اهواز در پنج قرن نخست اسلام و اندیشه‌های حدیثی و کلامی این حوزه حدیثی پرداخته است. با توجه به موقعیت جغرافیایی و راهبردی اهواز در جنوب غرب ایران و مجاورت با حوزه‌های علمی عراق خصوصاً کوفه، این منطقه به یکی از کانون‌های مهم انتقال و گسترش علوم حدیثی و معارف اسلامی تبدیل شد. از جمله مسائل اصلی مورد بحث، دیدگاه‌ها و رویکردهای علمی راویان و عالمان برجسته اهواز در زمینه‌هایی همچون اندیشه‌های حدیثی و مباحث کلامی مانند مسأله جبر و اختیار، علم امام و ... و همچنین معرفی آثار محدثان این منطقه و تأثیر آن در انتقال تراث امامیه به قرون بعدی است. این پژوهش، با تحلیل آثار به‌جای مانده از قرون نخستین در منابع و کتب رجالی، تاریخی و حدیثی، به دنبال پاسخ به این پرسش است که نقش و جایگاه حوزه حدیثی اهواز در تاریخ حدیث چگونه است و مهم‌ترین اندیشه‌های حدیثی و کلامی این حوزه کدام است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حوزه حدیثی اهواز نه تنها از نظر تعداد راویان و تنوع آثار، بلکه به دلیل دیدگاه‌ها و نظرات علمی در زمینه‌های مختلف همچون مباحث کلامی، به‌ویژه در مسائلی چون عصمت، علم امام، مسئله جبر و اختیار و ...، به مرکز تبادل اندیشه اسلامی تبدیل شده است. این تعاملات فکری و علمی، به واسطه جایگاه جغرافیایی ویژه اهواز، ضمن حفظ اصالت حدیثی، موجب ارتباط مؤثر این منطقه با دیگر حوزه‌های اسلامی و تأثیرگذاری پایدار آن شد.

یکی از کتاب‌هایی که در سال‌های اخیر در نقد عقاید شیعه نگاشته‌ شده، کتاب «اصول مذهب الشیعه الامامیه الاثنی عشریه» نوشته ناصر بن عبدالله بن علی القفاری است که متأثر از دیدگاههای سلفی گری و وهابیت به نگارش در آمده است. در این کتاب باورهای امامیه، از جمله علم امام نسبت به قرآن و فروعات آن چون قیّمیت، انحصار علم به قرآن برای ائمه(ع) و تخصیص و نسخ قرآن به وسیله سخن ایشان مورد تحریف و هجمه واقع شده است. در این نوشتار در پردازش اطلاعات با روش توصیفی و تحلیلی و در جمع‌آوری آن با روش کتابخانه‌ای و با استفاده از فیش‌برداری با توجه به منابع فریقین به تحلیل و بررسی شبهات ایشان در این زمینه و نقد آن پرداخته شده است. در نتیجه بی‌اساس بودن شبهات و اشکالات قفاری و اعلمیت امام علی (ع) در علم به قرآن اثبات می‌شود که فهم قرآن منحصر به ائمه(ع) نبوده و نیز تخصیص قرآن به وسیله سخن ائمه موجب انکار خاتمیت یا تغییر شریعت نمی‌گردد.

