جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ارزیابی مناسبات فکری شهید مطهری و دکتر شریعتی تألیف رسول جعفریان؛ در این اثر برخلاف عنوان کتاب «اختلافات فکری» استاد شهید مرتضی مطهری و دکتر علی شریعتی به جای «مناسبات فکری» آن دو ارزیابی شده و نویسنده همواره حقیقت را در دست استاد دانسته است. نویسنده در ابتدا با تأکید بر بدیهی بودن وجود اختلاف آن دو، نحوه «تربیت فکری» این دو را «زمینه اختلاف» شمرده است. در ادامه، ذیل عنوان «روحیه حاکم بر قشر جدید» از تفاوت دیدگاه شریعتی و استاد و در اصل از تفاوت علوم جامعه‌شناسی و فلسفی بحث شده است. «قالب کلی اختلاف نظر استاد با دکتر» بحث بعدی کتاب می‌باشد که در آن بیانیه استاد و مهندس مهدی بازرگان درباره شریعتی آورده شده است. بحث بعدی به بیان «اختلاف نظر در فلسفه تاریخ» در دیدگاه استاد و شریعتی اختصاص دارد و در ادامه «نظرات استاد مطهری پیرامون کتاب اسلام‌شناسی» - بر اساس نوشته‌های خصوصی و منسوب به استاد - آورده شده است. در ذیل عنوان «طرح کلی ارائه دین در آثار دکتر شریعتی» تفسیر شریعتی از دین تفسیری اجتماعی و دنیوی شمرده شده و مورد نقد قرار گرفته است.

استاد مطهری و دغدغه اسلام اصیل اثر حمید و علی باقی نصرآّبادی؛ کتاب مشتمل بر چهار بخش است. در بخش اول تحت عنوان «کلیات» اصول اسلام ناب از منظر امام خمینی بررسی و تشریح شده است. در بخش دوم که به «مبانی سیره نظری استاد» اختصاص دارد، به موضوعاتی از جمله یاد خدا و اسلام دین جامع‌نگر، با استفاده از آثار استاد، پرداخته شده است. «سیره علمی استاد» بخش بعدی کتاب را تشکیل می‌دهد که از آثار استاد - در اکثر موارد به صورت نقل قول مستقیم اقتباس شده است. برخی از موضوعاتی که در این بخش آمده عبارت‌اند از: استاد و برخورد با شبهه گران، استاد و مسائل جدید کلامی، شاخص‌های اصیل در آثار استاد (پیرایه زدایی از دامن معرفت دینی, زمان‌شناسی و حضور در زمان و هماهنگی با نیازها، آرمان‌گرایی و مسؤولیت پذیری)، روش‌شناسی استاد در برخورد با تتش‌های فکری و فرهنگی جامعه، استاد و نسل جوان و تأثیر استاد بر آن، شاخص‌های غیرت دینی (حق‌مداری، تکلیف در برابر حقیقت، جسارت و ثبات شخصیت، سوز دینی، حساسیت دینی و برخورد بنیادی)، آزادی، استاد و جریان‌های انحرافی (مارکسیسم، ناسیونالیسم، تحجر، التقاط و اخباری‌گری) و «استاد مطهری پایه‌گذار نهضت بازشناسی اسلام اصیل». در بخش پایانی کتاب گزیده‌ای از سخنان استاد درباره اسلام، از آثار مختلف وی، ذیل عنوان «اسلام‌شناسی از منظر استاد» گردآوری شده است.

