مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

تبیین تغییر و دگرگونی در حکمت متعالیه بر تئوری قوه- فعل مبتنی است. قوه ساحت آن دسته از کمالاتی است که به‌صورتِ استعداد در موجودی مادی مندمج هستند. این ساحتِ سیال و ناپایدارِ شیء است که همواره رو به‌سویِ تعالی و تکامل دارد. درمقابل، فعلیت حالت ثابت و کاملی است که شیء در استمرار وجودی به‌نحوِ نسبی حفظ می‌کند. نظریۀ حرکت جوهری در حکمت متعالیه منطق دوگانۀ تغییرات در نظام مشائی را به منطقی واحد و یکپارچه تعالی می‌دهد. فرضیۀ مقاله این است که نظریۀ حرکت جوهری توانایی تبیین فلسفی ایدۀ وحدت علم در فیزیک -در ربط میان فیزیک کلاسیک با فیزیک کوانتوم- را دارد. بر همین اساس، در این مقاله سعی شده است که با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از چارچوب نظریۀ حرکت جوهری میان میدان‌های کلاسیک و کوانتومی نوعی ارتباط اتحادساز برقرار شود و مفاهیمی همچون ذره مجازی و حد کلاسیکی نظریه بازتعریف شود. همچنین، با توجه به تقسیم موجودات فیزیکی به دو دسته ذرۀ کلاسیک و ذرۀ کوانتومی، در هستی‌شناسی آنها چالش می‌شود.

مدرسه مکانی است که تعلیم و تربیت دانش‌آموزان بر بستر آن شکل می‌گیرد، اما بی‌توجهی به ساحت مبانی نظری اسلامی با تأکید بر شناخت انسان، نیازهای او و اهداف متعالی تعلیم و تربیت در این مکان، به بروز چالش‌هایی در پرداختن به قابلیت‌های فضای مدرسه در شکل‌دهی به هویت انسان منجر می‌شود. از آنجا که فلسفه همواره به اصول، بنیان‌ها و بنیادهای مسائل می‌پردازد و همه‌جانبه آن ‌را واکاوی می‌کند، این پژوهش نیز با توجه به نظریۀ حرکت جوهری ملاصدرا و شناخت مراتب کمال نفس انسان و صیرورت او در دستیابی به جایگاه انسان کامل بر بستر فضای تعلیم و تربیت صورت گرفته و معیارهای طراحی معماری مدرسه را مطالعه کرده است. براساس نظریهٔ حرکت جوهری، اهمیت تعلیم و تربیت در حکمت متعالیه معلوم می‌شود؛ زیرا آنچه در تعلیم و تربیت یا آموزش و پرورش رقم می‌خورد، تحول گوهر وجودی انسان است؛ به عبارت دیگر تعلیم و تربیت مستلزم تحولات ذاتی در انسان است. در این پژوهش، ویژگی‌های طراحی معماری پنج نمونه از مدارس معاصر ابتدایی در ایران بررسی شده و درنتیجه میزان توجه طراحان به آموزش و پرورش دانش‌آموزان با توجه به معیارهای فلسفۀ تربیت اسلامی ارزیابی شده است. راهبرد این پژوهش استدلال منطقی و به روش توصیفی- تحلیلی است؛ درنتیجه می‌توان گفت، معماری و طراحی فضاهای تربیتی باید در تطابق با ساحات حیات انسان و متناسب با شرایط و اقتضائات زمان و مکان و نیاز متربیان باشد. معماران باید با شناخت صحیح از مراتب کمال نفس انسان، محیط‌های آموزشی را به‌گونه‌ای طراحی کنند که بستر رشد و پرورش دانش‌آموزان را در تطابق با فلسفۀ تربیت اسلامی فراهم آورند.

هدف از تحقیق حاضر، سنجش و مقایسه حرکت جوهری ملاصدرا و نظریه نسبیت انیشتین بوده و پژوهش به صورت توصیفی تحلیلی می‌باشد. روش گردآوری اطلاعات، کتابخانه­ای بوده که با مراجعه به کتابخانه های مربوط، فیش برداری از آثار ملاصدرا، مقالات و دیگر آثار مکتوب با موضوع تحقیق، صورت گرفته است. یافته­ها حاکی از آن است که انیشتین سرعت نور را مطلق و ثابت گرفته و زمان را نسبی دانسته و ملاصدرا حرکت جوهری را اصل گرفته و زمان را تابع آن می‌داند. بنابراین در هم‎تنیدگی ماده و حرکت و زمان در نظام صدرایی تکمیل می‌شود، هرچند صدرا برای جسم و ماده اصالت قائل است، ولی برخلاف مشائیان این اصالت نزد او، اصالتی پویاست، به این معنا که ماده دارای شخصیتی بالنده است که از هر لحاظ با حرکت همراه است. همچنین، ملاصدرا هویت مستقلی برای زمان قائل نبوده و آن را امتدادی از دو امتداد جسم می‎داند در حالیکه در تئوری‎های نسبیتی با ساختاری چهار بعدی به نام فضا ـ زمان مواجهیم که زمان یکی از ابعاد چهارگانه این ساختار در نظر گرفته می‎شود.

