مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

اسلام اهمیت زیادی به اندیشه ورزی و تعقل داده است و در قرآن و کلام معصومین به انسانها سفارش فراوان شده برای استفاده از این نعمت بزرگ الهی و نیز بر حذر بودن از بیکار گذاشتن فکر و اندیشه. در مقایسه با سایر ادیان، اسلام بیشترین اهمیت و ارزش را برای عقل و اندیشه بشر قائل شده است و عقل و شرع را مکمل هم و رابطةبین آن دو را دو سویه و هماهنگ می داند. در احادیث معصومین توجه خاصی به این مسئله شده و بیان شده که تعقل در نهایت منجر به تدین خواهد شد. همچنین دربارة ارزش عقل و خرد سخنان ارزشمندی از پیامبر(ص) و ائمة معصومین علیهم السلام رسیده که جای تأمل بسیار دارد. به همین خاطر موضوع این تحقیق جایگاه معقل در روایات اسلامی انتخاب شده است که در پنج فصل به شرح زیر آمده است. در فصل اول پس از بیان کلیات تعاریفی از تعقل و عقل و رابطة بین این دو آمده است. در فصل دوم اهمیت اسلام به اندیشه ورزی و امتیاز اسلام بر سایر ادیان، رابطة تعقل و تدین و عقل و شرع و محدودة تفکر و تعقل از دیدگاه روایات بیان شده است. در فصل سوم ارزش و جایگاه خرد و خردمند و بعضی از خصوصیات خردمندان در روایات آمده است. در فصل چهارم برخی آفات و موانع تعقل از دیدگاه روایت بیان شده است. در فصل پنجم تبعات و پیامدهای عدم تعقل از نظر قرآن و روایات مورد بحث قرار گرفته است/

نسبت عقل و شرع براساس دیدگاه هاى آیة الله میرزا مهدى اصفهانى (1303ـ1365 قمرى) موضوع این گفتار است. میرزاى اصفهانى عقل را نورى مى داند که خداوند به انسانها مى بخشد و حجّت خود بر آنها قرار مى دهد، حجّیّت تمام حجّتهاى دیگر به عقل برمى گردد. البتّه احکام شرعى براساس کسر و جبر مصالح و مفاسد، تشریع مى شود. و این تشریع ـ به حکم عقل ـ فقط کار خداوند حکیم است.

از جمله ویژگی های بارز آیات قرآن دعوت مخاطبان به تعقّل، تدبّر و استنتاج است؛ اما در باب استقلال عقل در معارف مربوط به مبدأ و معاد، به آسانی نمی توان قرآن را موافق یا مخالف دانست؛ هرچند در هر سو گروه زیادی از اندیشمندان وجود داشته یا حتی نحله های علمی پدید آمده باشد. روایات شیعی نیز که در اصلِ ارزش و اعتبار عقل هم سو با قرآن است و بر رابطة تنگاتنگ عقل و وحی تأکید دارد، بی نیازی عقل از وحی در دستیابی به فروع آن معارف را برنمی تابد. این مقاله با پرهیز جدی از بحث های دامنه دار در بین نحله های فکری و با قصر نظر بر پاره ای از آیات و روایات کلیدی، به این نتیجه دست یافته است که در نگاه دین، عقل موهبتی است الهی برای دریافت معارف ربانی از سرچشمة وحی، و بیان می دارد که وحی بهترین منبع تغذیة عقل و عقل، مخاطب اصلی وحی است.