جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

فاعلیت واجب تعالی یکی از مسائل مهم فلسفی است که هر مکتب فلسفی حتی کلامی درباره آن دیدگاهی مخصوص به خود دارد. مشّائیان و در رأس آنها ابن‌سینا، واجب‌الوجود را فاعل بالعنایه و علم قبل از ایجاد را علم عنایی می‎دانند و معتقدند این علم، حصولی و به شکل صور مرتسمه و لازمه ذات واجب است که منشأ آفرینش اشیا می‎باشد. این نظریه علاوه بر اینکه از ناحیه فیلسوفان با ایرادهایی روبه‌رو شده و آنان معتقدند مشّاء با عرَض‌خواندن صور مرتسمه، ذات واجب را از کمال علمی خالی می‎کند که امری محال است؛ همچنین با روایات منقول از امام علی7 مورد نقدهای جدّی قرار می‎گیرد؛ به گونه‎ای که با این روایات، نادرست‌بودن دیدگاه فاعل بالعنایه درباره واجب تعالی قابل اثبات است. بیشتر سخنان حضرت در این باره فاعلیّت واجب را با نحوه علم او پیوند زده و با تبیین آنها، تصوّرات نادرست و شبهات پیرامون فاعلیّت و علم واجب تعالی را برطرف می‎کنند. نقد بر دیدگاه مشّاء با سه دسته از این روایات استنباط می‎شود که درمجموع این نظریه را شایسته مقام و مرتبه خداوند نمی‎دانند: دسته اول روایاتی است که بر خلاف مشّاء، علم حصولی را از واجب تعالی نفی می‎کنند. دسته دوم سخنانی است که با نفی احتیاجِ خداوند به غیر، هر گونه الگو و مثال برای آفرینش موجودات را منتفی می‎دانند که از آنها می‎توان نفی الگو و مثال‌بودنِ صور مرتسمه برای آفرینش اشیا را استنباط نمود. دسته سوم نیز روایاتی است که می‎گویند هیچ واسطه‎ای بین خداوند و معلومات او وجود ندارد که از طریق آنها می‎توان دیدگاه فاعل بالعنایه را که واسطه‌بودنِ صور مرتسمه بین خداوند و موجودات را ترسیم می‎کند، نقد نمود. نقدهای مذکور به روش استظهار و استنباط از روایات حضرت به دست آمده‎اند و در مرحله تجزیه و تحلیل و مقایسه دیدگاه فاعل بالعنایه با آنها نیز به شیوه تحلیلی- عقلی انجام پذیرفته است.

بحث از جایگاه پیامبر و حضرت علی در نظام تکوین، یکی از مباحث مهم هستی‌شناسی فلسفی و عرفانی است. روایات بسیاری نور محمدی را مخلوق نخستین معرفی نموده و احادیثی، از وحدت نور نبوی و علوی سخن گفته‌اند. این پژوهش درصدد آن است که دیدگاه حکمت متعالیه پیرامون جایگاه این ذوات قدسی در بدو و ختم دایره هستی و در هنگام تعلق به ماده را تبیین نموده و سازگاری مبانی فلسفی را با منابع نقلی شیعه به اثبات رساند. بنابر مهم‌ترین یافته‌های این تحقیق، حکمت صدرایی (برخلاف مشّاء و اشراق) توانسته است این جایگاه را با مبانی عقلانی خود تحلیل کرده و میان عقل و نقل آشتی برقرار کند. از نظر صدرالمتألهین، صادر نخست، روح پیامبر و حضرت علی است که در مرتبه عقل اول متحدند. میان جسمانی‌الحدوث بودن نفس جزئی پیامبر و امیرالمؤمنین در عالم ماده و تقدم روحشان در ابتدای آفرینش، منافاتی وجود ندارد؛ زیرا روح قدسی، غیر از نفس و مربوط به عالم امر ‌است. این دو ذات مقدس با وجود اینکه در بدن جسمانی از هم جدا شدند، اما با پیمودن مسیر تکامل در سیر صعودی، به اصل خویش بازگشته و محاذی جایگاه خود در قوس نزول با یکدیگر متحد می‌شوند.