امروزه با توسعه علوم تجربی و تکنولوژی و نفوذ بشر به دنیای کوانتوم، گزاره های فراوانی هم در حوزه علم و هم در حوزه عقلانیت، فراروی بشر نهاده شده که ماحصل آن ها پرسش های شگرفی است که ظاهری علمی (به معنای علوم تجربی) و باطنی فلسفی دارند. در حقیقت در دنیای امروز، تعامل هرچه بیشتر میان فیزیک و فلسفه شاید بیش از هر زمان دیگری حس می شود. یکی از محمل های قابل توجه برای استفاده از دو دانش فیزیک و فلسفه، بررسی چیستی ماده است که در این رساله برآنیم تا حول این محمل، با روش مطالعه و تحقیق کتابخانه ای، میان نظریه حرکت جوهری ملاصدرا و ذره بنیادین در فیزیک جدید، بررسی تطبیقی ارائه دهیم. برای نیل به این مقصود، در ابتدا ضمن بررسی مبانی حکمت متعالیه و دیدگاه این فیلسوف متاله در باره جوهر و عرض، نظریه حرکت جوهری ملاصدرا را به دیده دقت نگریسته و سپس به دنبال جایگاه و چیستی ماده در این نظریه خواهیم گشت. هم چنین، با توجه به این که ملاصدرا با دیدگاه ذره گرایان مخالف است، دیدگاه او را در خصوص جسم طبیعی مورد کنکاش قرار می دهیم. مشائیان جسم طبیعی را حاصل ترکیب انضمامی ماده با صورت جسمیه می دانند ولی ملاصدرا با تکیه بر اصالت وجود، به ترکیب اتحادی ماده و صورت قائل است. ماده اولی در نظر ملاصدرا به دلیل قرار گرفتن در ضعیف ترین مراتب هستی ،هیچ ثبات و قراری ندارد و بنابراین جسم طبیعی از منظر ملاصدرا دو ویژگی دارد: 1- اتصال و 2-دگرگونی. از سوی دیگر، امروز در زمان نگارش این رساله، فیزیک دانان با مدل استاندارد ذرات بنیادین، 61 ذره را به عنوان پایه ای ترین ذرات عالم می شناسند. اگرچه که در زیر این پوسته ذره نشان ، اقیانوسی از میدان های کوانتومی وجود دارد که دو ویژگی مهم اتصال و دگرگونی جسم طبیعی ملاصدرا در مورد آن ها نیز صدق می کند. پیوستگی میدان های بنیادین طبیعت در مدل استاندارد ذرات بنیادی، وجود حد یا جزء مشترک در مفهوم فلسفی «اتصال» و نیز «میدان» در فیزیک جدید که در قالب انتگرال فوریه یا جمع پیوسته امواج و میدان های ساده جزئی قابل تبیین است، از وجوه تقارن میان دیدگاه غالب در فلسفه اسلامی و فیزیک جدید در خصوص پیوستگی جسم طبیعی به شمار می رود. هم چنین، همان گونه که تحول جسم طبیعی در فلسفه صدرایی، دال بر وجود یافتن و وجود باختن فلسفی نیست، تحول و تغیر ذرات کوانتومی و یا خلق و فنای ذرات بنیادین بر اساس نظریه میدان های کوانتومی هم، قابل تطبیق با این معنا هستند؛ هم چنین، این که بر اساس اصل عدم قطعیت کوانتومی، یک ذره در دو لحظه پیاپی وضعیت یکسانی ندارد، با نظریه حرکت جوهری ملاصدرا که حرکت را در بستر زمان تبیین می کند، قابل تطبیق است.خلق و فنای ذرات حتی در خلا کوانتومی نیز وجود دارد. البته خلا کوانتومی به هیچ عنوان به معنای خلا فلسفی (هیچ و عدم) نیست؛ چراکه دارای اثر و فعلیت است و از هیچ، اثری بر نمی خیزد.

