مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

معجزه در اصطلاح دینی، امر خارق العاده‎ای است که با عنایت خاص خداوند واقع می‎شود تا صدق ادعای نبوت را اثبات کند. خارق العاده بودن معجزه، بررسی رابطه آن با قوانین علیت به طور عام، و قوانین طبیعی به طور خاص را در پی داشته است. برخی، معجزات را ناقض اصل علیت عام یا خاص دانسته و چون نقض اصل علیت را عقلا محال دانسته‎اند، در صدد تأویل معجزات برآمده‎اند. برخی دیگر به استثناپذیری قوانین طبیعی قائل شده و گفته‎اند قوانین طبیعی ناشی از اراده الهی است و خداوند می‏تواند هرگاه مصلحت بداند، اراده خود را تغییر دهد. بر اساس دیدگاهی دیگر، معجزات، اسباب و علل طبیعی ناشناخته دارد، و آنچه در معجزات نقض می‎شود اسباب شناخته شده در عالم طبیعت است، نه هرگونه سبب طبیعی. مطابق دیدگاهی دیگر، اسباب شناخته شده طبیعی که در معجزات نقض می‏شود، اسباب ظاهری وقایع‎اند، نه اسباب حقیقی؛ اسباب حقیقی، همان اسباب ناشناخته است که تنها آورندگان معجزات از آنها آگاهند. بر دیدگاه‏های مزبور نقدهایی وارد است که در این مقاله بیان شده است. دیدگاه صحیح در این‎باره آن است که معجزات از باب حکومتِ یک قانون تکوینی بر قانون تکوینیِ دیگر است. در حقیقت، قوانین طبیعی مشروط به این‎اند که قانونی برتر مانع تأثیر آن نشود، و عدم تحقق قانون به خاطر عدم تحقق شرط آن، مصداق نقض قانون نخواهد بود.

یکی از رهیافت‌هایی که در معرفت‌شناسی دینی به دفاع از معقولیت باورهای دینی پرداخته است، «معرفت‌شناسی اصلاح‌‌شده» است. در بین معرفت‌شناسانِ اصلاح‌شده دیدگاهِ «ولترستورف» با انتقادات کمتری مواجه است. این نوشتار سعی دارد با بهره‌مندی از روش توصیف و تحلیل، مبانی معرفت‌شناختی دیدگاه ولترستورف را دربارة معقولیت باورهای دینی نشان دهد. مبانی معرفت‌شناختی ولترستورف از طریق بررسی چالش دلیل‌گرایی قابل تبیین است. وی برای رهایی از تلقی جزمی و ناقص معرفت‌شناسی در عصر روشنگری، مفهوم معقولیت را بسط داده و معرفت‌شناسی وظیفه‌گرایانه و معقولیت موقعیتی را اتخاذ کرده‎ است. به همین جهت از قلمرو معرفت‌شناسی خارج و به حوزة روانشناسی وارد شده است. ولترستورف در باب توجیه، مبناگراییِ توأم با انسجام را پذیرفته است؛ اما به‎دلیل پذیرش انسجام‌گرایی منفی، مبناگرایی تأثیر چندانی در دیدگاه ایجابی او نداشته است. او برای دفاع از معقولیت باورهای دینی جنبه‌های گوناگونی را مورد نظر قرار داده، اما به نوعی کثرت‌گرایی دچار گشته است.

