جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در منابع تفسیری روایی، روایات تأویلی از روایات تفسیری تفکیک نشده است؛ لذا جداسازی روایات تأویلی از روایات تفسیری و تعیین نوع تأویل آنها اهمیت و ضرورت می‌یابد. در این تحقیق بر آنیم تا این مهم را در مورد روایات تأویلی مرتبط با امیرمؤمنان(ع) در سوره نحل محقق سازیم. این پژوهش در پی یافتن پاسخ به این سؤال است که در روایات تأویلی اهل‌بیت(ع) در سوره نحل چه نوع تأویلاتی در رابطه با امیرمؤمنان(ع) صورت پذیرفته است؟ در این راستا، بر اساس معنای اصطلاحی تأویل قرآن در آیات و روایات، روایات تأویلی سوره نحل از بین روایات تفسیری آن استخراج و با روش توصیفی- تحلیلی مشخص شد که ذیل ۱۵ آیه از سوره نحل، چهار نوع تأویل در ‌روایات تأویلی مرتبط با امیرمؤمنان(ع) وجود دارد که عبارت‌ اند از: معنای باطنی آیه، مصداق باطنی آیه، مصداق آیه در گذر زمان (جری و تطبیق) و مصداق اطلاق یا عموم آیه.

با تتبع در روایات موجود، به دست می آید که امام علی (ع) جایگاهی ویژۀ در تأویل دارا می‌باشد. با وجود اختلافاتِ بین دیدگاههای مختلف تأویلی، ضرورت دستیابی به نوع نگاه امام علی (ع) در اینباره به عنوان یک مبنای معتبر در تشخیص دیدگاهِ صحیح، مشخص می گردد. در راستای رسیدن به این هدف، روایات دربردارندۀ واژۀ تأویل از امام علی (ع)، مورد تحلیل قرار گرفت و سپس دیدگاههای مطرح تأویل با دو رویکرد عینی گرا و معناگرا در این روایات پیجویی شد. از جمله نتایج تحقیق حاضر این است که، امام علی (ع) به بیان معنای غیرظاهری آیات قرآن کریم (اعم از محکم و متشابه) و سایر گزارههای دینی پرداخته‌اند؛ تا به این وسیله ابعاد مختلف دین اسلام را تبیین، تفهیم و محقق نماید و این یکی از معانی اصلی تأویل نزد ایشان است. ذیل رویکرد معناگرا، دیدگاه «تأویل به معنای خلاف ظاهر» (با رعایت قواعد و مصالح دین اسلام) مورد پذیرش قرار گرفت. ذیل رویکرد عینی گرا، دیدگاه علامه طباطبایی دربارۀ تأویل به عنوان امور صرفاً عینی و خارجی، رد شد. و قسمتی از دیدگاه ابن تیمیه که قائل به تأویل در معنای عملی کردن اوامر و نواهی الهی است، مورد پذیرش واقع شد.

نوشتار پیش‌رو بر اساس نقدهایی نگاشته شده است که امین حسین‌پوری و وحید عابد بر مقاله «اعتبارسنجی "النساء نواقص العقول" در نهج‌البلاغه» ارائه داده‌اند؛ این مباحث در هفدهمین نشست از سلسله نشست‌های شناسه ـ شیعه (16 اسفند 1402 ش) به میزبانی پژوهشکده معارف اهل‌بیت (ع) قم ارائه شد.

اصطلاح دین در قرآن و عرف جاری مسلمانان نسل های اول و بعد آن، تا اندازه‌ای متفاوت و متحول بوده است. اما دین اسلام یا دین محمد، عنوانی است که به‌سرعت رواج یافته است. در جنگ جمل، یکی از مخالفان برای طعنه از تعبیر «دین علی» استفاده کرد. این تعبیر چند بار دیگر هم در جاهای مختلف به کار رفته است. برداشت برخی از این تعبیر، البته با نوعی ابهام، تلقی دودینی است. در این مقاله سعی شده است این تفسیر که در تفسیری غالیانه از تاریخ عصر اول شیعه صورت گرفته، مورد نقد و بررسی تاریخی قرار گیرد و کاربردهای مختلف آن، انگیزه‌ها، و فضای حاکم بر آن مورد تأمل قرار گیرد.