جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

فلسفه به شناخت هستی می‌پردازد و فیلسوف به‌جهت تحصیل این هدف، به بررسی مسائل عام هستی می‌پردازد. در میان مسائل فلسفی برخی از آن‌ها بنیادی‌ترند به این صورت که اتخاذ نظر در آن‌ها به شکل مستقیم و غیر مستقیم در دیگر مسائل فلسفه تأثیر می‌گذارند. شاید بتوان چنین ادعا کرد که ملاصدرا مسئله اصالت وجود را ریشه‌ای ترین مسئله فلسفه دانسته با این حال در همین مسئله اساسی، خوانش‌های متعددی شکل گرفته است که بالتبع، پیگیری لوازم این خوانش‌ها نتایج متفاوتی را در دیگر مسائل فلسفه به‌دنبال خواهد داشت. علامه مصباح قبل از ورود به محل نزاع و ارائه دلیل بر اصیل بودن وجود، تأکید ویژه‌ای بر روشن شدن سوال اصلی و محل نزاع اصالت وجود یا ماهیت دارند؛ چنان‌چه طرح مسئله به خوبی صورت پذیرد، اصیل دانستن وجود، بدیهی و یا قریب به بدیهی خواهد بود. از دیگر برجستگی‌ها و امتیازات خوانش ایشان، تأکید ویژه بر شناخت دقیق چگونگی شکل‌گیری مفاهیم، اقسام آن‌ها و احکام مربوط به هر قسم از مفاهیم است، نیز تفکیک میان احکام مفاهیم و احکام الفاظ و احکام واقعیت خارجی در منظومه فکری ایشان دارای اهمیت است. از دیگر مسائل مورد توجه در منظومه فکری علامه مصباح، توجه به مراتب اعتبار است که عدم ارائه تحلیل درست از آن، طیف وسیعی از مغالطات را به‌دنبال داشته و فیلسوف را از دامن هستی‌شناسی به وادی هستی‌تراشی می‌اندازد. ثمره این دقت ممتاز در هستی‌شناسی، قول به اصالت وجودی است که هیچ‌گونه حقیقت دیگری(از جمله حقیقت لابشرط) چه به‌صورت جداگانه و چه در ضمن وجود و یا به‌تبع آن را نمی‌پذیرد. امتداد این خوانش در مباحث مهم فلسفی نظیر «تبیین نحوه واقع‌نمایی مفاهیم»، «تبیین واقع‌نمایی قضایای گوناگون»، «نفی هیولای بدون فعلیت»، «قبول حرکت جوهری»، «وحدت و کثرت»، «تبیین تشکیک طولی وجود»، «وجود رابط»، «اثبات کامل مطلق»، «تبیین توحید افعالی» و «نفی جبر و تفویض» نمایان می‌شود. در این رساله سعی شده تا با روشی تحلیلی و با استناد به آثار مکتوب و شفاهی علامه مصباح، ابهامات احتمالی از ترسیم محل نزاع اصالت وجود زدوده شود و با پیگیری لوازم این خوانش در دیگر مباحث هستی‌شناسی، میزان تأثیر و کاربرد این مسئله بنیادین را در دیگر حوزه ها بنمایانیم.

ضرورت انجام ترجمه این کتاب با توجه به اهمیت موضوع در طول تاریخ بشر، و موجود نبودن کتابی با این موضوع، که به صورت تفصیلی به مباحث خداشناسی توسط مکتب شیعه به زبان روسی بپردازد، ضرورت ترجمه این کتاب آشکار است. این کتاب به زبان ساده و روان در عین حال، کاملا استدلالی به طرح مباحث پرداخته، که در نتیجه میتوان هم برای رشته های دانشگاهی مربوط و هم برای عموم مردم مفید باشد. مخصوصا برای مخاطب روسی زبان، که در مواجه با کتب ادیان و مکاتب مخلف است. زیرا اگرچه بعضی کتب کلامی به زبان روسی ترجمه شده است، لکن به عمق مساله خداشناسی با مقدمات فلسفی و نظم منطقی در آنها پرداخته نشده است. امید است این کار ناچیز، موجب شروعی برای بزرگان در مسیر گسترش و نشان دادن استدلالی بودن مکتب شیعه به زبان روسی باشد. سابقه و پیشینه همانطور که اشاره شد، سابقه ایی قابل توجه محققان شیعه در این موضوعات تا به حال به زبان روسی وجود نداشته است به استثنای چند کتاب ترجمه شده با موضوع کلام اسلامی که در آنها به بخش عام مباحث خداشناسی پرداخته شده است. لکن کتابی که با مقدمات لازم فلسفی و منطقی به این بحث بپردازد و اختصاص به موضوع خداشتاسی داشته باشد و بیان مطالب را از دیدگاه بزرگان مکتب شیعه بیان کند، وجود ندارد گذارش اجمالی از مطالب کلیدی و محوری کتاب این کتاب دارای یک مقدمه و 15 درس است که دروس اول آن به مباحث مقدماتی و فلسفی در حد نیاز می پردازد و دروس بعدی به اصل موضوع مربوط است. خلاصه هر درس به شرحی که در مقدمه به آن اشاره خواهد شد می باشد.