آقا علی مدرس طهرانی یکی از پنج چهرۀ شاخص حکمت متعالیه است. وی فردی سلیم النفس و زاهد بود و از لحاظ علمی کم نظیر و صاحب ابتکارات و نوآوری هایی بود. اواز شارحان چیره دست مبانی حکمت متعالیه بود و در فهم رموز، مسائل و مبانی ملاصدرا نسبت به دیگران کامل تر بود. از آقا علی آثار مشهور و مهمی به جا مانده که مهم ترین اثر وی بدایع الحکم است. این کتاب بعد از اسفار مهم ترین کتاب در حکمت متعالیه است و از مهم ترین و بهترین کتب در زمینۀ حکمت متعالیه به زبان فارسی است. برخی کتاب بدایع الحکم آقا علی را اولین کتاب در مقایسۀ تفکرات شرق وغرب در ایران می دانند و برخی هم معتقدند که فلسفه تطبیقی در اسلام با حکیم مؤسس و کتاب بدایع الحکم آغاز شده است. ملاعلی در فلسفه ابتکارات و امتیازات مهمی داشت. از جمله ابداعات و تقریری در باب معادجسمانی، اعتبارات ماهیت، وجود رابط، اصالت وجود، تشکیک وجود، بساطت وجود، حرکت جوهری، حرکت روح در آخرت و اتحاد قوس صعودی با قوس نزولی، که ما در این پایان نامه به آن ها پرداخته‌ایم. این پایان نامه با روش توصیفی- تحلیلی و با مراجعه به منابع کتابخانه ای و نرم افزارهای علمی انجام گرفته است و نتایجی هم از ابداعات ملاعلی طهرانی گرفته شده است. ملاعلی در رسالۀ سبیل الرشاد به اثبات معاد جسمانی پرداخته است و از طریق برهان عقلی مسئلۀ معاد را اثبات کرده است. در باب معاد جسمانی بین حکما و عالمان مسلمان اختلاف علمی وجود دارد. متکلمین معاد جسمانی را پذیرفته و از آن دفاع می کنند و حکیمان مسلمان به معاد جسمانی و روحانی باور دارند. از نظر حکیم مؤسس بدن برای بار دوم در آخرت به نفس تعلق می گیرد. با ارتقا و تکامل یافتن به سوی بدن حرکت می کند و بدن واقف است. در باب وجود هم ملاعلی در رسالۀ وجود رابط به دفاع از اصالت وجود پرداخته و اصالت ماهیت را طرد کرده اند و بساطت وجود یکی دیگر از ابداعات ملاعلی در این رساله است. وجود را امری بسیط می داند که فی ذاته جوهر و عرض نیست او علم را هم مانند حقیقت وجود امری واحد و بسیط اما ذومراتب می داند. ملاعلی در تشکیک و مسئلۀ اشتراک وجودی نظری مبتنی بر اصالت وجود دارد. در باب حرکت جوهری ملاعلی معتقد است که حرکت در تمام عالم جریان دارد و هر جزء دنیایی متناسب با آخرت خود در حرکت است و تمام موجودات به سمت غایت و کمال خود در حرکت هستند تا هویت آنها کامل شود و این حرکات ریشه در طبیعت موجودات دارد و از درون آنها آغاز می شود.

رساله حاضر، به بررسی و تبیین ارتباط مبانی سه اصل اساسی در نفس‌شناسی ملاصدرا می‌پردازد؛ یعنی: حرکت جوهری نفس، کل القوی بودن نفس و رابطه اتحادی میان نفس و بدن. در اندیشه ملاصدرا بنا بر تلقی خاصی که از تعریف نفس ارائه می‌شود، بدن مرتبه نازله نفس است و چیزی جدای از آن نیست؛ بنابراین نفس از ابتدای حدوث امری جسمانی است که بر اثر حرکت جوهری و تکامل وجودی تدریجاً درجات ترقی را طی می‌کند ازاین‌رو هیچ اختلاف جوهری میان نفس و بدن وجود ندارد. نفس انسانی از طریق اشتداد جوهری به کمالات لایق خویش نائل می‌گردد و نهایتاً به تجرد کامل می‌رسد. همچنین بنا بر وحدت نفس و بدن هیچ‌یک از قوای نفس حتی قوای طبیعی بدن اموری بیرون از حقیقت نفس نیستند و چون حقیقت نفس واحد است تعدد و کثرت قوا یکپارچگی و بساطت نفس را مخدوش نمی‌سازد بلکه همگی به وجود واحد نفس بازمی‌گردند. به‌این‌ترتیب از نظر ملاصدرا هریک از قوا مرتبه‌ای از مراتب نفس و یا شأنی از شئون نفس‌اند و تمام قوا دارای هویت واحد نفسانی هستند. به‌این‌ترتیب ماحصل تحلیل و جمع‌بندی رساله در خصوص سه اصل یادشده این است که این سه اصل پیوند مبنایی با یکدیگر داشته و سه ضلع اساسی و ملازم یکدیگر در فلسفه نفس‌شناسی صدرالمتألهین شیرازی را تشکیل می‌دهند.