امامت از مهم‌ترین مباحث کلامی است؛ متکلمان شیعه، امامت را استمرار نبوت دانسته و با دلایل مختلف، از جمله قاعده لطف، معتقد به وجوب عقلی و علی الله آن شده‌اند. این دیدگاه، مورد هجمه شبهات قرار گرفته است؛ از جمله آثاری که در این زمینه، به طرح اشکالاتی درباره امامت پرداخته، کتاب «تئوری امامت در ترازوی نقد»، تالیف حجت الله نیکویی است؛ در این مقاله با روش عقلی_تحلیلی، ابتدا، تقریر دلیل لطف برای اثبات ضرورت امامت بیان شده و سپس به پنج شبهه از اشکالاتی که درباره اسباب غیبت امام زمان (عج) در کتاب مذکور مطرح شده پاسخ گفته‌ایم و اثبات شده که امام لطفی است که بر اساس حکمت نصب او واجب است و غیبت امام که دارای حکمت‌های مختلفی است و عقل انسان به تنهایی قادر به کشف همه اسرار آن نیست؛ هر چند برخی از آن‌ها در روایات بیان شده است و درباره مساله حفظ جان امام عصر(ع) نیز با اینکه خداوند می‌توانست از راه‌های مختلفی جان امام را حفظ کند، در سنت الهی چنین رقم خورده که این مسأله، از طریق اسباب عادی پیش رود. همچنین اثبات کردیم که عقل درباره تعداد و مصداق ائمه حکم خاصی ندارد و غیبت امام، منافی با لطف بودن او نیست؛ زیرا علاوه بر اینکه صرف وجود امام باعث اطمینان به آموزه‌های شریعت است، امام از راه‌های گوناگون می‌تواند به حفظ و تبیین شریعت بپردازد. و شرایط امام دوازدهم (عج) با آنچه درباره سایر ائمه (ع) اتفاق افتاده است، متفاوت است و حفظ جان امام از طریق غیبت حکیمانه است.

مولوی نیز بسان مشایخ بزرگ عرفانی، در آثار خود به تفسیر عرفانی آیات قرآن کریم و احادیث و همچنین تأویل مفاهیم و گفتمان‌های عرفانی- دینی توجه کرده است. او در کتاب «فیه ما فیه» تفاسیر عمیقی که مناسب ذوق و تجربه عرفانی و روحانی خود اوست، از آیات قرآن کریم به دست داده که بی‌نظیر و تازه می‌نماید. هدف از پژوهش کنونی که به روش توصیفی – تحلیلی صورت گرفته است، واکاوی گفتمان «توحیدی» در «فیه ما فیه» مولاناست. یافته‌های پژوهش در چهار بخش توحید عبادی (بحث تسبیح خداوند و ارزش توحید در عبادت)، توحید استقلالی (هر فعلی از سوی مخلوقات و انسان‌ها را در ابتدا نیاز آنها از پروردگار است و هر اندیشه‌ای از سوی انسان را در طول ارادۀ پروردگار به حساب آورده و اندیشه‌ورز را در ایجاد این تفکر مستقل نمی‌داند)، وحدت وجود (به عنوان یکی از اصول جهان‌بینی عرفانی) و مقام خوف و رجا (به عنوان نتیجه و نشانی از توحید) مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

مسئله شر از مسائل مهم و بنیادین در تاریخ اندیشه است که همواره محل بحث و تأمل از سوی اندیشمندان با رویکردهای مختلف واقع شده است. اهمیت این مسئله به حدی است که از آن به عنوان "پایگاه الحاد" یاد شده و بسیاری از شبهات ملحدین در انکار وجود خدا و اوصاف مطلق او برخاسته از این مسئله است. ریچارد سوئین‌برن یکی از چهره‌های شاخص فلسفه تحلیلی و الهیات مسیحی در تئودیسه عدل الهی سعی در حل مسئله شر و پاسخ به شبهات دراین‌باره نموده است. تئودیسه سوئین‌برن، دفاع مبتنی بر اختیار را در ابطالِ اِشکالِ منطقیِ شر از طریق تئودیسه عدل الهی که می‌توان آن را "تئودیسه عدل الهی غایت‌شناسانه" هم نامید، ارائه می‌کند. از منظر سوئین‌برن با فهم دقیق مسئله شر نه‌تنها وجود خدا انکار نمی‌گردد، بلکه بیشتر و بهتر به وجود او پی می‌بریم. در این تحقیق سعی بر این است تا با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد انتقادی ابتدا به بررسی و تحلیل تئودیسه عدل الهی و سپس نقد آن از منظر کلام فلسفی امامیه پرداخته شود. تئودیسه سوئین‌برن با مبنای کلام فلسفی امامیه با نقدهایی همچون مسؤولیت کاذب، تبیین ناصحیح از معرفت‌زایی شرور و توجیه نامناسب از شرور طبیعی مواجه است که حقانیت و کامل‌بودن این تئودیسه را با چالش مواجه ساخته و از صدقیت آن می‌کاهد.