آشنایی با اندیشه سیاسی شهید مطهری اثر محمدمهدی باباپور و دیگران، در معرفی و بررسی اندیشه سیاسی شهید مرتضی مطهری (1298- 1358ش). مطالب در شش فصل، تنظیم شده است. در فصل اول، نگاهی گذرا به زندگی علمی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی شهید مطهری شده و دوران کودکی، مراحل تحصیل و تهذیب، اساتیدی که از محضرشان علم آموخت و فعالیت‌های علمی- فرهنگی و سیاسی- اجتماعی ایشان، بررسی شده است. همچنین به معرفی مهم‌ترین آثار و منابع گفتاری و نوشتاری ایشان نیز پرداخته شده است. در فصل دوم، به بررسی مبانی نظری اندیشه سیاسی استاد مطهری پرداخته شده است. در فصل پیشین، تأثیرپذیری اندیشه استاد از زمینه‌ها و شرایط سیاسی- اجتماعی، در قالب زندگی‌نامه سیاسی ایشان، مورد بررسی قرار گرفته و در این فصل نیز باتوجه‌به آثار استاد، مهم‌ترین بنیان‌های نظری اندیشه سیاسی ایشان، تبیین گردیده است. نویسنده مبانی نظری اندیشه سیاسی استاد مطهری را به مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی تقسیم کرده است. این تقسیم سه‌گانه، ازآن‌روست که به نظر نویسنده، بنیان‌ها و زیرساخت‌های فکری استاد، در مرحله اول، ناظر به هستی و آفرینش بوده، در مرحله دوم دیدگاه‌های انسان‌شناختی وی نمایان شده و در مرحله سوم، شیوه‌ها و منابع معرفتی و مفروضات تئوریک و معرفت‌شناختی ایشان، مطرح شده است. این مبانی در واقع ماهیت اندیشه سیاسی شهید مطهری را رقم می‌زنند. در فصل سوم، خواننده با دیدگاه استاد مطهری درباره مسئله حکومت اسلامی و ولایت‌فقیه آشنا خواهد شد؛ موضوعی که همواره در تاریخ فقه شیعه برای عالمان بزرگ شیعی مطرح بوده است. استاد ضمن پرداختن به مفهوم حکومت و ولایت‌فقیه، به‌ضرورت حکومت اشاره کرده و به بیان دلیل‌های عقلی و نقلی ولایت‌فقیه، مبانی مشروعیت و حدود و اختیارات آن پرداخته است. در فصل چهارم، ضمن بررسی مفهوم آزادی در اندیشه سیاسی استاد، چگونگی برجسته شدن وجه سیاسی این مفهوم، بیان شده است. در فصل پنجم، انقلاب در اندیشه سیاسی استاد مطهری موردبحث و بررسی قرار گرفته و در فصل ششم، از عدالت در اندیشه سیاسی ایشان، سخن به میان آمده است.

احیای تفکر اسلامی، از آثار اسلام‌شناس معاصر، مرتضی مطهری (1298-1358ش.)، شامل 5 سخنرانى در حسینیه ارشاد (تهران) در سال 1349ش، با هدف آسیب‌شناسی اندیشه و عملکرد اسلامی در دوران معاصر و شناسایی سبک صحیح اندیشیدن و زیستن بر اساس مکتب اهل‌ بیت عصمت و طهارت(ع) است. در این اثر، تعریف صحیح زهد اسلامی و هدف‌های والای آن تبیین شده است. این کتاب، به‌ترتیب بر اساس محورهای ذیل سامان یافته است: اقبال و احیاى فکر دینى (بزرگداشت محمد اقبال لاهوری و تبیین نظر او درباره مقایسه ویژگی‌های فرهنگ اسلامی و غربی و تحلیل وضعیت فرهنگی - اجتماعی مسلمانان در دوران معاصر). تفکر دیروز و امروز مسلمین درباره میزان تأثیر عمل در سعادت انسان (ارزش عمل در تعلیم و تربیت اسلامی، نقش بنی‌امیه در پیدایش مرجئه و نقد و بررسی آن). تفکر زنده و تفکر مرده (تفاوت حیات بدن و حیات روح، توکل و زهد مثبت و منفی، فعالیت تولیدی امام علی(ع)). تفکر اسلامى درباره زهد و ترک دنیا (انواع زهد، کدام زهد مورد قبول اسلام است؟ هدف‌های زهد اسلامی). فلسفه زهد در تفکر اسلامى (حکمت‌های پنج‌گانه زهد و رهایی از وابستگی دنیوی و بهره‌مندی از لذت‌های معنوی). اثر حاضر از 5 سخنرانى در سال 1349ش، در حسینیه ارشاد تشکیل شده است؛ سخنرانى اول در تاریخ 7 اردیبهشت 1349ش، به‌مناسبت یادبود مصلح اسلامى، اقبال لاهورى، درباره «اقبال و احیاى فکر دینى» برگزار شده و سخنرانی‌هاى بعدى، هریک به فاصله یک هفته از سخنرانى قبلى انجام شده است‏. در نهج‌البلاغه‏ است که کسى آمد خدمت امیرالمؤمنین على(ع)، عرض کرد مرا نصیحتى بفرمایید. حضرت در مقام نصیحت او چند جمله فرمودند که اولین جمله‌‏اش این است: «لا تَكنْ مِمَّنْ يرْجُو الآخِرَةَ بِغَيرِ عَمَلٍ وَ يرَجِّى التَّوْبَةَ بِطولِ الْأمَلِ؛ يقولُ فِي الدُّنْيا بِقَوْلِ الزّاهِدينَ وَ یعْمَلُ فيها بِعَمَلِ الرّاغِبين...»؛ اى مرد! از آن کسان مباش که آخرت را دوست مى‌‏‌دارد، ولى نمى‌‏خواهد عمل کند. از آن کسانى مباش که وقتى سخن مى‌‏‌گوید، سخن کسى است که به مادیات دنیا بى‌‏اعتناست، ولى وقتى پاى عمل به میان مى‌‏‌آید، آدم اسیر و بیچاره‏اى است؛ عملش عمل شیفتگان و مغرورین به دنیاست‏.