حرکت، یکی از مهم ترین مسایل فلسفه وفیزیک است که دارای کاربرد فراوانی است. در فلسفه ، مسائلی مانند قوه و فعل،علیت و زمان...،مبتنی به فهم حرکت است. تکامل موجودات طبیعت،به آن بستگی دارد. پیش رفت فلسفه، علوم و تکنولوژی در دنیای مدرن در سایه حرکت اتفاق می افتد.فهم حرکت، زیربنای دگرگونی در طبیعت است. بشر با تحول دردرک طبیعت، توانست بازیگر طبیعت شود. حرکت در ذات موجودات نهادینه شد، به‌طوری‌که حرکت و طبیعت را می‌توان دو مفهوم از یک مصداق دانست.حرکت محور پیش‌رفت،در موجودات است که با آن، موجودات به سوی غایت می‌روند. حرکت در صدرالمتألهین، ذاتی طبیعت محسوب می‌شود. حرکت نه‌تنها در اعراض،بلکه در جوهر نیز جریان دارد.به‌طوری‌که نمی‌توان صیرورت وطبیعت را مجزا دانست که باهم متحد شدند. در وایتهدنیز آن‌چه واقعیت دارد،پویش و روابط میان اجزا طبیعت است. طبیعت از اجزای متحرک بالذات به حرکت خود ادامه می دهدکه دارای شبکه سیستمی زنده که هریک از اجزا در رابطه با کل،حاصل شد.در این رساله در صدد تطبیق فلسفی در اندیشه صدرا با وایتهد در مساله حرکت هستیم .مراد از تطبیق یافتن قرابت و هم سویی ها این دو متفکر در این مساله است .از این رو؛ می توان گفت : هر دو فیلسوف در تقریر حرکت،آن را ذاتی طبیعت دانستند.به طوری که هیچ امر ساکنی را نمی توان در طبیعت فرض کرد .تارو پود عالم ماده در سیلان و پویش است . که در صدرالمتالهین وجود رابط با مستقل ودر وایتهد شبکه سیستمی زنده را به وجود می آورد .حرکت در اندیشه آن‌ها ،جهان‌شمول است که ادراکات را در بر می‌گیرد.در نتیجه،اتحاد علم و عالم و معلوم را به همراه دارد. ربط متغیر به ثابت و عدم تعین از این جا ناشی می شود . در عین‌حال حرکت بدون غایت ممکن نیست،پس سیر حرکت در طبیعت،به سوی کمال می‌رود. این امور دلالت دارد که فعل وانفعالاتی که در طبیعت رخ می‌دهد امری معنادار است.

ادراک در فلسفه و معماری، عجین با مفهوم حرکت است. مخاطب با حضور و حرکت در فضا، هم راستا با نظریه حرکت‌جوهری ملاصدرا، شامل مراتبی از حرکت می‌‌شود که سطح ادراک مخاطب را از سطح مادی به سطح معنوی ارتقاء می‌دهد. این سیر ادراک مبتنی ‌بر حرکت در فضاهای معماری، قابل انطباق با مراتب ادراکی ملاصدرا می‌باشد. فلذا پژوهش حاضر، بین رشته‌ای و از نوع کیفی با رویکرد تطبیقی-تحلیلی است. هدف این پژوهش، واکاوی مراتب حرکتی در فضاهای معماری، و سپس انطباق سیر ارتقاء ادراک از سطح مادی به معنوی در فضاهای معماری، با مراتب ادراکی ملاصدرا است. سئوالات کلیدی این است که: حرکت در فضاهای معماری چگونه زمینه ارتقاء ادراک از سطح مادی به معنوی را فر‌اهم می‌کند؟ و مراتب حرکتی در فضاهای معماری، چگونه با مراتب ادراکی ملاصدرا قابل انطباق است؟ نتایج نشان می‌دهد که در بازخوانش مباحث ادراکی ملاصدرا در فضاهای معماری، ایجاد درک حضوری، مستلزم اتحاد عاقل و معقول به‌واسطه حرکت ناظر در فضاست. فرد با حرکت در فضا، مراتبی حرکتی را تجربه می‌کند، که در ابتدا ادراک را مشمول لایه‌ی حسی می‌کند؛ اما با حرکت در مراتب بالاتر، ادراک به لایه‌ی معنوی تعلق می‌گیرد، که با مراتب ادراکی ملاصدرا هم خوانی دارد.