جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

برای احیای نقش دین در زمینه علوم و مقابله با علوم سکولار برخی از اندیشمندان مسلمان، بر اسلامی‌سازی علوم تأکید دارند. بر این اساس، بررسی و انتخاب متقن‌ترین نظریه در زمینۀ یادشده ضرورت دارد. محمد عماره نومعتزلی و آیت‌الله مصباح برای اسلامی‌سازی علوم نظریاتی را مطرح کرده‌اند. در این پژوهش، با روش توصیفی و تحلیلی با تمرکز بر آثار این دو شخصیت به بررسی تطبیقی و انتقادی آرای آنها در زمینه پیش‌گفته می‌پردازیم. تقسیم علوم به علوم خنثی و علوم دارای قابلیت دینی شدن و اسلامی‌سازی علوم قسم دوم در پرتو اسلامی‌سازی مبانی معرفت‌شناختی، هستی‌شناختی، انسان‌شناختی، دین‌شناختی و ارزش‌شناختی آنها و اسلامی‌سازی بخش کاربردی علوم از مشترکات دیدگاه این دو اندیشمند است. از نقاط افتراق آرای این دو متفکر می‌توان به مواردی مانند باور آیت‌الله مصباح به منبع بودن سنت اهل‌بیت (علیهم‌السلام) برای اسلامی‌سازی علوم و عدم باور عماره به آن و دیدگاه آیت‌الله مصباح درباره خنثی بودن بخش توصیفی علوم‌انسانی نسبت به اسلامی‌سازی و خنثی نبودن آن از دیدگاه عماره است. موجه نبودن دیدگاه آیت‌الله مصباح و عماره در زمینه خنثی بودن علوم طبیعی نسبت به اسلامی‌سازی از دیگر نتایج این پژوهش است.

روایات طینت بیان‌گر تفاوت سرشتِ انسان‌ها از هنگام خلقت و آفرینش است به این صورت که انسان‌های مؤمن، طینت و سرشتی خاص و متمایز از انسان‌های کافر دارند. آیا براستی چنین است و خداوند سرنوشت انسان‌ها را با اختلاف در سرشت‌ها از پیش تعیین کرده است؟ این مسئله چالشی مهم در نقش اختیار انسان و سعادت و شقاوتش ایجاد کرده است. شخصیت‌‌ها و بزرگانی متعددی نظریات و پاسخ‌های گوناگونی دراین باره ابراز کرده‌اند؛ اما به نظر می‌رسد پاسخ مشکل در نگاه نو به اخبار عالم ذر است که کمتر مورد توجه واقع شده‌ است. بر این اساس، روایات طینت بر اساس آزمون و امتحان قبل از ورود به این دنیا معنا می‌شوند؛ به این صورت که انسان‌ها قبل از ورود به دنیا، آزمون و امتحان می‌شوند و سپس بر اساس آن آزمون، با طینت و ظرفیت خاصی که خود علت آن بوده‌اند؛ سرشته می‌شوند و متناسب با آن زندگی می‌کنند. البته امکان تغییر آن ظرفیت از راه تصرفات تکوینی میسر است.

همواره چگونگی تبیین حقیقت توحید الهی و معنای واحد و احد بودن حق‌تعالی از منظر متکلمان و حکما مورد بحث و نزاع بوده که در این میان ملاصدرا به عنوان حکیم متأله براساس مبنای اصالت وجود و با تبیین نگاه عین الربط بودن معلولات و قوام و قیام وجودی آنها به علت خویش و برداشتن دوگانگی بین آنها با اشاره به فقر وجودی ماسوی، و با توضیح جوانب اصل «بسیط الحقیقه کل الاشیاء» و استدلال به آن، به تبیین نگاه «توحید حقیقی» در دار هستی پرداخته و با تبیین اینکه ماسوی همه تجلّیات و تعینات اضواء حضرت حق هستند، توحید را معنا نموده است که بعضا متکلمان با این نگرش که معروف به وحدت وجود است مخالفت ورزیده اند، اما بر اساس روش تحقیقی و استنادانگاری می‌توان گفت که این نگاه دقیقا برگرفته از و ادعیه مأثوره اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم‌السلام) ، روایات نورانی ایشان و آیات متعدد قرآن کریم است.