خداوند در بخشی از آیه 33 سوره احزاب خطاب به برخی زنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرماید: «وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى» یعنی همچون مردمان جاهلیت نخستین ظاهر نشوید. طبق نظر برخی مفسران قید اولی علاوه بر جاهلیت اول، حمل بر جاهلیت دوم نیز می‌شود. چرا که قید اولی خبر از جاهلیت دیگری می‌دهد که در آینده رخ خواهد داد. امروزه ما شاهد جاهلیت نوع دوم هستیم که به جاهلیت مدرن معروف است. این جاهلیت بسی عمیق‌تر و ریشه‌دارتر از جاهلیت اول است زیرا جاهلیت علم و تکنولوژی است. در این نوشتار برخی از مؤلفه‏ های جاهلیت اول از منظر امام علی علیه السلام و مصادیق آن در جاهلیت دوم مورد بررسی قرار گرفته است. روش جمع‌آوری اطلاعات در این پژوهش کتابخانه ‏ای و روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی است. حاصل این پژوهش در وجود مؤلفه‏ های رفتاری و اعتقادی خلاصه می‌گردد. این مؤلفه‌ها در عصر جاهلیت اول، شرک و خرافه‌پرستی، فرزند کشی، تعصب ‏های قبیله ‏ای و فخر فروشی و... بوده و از آنجا که این مؤلفه‏ ها محدود به زمان و مکان خاصی نیست می‌توان از مصادیق آن، در جاهلیت دوم به فراموشی هویت انسانی، اومانیسم، سکولاریسم، نسل‌کشی، فساد، فخر فروشی و... اشاره کرد.

موضوع این مقاله آداب مهمانی در سیره امام علی علیه السلام می‌باشد. با توجه به اجتماعی بودن انسان، ارائه الگوهای کامل در این عرصه برای رسیدن او به نقطه مطلوب ضروری است. بهترین گزینه در این زمینه معصومین علیهم السلام هستند. متأسفانه زندگی مدرن آثار منفی در روابط اجتماعی ایجاد کرده است که اگر تصحیح نگردند، سبک زندگی اسلامی به حاشیه رانده می‌شود. این مقاله که به روش کتابخانه‌ای گردآوری شده ، تلاش دارد تا یکی از این ابعاد، یعنی مهمانی در سیره امیرالمؤمنین علیه السلام را بررسی کند تا با روشن شدن فاصله‌ای که با نقطه مطلوب داریم، گامی در جهت بهبود آن برداریم. سؤال اصلی که این مقاله پاسخگوی آن است عبارت است از اینکه: امام علی علیه السلام برای احیای سنّت مهمانی در جامعه چه برنامه‌ها و دستورالعمل‌هایی داشتند؟ نتیجه حاصل نیز این موضوع را تأیید می‌کند که ایشان سه برنامه عمده برای تحقق این امر داشتند: تبیین اهمیت و آثار آن مانند ایجاد نشاط، آمرزش گناهان و بهشتی شدن؛ نهادینه کردن وظایف میزبان مانند استقبال و بدرقه محترمانه، خدمت به او و مهیّا ساختن اسباب آسایش و امنیت او؛ تبیین وظایف مهمان مانند پذیرفتن دعوت میزبان، پرهیز از به سختی انداختن او و رعایت ویژه آداب سفره و غذا خوردن. از منابع مورد استفاده نیز می‌توان به بحارالأنوار، غررالحکم و دررالکلم، مستدرک الوسایل، نهج البلاغه و کافی اشاره کرد.

فلسفه و علم از دیرباز یکی از موضوعات مورد بحث در میان متفکّران بوده که منجر به ظهور مکاتب فکری گوناگون گشته است. در عصر حاضر روندرو به رشدِ نحله‌های فکری، تعمیق و تنوّع مشرب‌های فکری به همراه ظهور فناوری‌های نوین، چالش‌های غیر قابل اجتنابی را فراروی جوامع بشری قرار داده است. امروزه با نظر به اقبال بشر به معنویت از یک سو و تغییر موقعیت اسلام و از حاشیه به متن آمدن و در مركز و بطن تحوّلات قرار گرفتن آن از سوی دیگر، فضای حسّاسی ایجاد شده است. بر این مبنا، این نوشتار با اتّخاذ دیدگاه امام علی علیه السلام به عنوان چارچوب راهنما در باب دو مقوله فلسفه و علم، به روش توصیفی و تحلیلی و به اجمال در صدد تبیین رهنمود‌های آن امام حکیم و مفسّر عالی تعالیم الهی در گستره عقلانی‌ترین و کامل‌ترین دین برآمده است. کلام امام علی علیه السلام از آغاز تا امروز منبع عالی علم و دانش در زمینه‌های مختلف بوده و هست؛ به طوری که همگان فارغ از گرایش‌های مذهبی و فکری از او استمداد جسته و می‌جویند. اهمّیت كلام مولا به عنوان منبع و مرجع این پژوهش از این لحاظ است که سخنان حضرت تفسیر و تحلیل کلام خداوند بوده و از متن زندگی برخاسته و حاصل برخوردی پویا، هدفمند و اندیشمندانه با انسان‌ها در دوره‌ای پر تنش و بحرانی است؛ انسان‌هایی که در جستجوی رهایی و نجات از حیرت و سرگردانی بودند.