مقالة حاضر بازخوانی دیدگاه «قرب‌گرایی» آیت‌الله مصباح ‌یزدی را با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد ارزیابی نقدهای جدید این نظریه وجهة همت قرار داده است. ازجمله نقدهایی که اخیراً بر این دیدگاه وارد شده عبارت است از: خروج بی‌جهت مفاهیم ماهوی از جملات اخلاقی و انحصار آنها به معقولات ثانیة فلسفی، عدم تفکیک میان الزام و لزوم و در نتیجه بروز مشکل نارسایی نظریه در الزام به غایت، که مرتبط با بعد منطقی نظریه است. در بعد معرفت‌شناسی، تحلیلی دانستن برخی گزاره‌های اخلاقی و در بعد هستی‌شناسی، عدم منشئیت حب ذات در گرایش‌های اخلاقی و نارسایی تعیین قرب الهی به‌مثابة مصداق کمال نهایی به‌سبب عدم امکان سنجش کمال حقیقی انسان در پرتو آن، ازجملة مهم‌ترین نقدهاست. بازخوانی دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی نشان می‌دهد برخلاف تصور ناقد، موارد به‌ظاهر نارسا و ناقص، ازجمله نقاط قوت نظریة محل بحث است، جز اینکه در برخی موارد به‌خاطر اجمال، برخی ابهامات و تناقضات ظاهری احساس می‌شود که در مقاله حاضر این موارد شرح و بسط یافته است.

نیت، به عنوان انگیزه ای آگاهانه که بر سایر انگیزه‎ها در هنگام تحقق فعل اختیاری، ترجیح داده می‎شود، جایگاه بسیار مهمی در تعیین ارزش اخلاقی آن دارد. سوال اساسی این است که از نگاه اسلام، حدنصاب نیت در ارزش اخلاقی چیست؟ هدف این نوشتار، رسیدن به پاسخ این پرسش است. بدین منظور، با استفاده از روش فلسفی درکنار مراجعه به آیات و روایات، بعد از معرفی اخلاص به عنوان معیار سنجش مراتب نیت، مکتب اخلاقی اسلام مورد بررسی قرار گرفت. نتایج حاصل از پژوهش حاکی از آن است که با در نظر گرفتن جهت و قدرت به عنوان دو مولفه تاثیر گذار در مرتبه نیت، حدنصاب نیت، متناسب با حدنصاب ایمان ترسیم می‎شود. یعنی از نگاه اسلام، نیتی حدنصاب ارزش اخلاقی را دارد که از ایمان به خدای متعال و در مرحله بعد ایمان به نبوت و معاد نشأت گرفته باشد. در این صورت است که میزان قرب آفرین بودن آن و یا به عبارت دیگر میزان اخلاص موجود در آن، به حد لازم برای تامین سعادت حداقلی فرد رسیده است.

بررسی معانی مختلف واقع گرایی و نسبی گرایی اخلاقی نشان میدهد، نه هر واقع گرایی مثبت است و نه هر نسبی گرایی منفی. واقع گرایی دو معنای وجود شناختی و معرفت شناختی دارد، همانطور که نسبی گرایی در بحث وجودشناختی و معرفت شناسی مطرح میشود. چنانکه اعتباری نیز دست کم چهار معنا دارد: اعتباری در مقابل حقیقی، اعتباری در مقابل اصیل، اعتباری به معنای موجود وابسته و اعتباری به معنای اعتباریات عملیه. اگر چه نظریه اعتباریات علامه طباطبایی یکی از معانی نسبی گرایی محسوب میشود ولی باید توجه داشت چون ناظر به بحث وجودشناختی و علت و معلول بوده، پس بی ارتباط با اخلاق نسبی است، حتی اگر آن را در بحث معرفت شناسی هم وارد کنیم، از آنجا که اعتباریات با واقعیتی به نام کمال و سعات انسان یا همان قرب به خدا ارتباط برقرار میکند، به طوری که همه افعال اختیاری انسان اگر مطابق با کمال واقعی بوده باشد ارزشمند خواهند بود و این دانش نیز در فطرت همه انسانها به عنوان یک شناخت اصیل، عمومی و ثابت، وجود دارد، در زمره واقع گرایان قرار خواهد گرفت زیرا با دقت در معانی واقع گرایی و نسبی گرایی و نیز با توجه به نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، میتوان گفت اعتباریات ایشان، از قبیل اعتباریات محض نیست بلکه ریشه در واقعیت دارد.