خداوند در ادیان توحیدی با صفات متعددی از جمله علم، اراده، خالق بودن و معبود بودن توصیف می‌شودکه حاکی از یک خدای شخص‌وار است. چنین توصیف‌هایی در منابع اسلامی نیز به کرّات آمده است. در این میان کتاب توحید کافی یکی از اصیل‌ترین منابع برای داشتن مفهوم و تصویری از خداوند است که توسط معصومان (ع) ارائه می‌شود. آنچه این نوشتار مدنظر دارد پرداختن به این پرسش است که با توجه به روایات موجود در کتاب توحید کافی و با درنظر گرفتن صفات خداوند در این روایات چگونه می‌توان درباره‌ی شخص‌وارگی خدا سخن گفت؟ برای تبیین پاسخ به این پرسش با روش تحلیل محتوا به بررسی روایات این کتاب پرداخته شده است. آنچه این بررسی نشان می‌دهد این است که اگرچه در روایات مذکور از صفات سازنده مفهوم شخص همچون خالق بودن، علم، شنوا و بینا بودن و همچنین از اموری همچون بداء سخن می‌رود، اما بیان سلبی و تنزیهی در روایات بسیار بیش از بیان ایجابی و اخباری درباره‌ی خداوند است. نهایتاً اینکه با توجه به تأکید بر تنزیه خداوند در روایات، شناخت تصوری از خداوند تنها با واسطه و از طریق آیات و نشانه‌ها ممکن است.

قرآن کتاب مرجع تمام مسلمانان، به زبان عربی ساده و «تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ» است، این کتاب شریف دارای متنی ثابت و عباراتی محدود است. درحالی‌که حقایق هستی، بی‌کران است، این متن ثابت با عبارات محدود که می‌تواند بیانگر حقایق لایتناهی وجود، فارغ از قیود زمان و مکان و ماده باشد، ما را متوجة این نکته می‌کند که می‌بایست بی‌کرانگی را در معانی باطنی قرآن جستجو کرد، پس این پرسش مطرح می‌شود که «راه دستیابی انسان به‌عنوان تنها مخاطب قرآن، به دریای بی‌کران حقایق و معانی قرآن چگونه است؟» هدف این پژوهش،‌‌‌‌‌ یافتن پاسخ این پرسش در آثار «علامه حسن‌زاده» بوده و تجزیه و تحلیل مطالب ایشان همراه با استدلال نگارنده است که با روش توصیفی تحلیلی و مطالعۀ مکتوبات و منقولات ایشان انجام شده و ضمن استفاده از نظرات و دیدگاه‌های ایشان به‌عنوان مقدمات قیاس، به این نتیجه رسیده است، اگرچه عموما ظاهر قرآن الفاظ ساده و معانی آشکار است اما باطنش، معانی کلی مرسل است؛ زیرا حضرت خاتم صلوات الله علیه، آن را در اشتداد وجودی و در اعتلا به مرتبۀ فوق‌ تجرد عقلی که مقام «لایقفی» نفس انسان است تلقی کرده‌اند و از آنجا که هیچ ادراکی بدون مناسبت و سنخیت حاصل نمی‌شود و هرکس به‌قدر سعۀ وجودی خود قادر به ادراک است، تنها راه دستیابی به بی‌کرانگی معانی قرآن، درک این رتبۀ وجودی نفس، یعنی مرتبه لایقفی و فوق تجرد است.