نظریه انطباق نماد ضد مسیح بر منجی اسلامی با هدف اثبات تعارض بنیادین میان اندیشه‌های آخرالزمانی اسلام و مسیحیت مطرح شده است. با توجه به تأثیر گسترده این نظریه در تقویت اسلام‌هراسی در جوامع غربی، ضرورت نقد و بررسی دقیق آن بیش از پیش احساس می‌شود. در پژوهش حاضر، با استفاده از روش تحلیل محتوا، برخی متون اسلامی و مسیحی مرتبط با موضوع منجی و آخرالزمان مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برخلاف ادعای طرفداران این نظریه، تفاوت‌های اساسی میان منجی اسلامی (امام مهدی) و ضد مسیح کتاب مقدس وجود داشته و شباهت‌های قابل توجهی میان منجی اسلام و مسیح (ع) و همچنین ضد مسیح و دجال مشاهده می‌شود. از جمله اشکالات روش‌شناختی این نظریه استناد به روایات ضعیف و نادیده گرفتن روایات معتبر، گزینش‌گری در ارائه شواهد، تفسیر سطحی و ظاهری از آیات و روایات و عدم استناد به منابع معتبر شیعی است. مجموعه این ایرادات روش‌شناختی، نشان می‌دهد که نظریه مذکور بر پایه مبانی علمی و روش‌های پژوهشی دقیق استوار نبوده و نمی‌توان به نتایج آن اعتماد کرد.

یکی از مسائل مهم عصمت‌پژوهی، مسأله‌ آسیب‌شناسی مبحث دلایل عصمت است. در این پژوهش، این آسیب‌ها در سه بخش بررسی شده است: 1. برای اعتبارسنجی هر دلیل باید فقط به همان محدوده و گستره‌ای که آن دلیل متکفل اثبات آن گستره است توجه کرد؛ اما گاهی به این نکته توجه نشده است؛ همچنانکه علامه طباطبایی با اقامه دلیل "مهتدین" و دلیل "قطع عذر و اتمام حجت" صرفا در پی اثبات عصمت در دو حیطه: الف) دریافت و ابلاغ وحی؛ ب) مصونیت از معاصی است؛ اما برخی از نویسندگان معاصر بر علامه اشکال گرفته‌اند که دلیل ایشان عصمت از خطاهای عادی را پوشش نمی‌دهد. ملامهدى نراقى‏ با دلیل "حاکمیت قوه عقل نبی بر سایر قوا" و آیت‌الله سبحانی با دلیل "مخلصین" به دنبال اثبات عصمت از گناهان بوده‌اند؛ اما برخی بر ایشان اشکال عدم پوشش عصمت از خطا را گرفته‌اند. 2. نکته دوم اینکه تمسک به دلایل نقلی برای اثبات عصمت در تلقّی و ابلاغ وحی ناکارآمد و مستلزم دور باطل است؛ چراکه حجیت دلیل نقلی، خود، متوقف بر عصمت در دریافت و ابلاغ وحی است؛ اما برخی از متکلمان متقدم و متأخر با دلایل نقلی به دنبال اثبات عصمت در این حیطه بوده‌اند. 3. گاهی عدم تشخیص صحیح دلایل عصمت دیده می‌شود مثلاً دو دلیل جداگانه "جلب اعتماد" و دلیل "روی‌گردانی" یک دلیل واحد پنداشته شده و گاهی نیز دلیل "نقض غرض ارشاد مردم" با دلیل "اجتماع ضدین" اشتباه گرفته شده است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی درصدد بیان ملاحظاتی در‌این‌باره است.