تعریف‌ها و دیدگاه‌های گوناگونی درباره علم دینی، نشان‌دهنده تنوع فکری دراین‌باره است. نظریه علم دینی، معرفت‌شناسی اصلاح‌شده یا معرفت‌شناسی باور دینی آلوین پلانتینگا به‌عنوان یکی از نظریه‌های برجسته‌ در این حوزه در محافل علمی غرب و شرق توجه ویژه‌ای را به خود جلب کرده است. نهادینه‌شدن این نظریه می‌تواند به ایجاد تحولی سترگ در سطح جهانی بینجامد. پژوهش پیش‌رو، به شیوه تحلیلی _ توصیفی و مطالعات اسنادی، به بررسی چالش‌ها و کارکردهای نظریه معرفت‌شناسی باور دینی (اصلاح شده) آلوین پلانتینگا پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد چالش‌هایی مانند تقابل علم دینی با علم الحادی، نهادینه‌شدن طبیعت به‌جای خلقت، چالش مبناگرایی کلاسیک، چالش قرینه‌گرایی، چالش داستان تکاملی حیات، چالش تجربه‌گرایی، در حاشیه‌بودن دین و استقرار علم بر مبانی تفکر الحادی، ازجمله چالش‌ها و موانع اصلی در راه تحقق علم دینی هستند. کارکردهای این نظریه هم دربردارنده رویکرد حداکثری به دین، منبع‌شدن علم در تولید دین، گستردگی باورهای پایه (بدیهی)، شکست تحدید علم، توسعه توجیه باورهای معرفتی، رونق دوباره مسیحیت و توسعه احکام عقل است. با رفع چالش‌های یادشده و تحقق کارکردهای مزبور، زمینه برای حاکمیت دوباره دین در امور گوناگون اجتماعی فراهم می‌شود. این پژوهش، بر اهمیت این نظریه به‌عنوان راهکاری برای روبه‌روشدن با چالش‌های معاصر و بهره‌برداری از فرصت‌های پیش‌رو تأکید می‌کند.

این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی، ملاک‌های حجیت معرفت‌شناختی تجربۀ دینی را با تأکید بر اندیشۀ ابن عربی مورد بررسی قرار می‌دهد. ابتدا به تصویری اجمالی از تجربۀ دینی پرداخته و سپس به این نکته توجه می‌شود که با چه ملاک و میزانی می‌توان بر تجربیات دینی صحه گذاشت؟ آیا تجربۀ دینی می‌تواند خدا و حتی حقیقتی مانند "تجرد روح-من" را اثبات کند و استدلال یا شاهد و دلیلی بر وجود خداوند و روح مجرد باشد، به طوری که انسان بتواند اعتقاد خود به خدا و تجرد روح را بر آن استوار کند و اساس دینداری متدینان قرار گیرد؟ تجربه‌ها در رتبۀ واحدی نیستند، بلکه به سه قسم درجه‌بندی می‌شود؛ تجربۀ دینی عامۀ مؤمنان، تجربۀ عرفانی عارفان و تجربۀ معصومان. در حجیت معرفتی تجربۀ معصومان و تفسیر و تعبیرشان هیچ خطایی نیست، بلکه برترین نوع و بالاترین درجۀ معرفت است؛ اما در تجربۀ دینی متدینان و عارفان، عروض خطا ممکن است و چون تجربه‌های غیر معصوم، مصون از خطا نیست، برای داوری صحت و سقم مکاشفات و مدعیات تجربه‌گرایان و عارفان، معیارهایی لازم است که متقن و مطمئن باشد. در نگاه ابن عربی، مؤسس و بنیانگذار عرفان نظری، با توجه به آثار و تألیفاتش، به ویژه فتوحات و فصوص الحکم و برخی از نوشته‌های دیگر، گزارش تجارب به دو صورت از طریق معصوم و از طریق غیر معصوم میسر است که هر کدام با شرایطی، حجیت و اعتبار دارند. نگارنده در صدد است این مسئله را مورد بررسی و زوایای بحث را مورد کاوش قرار دهد.