در طول تاریخ اسلام، برخی افراد و گروه‌ها همواره مخالفان خود از دیگر مذاهب و فرقه‌های اسلامی را تکفیر کرده و با کوچک‌ترین دلیلی آنان را از دین اسلام خارج کرده و حکم به وجوب قتل آنان می‌دادند. این عقیده از گروهی به نام خوارج نشأت گرفته و در مسیر تاریخ به فرقه‌های متعددی تقسیم شده و هنوز ادامه دارد. این مقاله با تحلیل متون تاریخی به بررسی اندیشه های کلامی خوارج و پیدایش فرقه های مختلف در میان این گروه و همچنین بررسی نقش عقاید و روش های خاص خوارج در منشعب شدن فرقه‌ای این گروه می پردازد . یافته های پژو هش نشان می دهد که گروه‌های خوارج به دو دسته تندرو و معتدل تقسیم می‌شوند که هر کدام نیز به گروه‌های دیگری منشعب شده‌اند. گروه‌هایی که همیشه در مسیر تندروی قرار داشتند، زودتر از صحنه روزگار محو شده‌اند، و هرچه گروه معتدل‌تر باشد، ماندگاری آن بیشتر است. خوارج به دلیل اختلاف در عقاید و روش ها ؛ سخت‌گیری‌های اعتقادی، مانند جواز قتل زنان و کودکان و کافر دانستن قاعد جهاد و مرتکب گناه کبیره، به شاخه‌هایی همچون اباضیه، عجارده، ازارقه، صفریه و بیهسیه تقسیم شدند. که هر کدام روش های خاص خود را داشتند . بعضی این شاخه‌ها دارای عقاید معتدل‌تری مانند عدم جواز قتل زنان و کودکان، جواز تقیه در قول و عدم کفر قاعد جهاد و هجرت بودند.

مساله اصلی مقاله پیش رو، تحلیل محبت (مِهر) خداوند به موجودات و پیامدهای این محبت است. اطلاق صفت مهر الهی گرچه به لحاظ عقلی برای خداوند محال نیست اما بواسطه‌ی انفعال و تأثری که در نگاه نخست از این واژه به ذهن تداعی می‌شود، در کلام اسلامی کمتر به آن توجه شده و گویا شأن خدا بالاتر از آن است که نسبت به مادون خود متأثر شود؛ از اینرو عموماً حب خداوند به هدایتگری الهی، اراده خیر خداوند به بندگان و رحمت تحویل برده شده است. اما از منظر عقلی، خاستگاه حقیقی حب، محبت خداوند به خود، بعنوان مجمعِ همه کمالات وجودی، و در نتیجه محب سایر موجودات به معنای ارتباط وجودی با آنهاست. خداوند به جهت علم به خود و مرتبه وجودی اش، عاشق خود بوده و موجوداتی که عین ربط وجودی به اویند نیز محبوب خداوند قرار دارند. از لوازم چنین محبتی می‌توان به فرعیت مهر ما نسبت به مهر خداوندی، تلازم آفرینش گری و خلقت با محبت الهی، شفقت و همدلی نسبت به دیگران و اطلاق محبت الهی اشاره کرد. این نوشتار با روش توصیفی -تحلیلی به معناشناسی محبت الهی و تحلیل پیامدهای آن می‌پردازد.