شناخت منشأ مطلوبیت، تأثیر ویژه‌ای در شناخت صحیح از نظام اخلاقی و تربیتی دارد. از این‌رو صاحب‌نظران متعددی به این مباحث پرداخته‌اند. علامه مصباح یزدی منشأ مطلوبیت را منحصر در حب ذات دانسته و بازگشت همه گرایشات را به این گرایش می‌دانند. هدف از این پژوهش تبیین و بررسی حب ذات به عنوان منشأ مطلوبیت در دیدگاه علامه مصباح ره و پاسخ به سوالات و اشکالات در این خصوص با روش توصیفی تحلیلی است. یافته‌های پژوهش این‌که منشأ مطلوبیت بودن حب ذات، مسئله‌ای در مقام ثبوت بوده و این دیدگاه با خودگرایی روانشناختی و اخلاقی در غرب متفاوت است. همچنین این دیدگاه کاملا قابل تطبیق با توحید و خداگرایی بوده و با آن منافاتی ندارد. این معیار با دیگرگرایی منافات ندارد و مستلزم خودخواهی و تبعیت از نفس که نوعا در مباحث اخلاقی ناپسند دانسته می‌شود، نیست.

منطق، دانش روش شناسی تفکر است. ترتیب دادن و چینش معلومات برای کشف مجهول و نیل به مطلوب را «تفکر (اندیشیدن)» می نامند. معلومات سابق و سازمان یافته در تفکر، نسبت به نتیجه، علیت تامه دارند؛ از این رو تمامی احکام علت و معلول بر علم سابق (معلومات سازمان یافته) به عنوان علت و بر علم لاحق (نتیجه یا معرَّف) به عنوان معلول، جاری است. این نگرش نسبت به معلوم سابق و نتیجه، راه گشای نکاتی لطیف در دانش منطق است و اساس مباحث و تقسیمات سایر ابواب منطق و احکام آنها بر این سخن استوار است. بخش برهان از جمله بخش هایی است که توضیح محتوایی آن ارتباط مستقیم با شناختِ علت تصدیق و گونه های آن دارد. عدم دقت در واژه شناسی علت، به ویژه علت تصدیق و تفکیک نکردن حیثیت ها و نگرش های منطقی از فلسفی در بخش برهان، سبب ابهام برخی گزاره ها شده و هم چنین اسباب ارائه گزارش های غیرعلمی را فراهم کرده است. در این مقاله کوشیده ایم به بحث واژه شناسی علت، تفاوت نگرش ها به آن در منطق و فلسفه و لوازم و آثار این تفاوت ها، گونه های علت تصدیق و شرایط علت در تحصیل برهان بپردازیم. توضیح و نقد دیدگاه مرحوم خواجه نسبت به کیفیت وقوع علل اربع در برهان لمّ از مباحث اصلی این مقاله است.

نظريه تکامل که سلطه آن در عصر فعلي در سراسر عالم ديده مي‌شود، در ابتدا به شکل دیدگاهی زيست‌شناسانه به‌صورت رسمي توسط چارلز داروين، پا به عرصه وجود نهاد. اين نظريه که بعدها در عرصه‌هاي ديگر نیز نفوذ کرد و تأثيرات شگرفي در ديگر شاخه‌هاي علوم گذارد، شواهدي براي اثبات اصل مدعاي خود دارد. این شواهد و به بیان دیگر استدلال های تکاملی، از جنبه صغروی، زیست شناسانه و از جنبه کبروی فلسفی هستند. در اين مقاله با روش تحلیلی عقلانی به بررسي شواهد اصلي نظريه تکامل از جنبه کبروي پرداخته‌ايم و فارغ از ادعاهای صغروی زیست‌شناسه، صحت‌وسقم شواهد و استدلال‌هاي اين نظريه را بررسي کرده‌ايم. به نظر مي‌رسد، شواهد اين نظريه، براي اثبات نظريه تکامل به صورت کلان و تغيير گونه‌اي به گونه ديگر، کفايت نمي‌کند و آنچه موردنظر در نظريه تکامل است با اين شواهد اثبات نمي‌شود.

مفهوم «حُب» نشان‌دهنده نوعي ميل و گرايش به چيزي است که محب آن را ملائم با خود مي‌داند. مفهوم حب، مفهوم کلي از نوع معقول ثاني فلسفي است. درواقع اين مفهوم از مقايسه ميان وجود محب با امر يا اموري که با آن وجود ملائم است، انتزاع مي‌گردد. بنابراين مفهوم حب، صرفاً بيانگر نوعي رابطه وجودي و نحوه آن است و براي خود وجودي مستقل از دو طرف مقايسه ندارد. البته گاهي ممکن است حب را از حيث مصداقي يا از جهت منشأ انتزاعش در نظر گرفت و از اين جهت مفهومي ماهوي از آن انتزاع کرد و از همين روست که شماری از حکما، مفهوم حب را از اين قبيل مفاهيم ماهوي برشمرده‌‌اند. ملاک انتزاع حب، درک ملائمت است. ادراک ملائمت از دو طريق علم حضوري و يا حصولي محقق مي‌شود. با توجه به ابتنای مفهوم حب بر درک ملائمت، ضمن تحليل فلسفي حب و بررسي نحوه انتزاع آن، با بررسي انحای گوناگون درک ملائمت، به بررسي تمايز ميان بعد بينشي و گرايشي مي‌پردازيم.