آسیب‌شناسی دینی از منظر استاد شهید آیت‌الله مطهری(ره) به اهتمام سید مهدی جهرمی و محمد باقری؛ در این کتاب آسیب‌ها و اشکالاتی که بر دین و معرفت دینی و دینداری وارد شده یا ممکن است، وارد شود، از آثار و مکتوبات استاد استخراج و گردهم آمده است که مشتمل بر 17 فصل می‌باشد. نویسنده در پیش‌نوشتار، ضمن تعریف آسیب‌شناسی تأکید کرده که موارد انتقادات استاد نسبت به اندیشه و کردار فردی و جمعی مسلمین در این کتاب گردهم آمده است. قسمت بعدی به «درآمدی بر آسیب‌شناسی دینی» اختصاص دارد، که به قلم دکتر محمدهادی مؤذن جامی نوشته شده است. عناوین فصول کتاب مذکور عبارت است از: خداشناسی، پیامبرشناسی، امام‌شناسی، قرآن، فلسفه و عرفان، علم، تاریخ تمدن اسلامی، بدعت‌ها و خرافات، ادبیات، روحانیت و حوزه‌های علمیه، رفتارهای اجتماعی، امر به معروف و نهی از منکر، خانواده، حفظ شعائر و اخلاق و تنظیم و تربیت.

«الغدیر» و وحدت اسلامی؛ به‌ضمیمه مزایا و خدمات مرحوم آیت‌الله بروجردی و الهامی از شیخ‌ الطائفه، کتابی است مشتمل بر سه مقاله به قلم استاد شهید آیت‌الله مرتضی مطهری. مقاله اول «الغدیر و وحدت اسلامی» نام دارد و قبلا در یادنامه علامه امینی(ره) در سال 1350ش منتشر شده است. در این مقاله رابطه کتاب الغدیر مرحوم آیت‌الله امینی با موضوع وحدت اسلامی و به‌طور کلی مقصود از وحدت اسلامی و ضرورت آن مورد بحث واقع شده است. مقاله دوم، با عنوان «مزایا و خدمات مرحوم آیت‌الله بروجردی» است که در سال 1340ش، پس از رحلت آن مرجع گران‌قدر به رشته تحریر درآمده و در سال 1341ش، در کتاب مرجعیت و روحانیت که مجموعه‌ای از مقالات محققان سرشناس اسلامی است، منتشر شده است. مقاله سوم، یعنی «الهامی از شیخ‌الطائفه» در سال 1349ش، در کتاب هزاره شیخ طوسی - که مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت آن فقیه بزرگ در تاریخ 28 اسفند 1348 تا 3 فروردین 1349 در دانشگاه مشهد بوده - منتشر شده است. هریک از مقالات مزبور در نوع خود ابتکاری و همچون دیگر آثار آن اسلام‌شناس عظیم‌الشأن، غنی و از نثری روان و رسا برخوردار است؛ مخصوصا مقالات دوم و سوم که روش فقهی استاد شهید را آشکار می‌سازد. همچنان‌که مقالات اول و دوم، میزان تأکید ایشان را بر موضوع وحدت اسلامی نشان می‌دهد. هر سه مقاله مذکور، قبلا در کتاب شش مقاله استاد شهید تا 24 نوبت منتشر شده است. نظر به اینکه سه مقاله دیگر آن کتاب به‌صورت مستقل منشر می‌شوند، بهتر آن دیده شده که این سه مقاله به‌صورت یک رساله مجزا به انتشار برسد؛ خصوصا که وجه مشترک آنها این است که هرکدام درباره یک عالم ربانی اسلامی است. تطبیق آیات و روایات و نقل قول‌ها با منابع و نیز استخراج فهرست‌های آخر کتاب توسط نرگس انصاری انجام شده است.