اگزیستانسیالیسم مسیحی یا دینی مکتبی کلامی است که عمدتاً از اگزیستانسیالیسم (Existentialism) متأثر است. مهم‌ترین دستاورد این مکتب کلامی و دیگر مکتب‌های متأثر از آن، افزون بر انسداد معرفتی، سوبژکتیویسم است. بر اساس این دستاورد یا ویژگی، ما در بن‌بست و انسداد معرفتی هستیم و نمی‌توانیم با منبع عقل و دلیل نقلی و روش پژوهش عقلی و نقلی یا تاریخی در ساحت دین به معرفتی دست یابیم؛ از این رو در پژوهش از دین به جای رویکرد ابژه‌ای، باید به روش سوبژه‌ای چنگ زد. در نوشتار کنونی روش پژوهش اگزیستانسیالیسم را که سوبژه‌ای است، تبیین و ارزیـابی می‌کـنیم. سپس با کـاوش در آثـار کرکـگور، پیروان و شـارحان او مهم‌ترین آموزه‌هایی را که مکتب کلامی اگزیستانسیالیسم مسیحی بر آنها استوار شده و با آنها بنیان یافته است، با عنوان‌دهی و چینشی ویژه دسته‌بندی می‌کنیم و در پایان به ارزیابی آنها می‌پردازیم. این نگرش با نقدهای بسیاری روبه‌روست؛ برای نمونه می‌توان به ناکارآمدی سویژکتیویسم در پژوهش به‌ویژه پژوهش‌های دینی اشاره کرد.

اثر حاضر در چند فصل، این موضوع را می‌کاوند؛ معیار ارزیابی عقاید دینی، مبانی معرفت شناختی، باورهای دینی، تجربه دینی، بررسی تطبیقی، براهین اثبات وجود خدا.

پرسش از چیستی حقیقت و چگونگی ایجاد باورها و همچنین سوال از نسبت آن‌ها با منافع و مصالح افراد در ذهن نظریه‌پردازان معرفت‌شناسی وجود داشته‌است. در این پژوهش تلاش شده‌است با تعمق در آراء ویلیام جیمز و با در نظر گرفتن رویکرد عملگرایانه‌ی او به دین، جایگاه مصلحت‌سنجی در حیطه‌ی اخلاقی باور و اراده‌ی معطوف به آن، تبیین شود.در این نوشتار، ابتدا به بررسی مفاهیم «واقعیت» و «حقیقت» پرداخته و در این راستا، نظریه ی صدق جیمز را بررسی کردیم تا مشخص شود ملاک حقیقت در آراء وی چیست. با توجه به پراگماتیستی بودن نظریه‌ی صدق وی، مفهوم کلیدی بعدی «فایده» بود که آن را بررسی کردیم. سپس با بررسی مفهوم «باور»، عوامل و قواعد شکل‌گیری آن، عاملیت اراده انسان در شکل‌گیری باورها را شرح دادیم. در این سیر ضمن بررسی تقابل نظریات جیمز و عقل‌گرایانی چون کلیفرد، دو اصل مهم جیمز، یعنی انتخاب اصیل و باور خودتحقق‌بخش را نیز بررسی کردیم. «مصلحت»، دلیل جیمز برای ارائه‌ی نظریات خود و یکی از مفاهیمی است که در باب حقیقت، از آن استفاده کرده است. با توجه به این که این واژه در حیطه‌ی سودمندی معنا شده و متضمن نوعی مجوز برای انجام برخی اعمال است، بررسی دقیق‌تر آن مهم به نظر می‌رسید. بنابراین ضمن بررسی «مصلحت» در آثار و نظریات جیمز، جایگاه و لزوم استفاده از آن را در آراء وی ارزیابی کرده و به این نتیجه رسیدیم امکان معادل سازی واژه‌ی منفعت به جای مصلحت و بهره‌مندی از آن وجود داشته است. در نهایت مهم ترین نقدهایی که به مفهوم حقیقت و فایده در آراء جیمز وارد شده بود را نیز مطرح کرده و تا حد امکان پاسخ های موجود را نیز بیان کردیم و در باب مصلحت نیز بیان کردیم که استفاده از این مفهوم، با معنی متداول فعلی و جایگاه آن در نظام فکری و جامعه‌ی حاضر تفاوت داشته و مناسب نمی‌باشد.