خواب و رویا از جمله مسائلی است که فیلسوفان بسیاری در پی آشکار کردن حقیقت آن بَرآمده‌اند. ارسطو با نگاهی طبیعت‌گرایانه، رویا را حاصل خیال و عمل ذهن می‌داند، در حالی که کندی رویا را یکی از راه‌های اتصال به عالم غیب و شهود می‌داند. هر دو فیلسوف تاحدودی با یکدیگر هم‌نظر بوده و جایگاه ظهور رویا را یکی از آثار قوه متخّیله و نتیجه آن می‌دانند، امّا تفاوت‌هایی وجود دارد. کندی با اعتقادی شورمندانه رویا را حاصل فاصله گرفتن نفس از حواس بدنی و ظاهری و تمایل به سمت قوای باطنی می‌داند، به طوری که در عالم خواب و رویا گاهی انسان موفق به درک حقایق هستی و دست‌یابی به وقایع آینده می‌شود؛ و از این رهگذر، به ادراک و معرفت شهودی دست می‌یابد، ولی ارسطو با رَد انگاره ارسال رویا از جانب خدا می‌کوشد تا خود را از تفسیرهای دینی دورنگه دارد. این پژوهش با رویکرد توصیفی_تحلیلی به بررسی مقایسه‌گونه آرای این دو فیلسوف بَرآمده و با نشان دادن وجوه افتراق و اشتراک آنان به میزان تاثیرپذیری کندی از نظریه ارسطو می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کندی با تاثر از فرآیند فیزیولوژیکی ارسطو و با دقت نظر بیشتر در این مسئله نظریه ارسطو را تعدیل کرده و از دیدگاه او فاصله می‌گیرد.

یکی از مسائلی که باعث گردیده است که احادیث و روایات در تبیین اصول عقاید در حاشیه و بعنوان مویدات قرار بگیرد، لحاظ کردن ارزش زیاد برای علوم عقلی از جمله فلسفه نسبت به علم کلام اسلامی است. از این رو تبیین و شرح مباحث کلامی با رویکرد نقل محور اهمیت بسزایی دارد. همچنین مشخص بودن مذهب راوی نیز در تعیین نوع آرای کلامی و دید او نسبت به این آرا بدون تاثیر نیست. یکی از تابعین که در مسائل کلامی از او روایات و اقوالی بر جای مانده، طاوس بن کیسان یمانی است که پیرامون مذهب او اختلاف نظر وجود دارد. لذا شناخت دقیق مذهب و آرای کلامی وی در تبیین تاریخ علم کلام حائز اهمیت است. در این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و جمع آوری مطالب بصورت کتابخانه‌ای و استفاده از منابع روایی و... ابتدا به بررسی دقیق مذهب طاوس یمانی پرداختیم و با تحلیل گزاره ها و تقسیم بندی آنها به این نتیجه رسیدیم که گزاره ها بصورت مستقیم مانند توثیق رجالیان و... یا غیر مستقیم مانند شرکت کنندگان در نماز میت بر راوی و... بر پیروی وی از اصول اعتقادی اهل سنت و درعین حال متشیع بودن او دلالت دارد. همچنین آرای کلامی او در بحث نبوت و امامت متاثر از مذهب او است.

یکی از مسائل مهم که در کتاب تهافت الفلاسفه، غزالی به آن پرداخته است بحث علم الهی است. از جمله فلاسفه‌ای که نظرات مهم و اختصاصی در باب علم الهی دارد ملاصدرا است. لذا در این مقاله به نقد آن از منظر ملاصدرا خواهیم پرداخت. حال باید دید که آیا اشکالات غزالی بر نظر ملاصدرا در علم الهی وارد است؟ صدرا چه تقریری از علم الهی دارد؟ نتایج به دست آمده به این شرح است: 1. وقتی وجود در نهایت شدت باشد و حیثیت عدمی در او نباشد، چیزی از او پنهان نخواهد بود، چون علم واجب هم وزن وجود اوست. 2. فاعلیت واجب الوجود به نحو فاعلیت بالعنایه است که از اختیار برخوردار است. 3. براساس اصیل بودن وجود و تشکیک وجود، مراتب نازله و متوسطه، بدون لزوم کثرت، در اعلی مرتبه حضور دارند. 4. علم حضوری خدا به خودش منشاء علم حضوری به ماعدا است. 5. علم خداوند به وجود اشیا عین وجود آنها است. باید اشاره کرد که روش تحقیق در این مقاله کتابخانه‌ای است و از لحاظ رویکرد، عقلی و انتقادی است.