از مجموع نظریات فخر رازی پیرامون ماهیت شیطان، دو دیدگاه متمایز مبتنی بر دیدگاه عدم انگاری و دیدگاه وجود انگاری قابل طرح است. ذیل دیدگاه دوم، به عنوان دیدگاه غالب، علی رغم اعتقاد صریح به تجرد شیاطین، قائل به ویژگی‌های جسمانی از نوع لطیف بوده و با اثبات اختیار، این گروه را در زمره مکلفین به شمار آورده‌است. همچنین با تکیه بر مفهوم وصفی واژه شیطان و در نظر گرفتن دو قسم انسی و جنی برای آن، تمثل به صورت بشر را ازشیوه‌های اثرگذاری شیطان برشمرده‌است. مطابق دیدگاه دوم، با تکیه بر باطل بودن شیطان در تقابل با حق، به عدم انگاری شیطان معتقد شده و با استنادی گذرا به کارکرد قوه واهمه، به حل مساله پرداخته‌اند. در تحلیل جایگاه شیطان در نظام آفرینش و سلسله علل تحق شرور نیز به دو عامل اراده و حکمت الهی در تسلط شیاطین و در نهایت نسبت دادن نقش اصلی تحقق شرور به خداوند تکیه داشته‌ و در این رابطه استدلال‌های مختلف ارائه نموده و به شبهات متعدد پاسخ داده‌اند. هدف مقاله تبیین ماهیت و نقش شیطان در پاسخ به مسأله شر از دیدگاه فخر رازی است. برای استخراج دیدگاه از روش تفسیر متن و برای تبیین دیدگاه از روش تحلیلی استفاده شده‌است.

مقاله حاضر با هدف تبیین مصادیق عهد و میثاق الهی با پیروان ادیان آسمانی و آثار مترتب بر آن در جهت شناخت مبنایی از مسئولیت پذیری اجتماعی و جهت دادن صحیح اعتقادات پیروان ادیان آسمانی در این زمینه تدوین شده است. روش تحقیق حاضر، توصیفی- تحلیلی با بهره گیری از آراء مفسران فریقین (باتاکید بر آراء تفسیری: شیخ طبرسی، علامه طباطبایی، فخررازی و زمخشری) در تبیین مصادیق و متعلقات عهد و میثاق های الهی نسبت به مسلمین، مسیحیان، بنی اسرائیل و آثار مترتب بر آن می باشد. یافته های پژوهش حاضر حاکی از آن است که عهد و میثاق های الهی با پیروان ادیان چه به صورت عهد و میثاق عام و چه به صورت عهد و میثاق خاص عهدی تشریعی است که عهد و میثاق با مسلمین شامل ایمان به خدا، اطاعت از پیامبر اسلام (ص)، و به‌ویژه تعهد به ولایت امام علی(ع) و عهد و میثاق با بنی اسرائیل شامل تعهداتی مانند یکتاپرستی، احسان به والدین، و رعایت دستورات الهی و میثاق‌ با علمای اهل کتاب است و عهد و میثاق با مسیحیان شامل اعتراف به نبوت حضرت مسیح (ع) و همه پیامبران خدا است که به طور خاص به بررسی نمونه‌هایی از میثاق‌های الهی با مسلمانان، بنی‌اسرائیل و مسیحیان، پرداخته و دیدگاه‌های مفسران فریقین را پیرامون این میثاق‌ها تبیین می‌کند. که نهایتا موجب استحکام نظام اجتماعی و نیز تقویت اعتقادات دینی و تعهدات اخلاقی می گردد.

موضوع تحقیق پیش رو با عنوان تبیین نظریه ملاصدرا در مواجهه با رجعت و با هدف روشن سازی این مسأله شکل گرفته است که ملاصدرا چه تبیینی از رجعت دارد و چگونه آن را حل می کند؟ روش جمع آوری اطلاعات، کتابخانه ای و روش پردازش مطالب و اطلاعات، توصیفی، تحلیلی بوده ما را در یافتن جواب به پرسش مذکور یاری کرده به این نتیجه رسیده ایم که ملاصدرا در مواجهه با آموزه رجعت باورمند است که رجعت غیر از تناسخ است. ملاصدرا بر امکان عقلی رجعت دلیل اقامه می کند و مدعی است نفوس کامله بواسطه اقتدار و حیاتی که دارند اسیر در یک موطن نبوده وامکان رجوع آنها به عالم دنیا وجود دارد. همچنین ظهور حق و دین توحیدی در دنیا به دست نفوس کامله را دلیل بر ضرورت رجعت دانسته است. درباره چگونگی رجوع نفوس به دنیا در قالب رجعت نیز بر رجوع نفوس در قالب همان بدن مادی تاکید دارد.