جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شمایل‌نگاری دورة قاجار تحت تأثیر ایدئولوژی‌های مذهبی قرار گرفته و چهره‌های شیعی به‌عنوان الگوهایی از کمال و تقوا به تصویر درآمده‌اند. یکی از نمادهای برجسته در این آثار، «هالهٔ نور» است که در اطراف سر شخصیت‌های مقدس قرار می‌گیرد. نگارندگان این جستار با بهره‌گیری از مطالعات اسنادی و روش «کیفی»، هفت نقاشی از دورة قاجار را با هدف تبیین چگونگی استفاده از نمادهای عرفانی (نظیر هالهٔ نور) در تقویت پیام‌های مذهبی و معنوی تحلیل کرده‌اند. پرسش اصلی مقاله این است که ارتباط میان نمادهای عرفانی، به‌ویژه هالهٔ نور و مضامین مذهبی در شمایل‌نگاری‌های امیرالمؤمنین† و حسنین‡ چگونه است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که در دورة قاجار، شمایل‌نگاری اهل‌بیت پیامبر‰، به‌ویژه امیرالمؤمنین† و ذریهٔ ایشان، به‌مثابهٔ رسانه‌ای برای اشاعهٔ اندیشه‌های شیعی و معرفت دینی به‌کار گرفته شده است. این آثار با الهام از روایات مذهبی، سیرة امامان معصوم‰ و شخصیت متعالی ایشان خلق شده‌اند. در نقاشی‌های قاجار، هالهٔ نور به‌مثابهٔ نمادی از تقدس و نور الهی تصویر شده است. این نماد نه‌تنها بیانگر مقام ملکوتی امامان معصوم‰ نزد باری‌تعالی، بلکه مظهر تجلی اسماء الهی در وجود مقدس ایشان است و پیوندی روحانی میان انسان مؤمن و عالم غیب برقرار می‌سازد. افزون بر این، هم‌افزایی میان عناصر نوشتاری و تصویری در این آثار، بر ویژگی‌های قدسی و معنوی امیرالمؤمنین† به‌عنوان انسان کامل، ولی و راهبر سالکان طریق حق تأکید می‌کند.

محاصره، مورد هجوم قرار گرفتن و سر آخر، کشته شدن امام حسین علیه السلام همزمان با دهم محرم سال ۶۱ق، در سرزمین کربلا مورد اتفاق همه تاریخ‌نگاران و محل توجه مذاهب و نحله‌های مختلف فکری است. در مسیر مطالعه وقایع این قطعه از تاریخ، نوع برپایی این جنگ و رفتار سپاهیان مقابل امام نیز به جهت شناخت ساختار فکری و اعتقادی آن‌ها می‌تواند موضوع مطالعه باشد. در این بین، حرکات بدیع و رفتارهای شنیع دور از انسانیت، رحم و جوانمردی مانند بریدن سر امام و بی‌احترامی به آن، مورد نظر نویسنده قرار گرفته است؛ زیرا نشان از هدفی فراتر از کشتن فرد در آن نهفته است که ابراز پیروزی و علنی کردن هتک و ارسال خبر آن به بلاد دیگر، از جمله آن می‌تواند باشد. در نوشتار پیش رو، اصلِ عمل و چگونگی تحقق آن از «دستور» تا «دفن» بررسی و تحقیق شده و نقش افراد در این سیر تاریخی مشخص گردیده است.

یکی از برجسته ترین یادگارهای امام حسین، خطبه ای است که حدود دو سال قبل از مرگ معاویه در صحرای منا ایراد فرموده اند. امام حسین در این خطبه به هویتی که علم به دانشمندان میبخشد و نیز وظایفی که عالمان در قبال جامعه دارند به بهترین وجه اشاره نموده و نسبت آن را تبیین کرده اند. این تحقیق با استفاده از روش تحلیلی توصیفی بر آن است تا نسبت «علم، عالِم و عالَم» را بر اساس خطبه امام حسین در صحرای منا تبیین و ارائه نماید. این تحقیق برای جمع‌آوری اطلاعات از روش اسنادی بهره برده است. در این پژوهش به اثر هویتی علم بر عالِم اشاره شده و در ادامه به پشتوانه این هویت، نقش عالمان در یک جامعه از منظر امام حسین مورد بررسی و تبیین قرار گرفته است. از جمله ره‌آوردهای پژوهش، در کنار تبیین این نسبت در کلام حسینی، توجه دادن به جایگاه حقیقى‏ علم و عالم و رسالت تاریخى آنها است که عنایت به آن میتواند باعث جهت دهی درست و حرکت آفرینی جهادی در جریان علم موجود بشود.