قوه و فعل از اوصاف و احکام موجود مطلق است، موجود نسبت به فعلیتی که می‌تواند واجد آن شود بالقوه نامیده می‌شود، هرچند به لحاظ فعلیتی که هم اکنون دارد موجودی بالفعل است. موجود مطلق که موضوع فلسفه اولی است به قوه و فعل تقسیم می­ شود، غالب مسایل فلسفی به شکل قضایای مردد المحمول مطرح می‌شوند که اطراف تردید مساوی با موضوع فلسفه است .قوه یک امر وجودی است، منتهی یک وجود ضعیف که آن را از عدم ممتاز می گرداند. وجود از جهت شدت وضعف دو طرف دارد یک طرفش اعلی مراتب وجوداست، طرف دیگرش هیولای اولی است که فعلیتی جز عدم فعلیت ندارد. مقاله حاضر ابتدا به طریقۀ ورود مسئله قوه و فعل به فلسفه اولی و ضرورت بحث از آن می‌پردازد و در ادامه رابطه قوه وفعل با موضوع فلسفه اولی ونحوه صدق وجود بر آن و تناظر آن دو با خیر و شر و طرح شبهات و پاسخ به آنها از دیدگاه حکمت متعالیه را مورد بررسی و تحلیل قرار می‌ دهد.

برای نگاشتن نقشۀ راه دربارۀ تولید علم اجتماعی اسلامی باید از زاویۀ دینی-حکمی به سیاست‌گذاری معرفتی نگریست و بر اساس اقتضاها و دلالت‌های این رهیافت، خطوط اصلی و منطق تولید را ترسیم کرد. یکی از سرچشمه‌های این نگاه، مرتضی مطهری است؛ از این رو در مقالۀ پیش رو به پاره‌های پراکندۀ اندیشۀ سیاستی-معرفتی وی رجوع شده و در قالب مطالعه کتابخانه‌ای با جهت‌گیری نظری-تحلیلی و با تکیه بر الگوی دوگانه‌های مفهومی یا دوتایی‌های سیاستی، یک پیش‌نویس مقدماتی برای چگونگی‌ها و مسیرهای تولید علم اجتماعی اسلامی، طرّاحی شده است. دوگانه‌های مفهومی ساخته‌وپرداخته‌شده در این مقاله که نتیجۀ تجویزی به شمار می‌آیند، عبارت‌اند از: «علم طبیعی/ علم اجتماعی»، «الهیّات اجتماعی/ علم اجتماعی اسلامی»، «بی‌طرفی علم اجتماعی تجدّدی/ ارزش‌باری علم اجتماعی تجدّدی»، «دفاع هویّتی از علم اجتماعی اسلامی/ دفاع معرفتی از علم اجتماعی اسلامی»، «ارزش‌گرایی علم اجتماعی اسلامی/ واقع‌گرایی علم اجتماعی اسلامی»، «تهذیب علم اجتماعی تجدّدی/ تأسیس علم اجتماعی اسلامی»، «اسلامی‌شدن علم/ اسلامی‌شدن عالم و عالَم»، «تولید ذهنیّت‌اندیش/ تولید تاریخیّت‌اندیش»، «تولید تدریجی/ تولید جهش‌وار» و «علم اجتماعی بومی/ علم اجتماعی جهانی». این دوتایی‌ها عمده‌ترین مناقشه‌ها و تضادها در زمینۀ منطق و سازوکار تولید علم اجتماعی اسلامی‌اند که در دهه‌های گذشته شکل گرفته‌اند و جریان‌های معرفتی را از یکدیگر جدا کرده‌اند. در این مقاله پاسخ‌ها و انتخاب‌های مطهری درباره این راه‌های رقیب بیان می‌شوند.