موضوع مقاله پیش رو «اثبات خلافت حضرت علی علیه السلام در زیارت غدیریه» است، که با هدف معرّفی جایگاه امامت و ولایت و تبیین مسئله ولایت حضرت علی علیه السلام، که یکی از دغدغه‌های مهمّ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، امامان معصوم علیهم السلام و شیعیان می‌باشد، تدوین شده است. این مطلب در آیات و روایات معصومین علیهم السلام، به وفور بیان شده، امّا بیان و بررسی این مسئله به صورت جامع و دقیق، در زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام در روز غدیر، که توسّط امام هادی علیه السلام انشا شده است علاوه بر اهمیّت آن، دیدگاه عمیق‌تری را ارائه می‌دهد. این زیارت، یکی از منابع بسیار غنی در تبیین مسئله ولایت است که قابلیت متن‌پژوهی داشته و با تحلیل ادلّه قرآنی، روایی و تاریخیِ آن، می‌توان از آن در زمینه اثبات خلافت حضرت علی علیه السلام بهره فراوان برد. پژوهش حاضر با استفاده از منابع کلامی، تفسیری، روایی و تاریخیِ شیعه و اهل‌سنّت انجام گرفته، که با مدد الهی به احتجاج با افراد مغرض کمک شایانی خواهد کرد.

در احکام دین اسلام زکات از جمله واجبات بشمار می رود که در 32 آیه و بسیاری از روایات معصومان(ع) از آن سخن به میان آمده است. صلاة نیز به عنوان یکی از واجبات و ارکان مهم دین اسلام می باشد که در فارسی با کلمه نماز شناخته می شود. اهمیت نماز در اسلام به موجب برقراری ارتباط قلبی با خداوند که از آن به عنوان حضور قلب یاد می شود مورد توجه می باشد. لازم به ذکر است در27 آیه از 32 آیه فوق الذکر کلمه زکات در کنار صلاة آورده شده است که تاکیدی بر ارتباط میان زکات و نماز می‌باشد. در این مقاله تلاش داریم با بررسی آیه ولایت در تفسیر ابن کثیر که اشاره ای به مسئله زکات در رکوع امام علی (ع) دارد. به شبهه ایجاد شده در زمینه حضور قلب در نماز و ارتباط آن با زکات از این جنبه که به جا آوردن عمل زکات حین نماز ناقض حضور قلب می باشد یا خیر پاسخ دهیم.

نفس آدمي به معناي حقيقت وجودي انسان يك لطيفه الهي و از مراتب اصلي وجود است، گوهر بسيار ارزشمندي است كه در اسلام توصيه به مراقبت و نگهداري از آن شده¬است. اين توجه و تأکید به مراقبت از نفس به دليل حالات مختلفي است كه اين حقيقت مي¬تواند به خود بگيرد. اگر به بدي-ها و گناهان تمايل پيداكند، سقوط¬مي¬كند و تباه¬مي¬گردد و تبديل به نفس امّاره مي¬شود و آدمي را قرين و رفيق شيطان مي¬سازد و اگر به نيكي¬ها و خوبي¬ها گرايش پيداكند و بدان¬ها عمل¬نمايد به سوي نفس مطمئنه حركت¬مي¬كند و يا حالتي مواخذه¬گر نسبت به بدي هاي خود پيدامي¬كند و تبديل به نفس لوامه مي¬شود. ديدگاه امام علي (ع) كه مستقيماً از سرچشمه وحي سيراب¬گرديده در اين باره كاملاً منطبق بر نظر قرآن است و ديدگاه امام خميني (ره) نيز كه شاگرد مكتب اهل بيت (ع) بوده، كاملاً همسو و منطبق بر نظرات حضرات معصومين(ع) است. کلیدواژه‌ها: نفس، مراتب وجود، نفس اماره، امام علي(ع)، امام خميني(ره).