همزمان با پیدایش عصر علم و بسط و گسترش دیدگاه های تجربی درباره جهان، باورهای دینی از سوی تجربه گرایان مورد نقد و انکار قرار گرفت و این امر با ظهور پوزیتیویست های منطقی که قائل به اصل تحقیق پذیری معنا بودند، شکل روشمندتری به خود گرفت.آنتونی فلو در چنین شرایطی با اتخاذ اصل ابطال پذیری که این اصل به وسیله پوپر مطرح شده بود و خود او برای تفکیک گزاره های علمی از گزاره های غیر علمی(شبه علمی) در برابر پوزیتیویستهای منطقی مطرح کرده بود، اصل ابطال پذیری را به عنوان معیار معناداری گزاره ها دینی در نظر گرفت و او با پذیرش اصل ابطال پذیری به این نتیجه رسید که گزاره های دینی چون به لحاظ تجربی ابطال پذیر نمی باشند، پس فاقد معنا هستند، و فلو با این کار چالش جدیدی را به وجود آورد که منجر به پیدایش بحثی جدی و مناقشه برانگیزی میان خداباوران و خداناباوران شد. فلو دیدگاه خود در این زمینه را در مقاله «الهیات و ابطال پذیری» که به صورت تمثیلی تکمیل شده از داستان خدایان جان ویزدام بود در1950 م در سمپوزیوم لندن ارائه داد. چالش فلو عکس العمل مخالفان زیادی از جمله میچل و هیر در همان سمپوزیوم و متالهان و فیلسوفانی چون هیک، کرمبی، ماسکال و ... بعد از سمپوزیوم درپی داشت.

فلسفۀ دینِ فهم‌محور، علاوه بر بررسی عقلانیت باورهای دینی، به نحوۀ حصول فهم دینی و عوامل مؤثر در آن نیز توجه دارد و بنابراین بلندهمت‌تر از معرفت‌شناسی معرفت‌محور، در کنار توجه به عقل و استدلال، بر ابعاد دیگری همچون ابعاد تجربی، عملی، احساسی، اجتماعی و فرهنگی دین نیز تأکید می‌کند. در این نگاه فلسفی به دین، از مجموع بینش‌های به‌دست‌آمده در این ابعاد مختلف برای تقویت فهم بیشتر دین و ایمانی عمیق‌تر استفاده می‌شود. معرفت‌شناسی فهم‌محور هم به نوعی باعث گسترش در وظایف فیلسوف دین می‌شود و هم به تغییر تمرکز در فلسفۀ دین از اختلاف به گفتگو، از عقلانیت معطوف به افراد به خرد به‌دست‌آمده توسط جوامع، و از اختلافات به عنوان چالش معرفتی به تنوع به عنوان یک فرصت معرفتی، کمک می‌کند و در هم‌افزایی سنت‌های مختلف دین نیز مؤثر است.

پذیرش وقوع معجزه به عنوان یک خرق عادت در طبیعت یک معضل فکری جدی به شمار می رود و مواجهة با آن دیدگاه‌های گوناگون و بلکه متعارضی را در میان متکلمان اسلامی پدید آورده است و یکی از اهداف نگارش این رساله، تبیین این مسأله در دیدگاه عبدالجبار معتزلی، شهرستانی و سید مرتضی که معرف سه مکتب اشاعره، معتزله و امامیه هستند، می‌باشد. فرضیه های تحقیق‭1. :‬رابطه معجزه با نبوت از منظر سه متکلم) عبدالجبار معتزلی، شهرستانی، سیدمرتضی‭2.‬(رابطه معجزه با علیت از منظر سه متکلم) عبدالجبار معتزلی، شهرستانی، سید مرتضی‭3.‬ (فرق معجزه با سایر امور خارق العاده از منظر سه متکلم) عبدالجبار معتزلی، شهرستانی، سید مرتضی. یافته های تحقیق :با وقوع معجزه، هیچ قانونی نقض نشده است بلکه با فراهم شدن شرایط تحقق معجزه یک قانون برتر است و زمینه و موضوع وقوع قانون متعارف از میان رفته است و حکمت خداوند اقتضا دارد که در هر شرایطی، سنت مربوط به آن شرایط جاری شود که گاهی عادت و گاهی خرق عادت است