در جهان امروز، با پیشرفت علوم و فنون در زمینه‌های مختلف، مادی‌گرایی فزاینده انسان‌ها و در مقابل، کم‌رنگ شدن جلوه‌های معنوی و فراوانی چالش‌های تربیتی و اخلاقی در جوامع بشری، توجهی ویژه و بنیادین به علوم و مباحث تربیتی لازم به نظر می‌رسد. در این راستا با توجه به غنای مکتب اسلام در زمینه تربیتی، مطالعه و بررسی احادیث معصومین علیهم السلام ­­به عنوان انسان‌های کامل و دریافت آموزه‌ها و اصول تربیتی و نهادینه‌سازی آن‌ها در افراد می‌تواند بسیار مفید و راه‌گشا باشد. مطالعه حاضر می‌کوشد برخی اصول تربیتی را در کلام امام حسین علیه السلام­ با محوریت اخلاق اسلامی، با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از اسناد و مدارک کتابخانه‌ای به ویژه کتب روایی، مورد مطالعه و تحقیق قرار دهد. امام حسین علیه السلام­­ به عنوان اسوه اخلاق و تربیت، آینه تمام‌نمای زهد، آزادگی، صبر و مدارا، عزت‌مندی، صله رحم، بخشندگی و کمک به افراد نیازمند، عدم تحمیل رأی و خودکامگی بوده‌اند و با گفتار و رفتار خود، شیعیان و انسان‌های آزاده را به رعایت این اصول و پایبندی به آن‌ها سفارش می‌نمودند.

مقتل‌نگاری شیوه‌ای از تاریخ‌نگاری اسلامی است که بخش قابل‌توجهی از آن به گزارش و شرح وقایع کُشته‌شدگان اهل‌بیت ع و به طور خاص به جریان شهادت امام حسین ع و یارانش اختصاص یافته است. کتاب «تذکرةالشهداء» نوشتۀ ملا حبیب الله شریف کاشانی (متوفای 1340ق) از جمله مقاتل مهم در زمینۀ شهادت امام حسین ع است که بر نوشته‌های پس از خود تأثیر فراوان گذاشته است. مهمترین و مشهورترین قرائت از واقعۀ عاشورا در «تذکرةالشهداء» قرائت حُزن‌انگیز و احساسی - عاطفی است که کاشانی در آن به توصیف مجالسی می‌پردازد که بعد از شهادت امام حسین ع برگزار شده است. در این پژوهش با تکیه بر کتاب «تذکرةالشهداء» و با رویکرد توصیفی- تحلیلی به بررسی و نقد مجالس سوگواری که پس از شهادت امام حسین ع رخ داده، پرداخته خواهد شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کاشانی در خلال بیان مجالس سوگواری و ضمن ذکر مصیبت، با بیان روایات مربوط به آمرزش گناهان گریه‌کننده و گریاننده بر مصیبت سیدالشهداء، توصیه به گریستن و تباکی در عزای آن حضرت و همچنین ذکر مجالس تعزیت از طریق اخبار احساسی و غیرتاریخی با تکیه بر اشعار گوناگون، هدف برانگیختن عواطف خواننده را داشته است. او در این خصوص به اخبار عاشورایی مبتنی بر مرثیه‌سرایی و خواب و رؤیا نیز توجه داشته است.

راهپیمایی اربعین که اینک گستره‌ی جهانی یافته، جلوه‌ای از اُمت واحده اسلامی و حرکتی پویا و نمادین از فرهنگ و تمدن دینی را به تصویر کشیده است. سؤال پژوهش این است که کارکردهای تمدنی راهپیمایی اربعین با رویکرد جامعه‌شناختی چیست؟ نگارش مقاله‌ی حاضر، حاصل چهل مصاحبه با نخبگان دانشگاهی و حوزوی با روش کیفی از نوع تحلیل مضمون و کدگذاری متن و استخراج مفاهیم و مقولات کلیدی و منتخب تمدنی که سرانجام به مقولاتی چندگانه دست‌یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هویت بخشی، نظم و انسجام‌بخشی، از کارکردهای اجتماعی- تمدنی، تعمیق معنویت و خودسازی از کارکردهای اخلاقی- تمدنی و اقتدار آفرینی، وحدت جهان اسلام و امنیت، بخشی از کارکردهای سیاسی-تمدنی راهپیمایی اربعین حسینی به شمار می‌رود.

از جمله شبهه‌های اعتقادی درباره قیام عاشورا، شبهه بر علم امام حسین علیه السلام است. به این بیان که اگر امام علیه السلام از سرانجام قیام و شهادتش و اسارت خانواده و زنان همراه، آگاه بود پس با این قیام خود و خانواده را در معرض قتل و بی‌حرمتی قرار داده که هیچ مزیّت و حسن عقلی ندارد. پسر علّامه‌ محمد حسين‌کاشف الغطاء پاسخ‌هايي را مي‌دهد که پدر، آن‌ها را تکمیل کرده و مجموعاً در کتاب «السياسة الحسينية» گردآمده‌اند. با وجود این‌که علّامه‌ در دادن پاسخ قانع‌کننده‌ای کوشیده امّا به نظر می‌رسد از اصل شبهه که نفی علم امام است دور شده باشد. همچنین وی در بیان فلسفه اقدامات امام به جای بررسی متون تاریخی، به حدسیات خود اکتفا کرده است. در این مقاله پس از بررسی کتاب، پاسخ‌های علّامه بررسی و نقد شده سپس با مراجعه به کتب روایی و تاریخی پاسخ مناسب داده شده است.