جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

اسلام یکی از ادیانی است که قرآن کریم در آن دارای ظاهر و باطن است و هریک از دانشمندان اسلامی مانند فقها و عرفا و متکلمان و فیلسوفان به یکی از ابعاد آن پرداخته‌اند و برخی نظر خود را تنها درست دانسته و نظر دانشمندان دیگر را باطل¬شمرده‌اند که این عمل موجب اختلاف‌نظر برخی از دانشمندان گردیده و عالم اسلام را از بهره‌مندی از دیدگاه‌های آنان محروم ساخته است و یکی از بارزترین دیدگاه‌های اختلافی، دیدگاه فقها و عرفا بوده¬است. در طول تاریخ خسارت بزرگی به حوزه اسلام وارد ساخته¬است و از بین آن‌ها دو شخصیت مهم وجود دارد که هر یک در حوزه خود از اهمیت خاصی برخوردارند. محمدتقی مجلسی در دفاع از عرفان آثار متعددی داشته و از جهت آنکه پدر محمدباقر مجلسی صاحب بحارالانوار می‌باشد و محمدباقر مجلسی نیز از او دفاع نموده، دارای اهمیت خاصی است و در مقابل او ملامحمدطاهر قمی که کتابی علیه تصوف نوشته و جواب محمدتقی مجلسی را باز پاسخ¬داده دارای اهمیت است و مسئله این مقاله است که چرا جامعه اسلامی قبل از صفویه نیز درگیر آن بوده¬است و موجب حکم اعدام بزرگانی همچون حلاج و عین القضاه و شیخ اشراق گردیده و هدف این‌مقاله نیز این است که با روش کتابخانه ای و توصیفی ، دلایل اختلاف آن‌ها را بررسی¬نموده و همچنین نقاط اشتراک این دو دانشمند را جستجو نماید برای آنکه ملامحمدطاهر قمی که کتاب علیه تصوف نوشته ولی بااین‌حال خود را عارف می‌داند. بانگاه ظاهرگرایانه و اخباری به تصوف پرداخته و روش نقد او برداشت ظاهری از مبانی و مفاهیم دینی بوده¬است ولی محمدتقی مجلسی به مباحث باطنی و تأویلی توجه داشته¬است و تصوف را منافی با اشتغال به فقه و اخبار و حدیث نمی¬داند. کلیدواژه‌ها: محمدتقی مجلسی، محمدطاهر قمی، شریعت، طریقت، حقیقت،

کتاب «عبهرالعاشقین» اثر روزبهان بقلی شیرازی از متون برجسته عرفانی و شاهکارهای ادبی قرن ششم هجری به¬شمارمی¬آید که هماره شایسته دریافت اهتمام و ژرف¬اندیشی متفکرانه می¬باشد. این اثر گرانسنگ که درواقع حدیث نفس و شرح زندگی معنوی روزبهان است، مطالب با اهمیت و ارزشمندی درباره ی عشق صوفیانه و جمال¬پرستی دربرداشته که عرفا و صوفیان بعد از خود را نیز تحت¬تأثیر قرارداده¬است. یکی از ایشان مولانا جلال¬الدین محمد بلخی ست که عشقش به شمس تبریز سبب تحول و شهرت وی گشت. در تحقیق بنیادی پیش¬رو به این پرسش پاسخ داده¬خواهدشد که تا چه میزان اندیشه¬ جمال¬پرستی روزبهان بقلی و نگاه او به مسأله عشق بر ایدئولوژی، تفکر و تحول مولوی تاثیرگذار بوده¬است. همچنین در پاسخ به پرسشی دیگر شباهت¬ها و تفاوت¬های نگاه به مقوله عشق در عبهرالعاشقین و مثنوی مورد بررسی قرارمی¬گیرد. نتایج پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی انجام¬شده اثبات¬می¬کند که مولوی نیز همچون روزبهان عشق به جمال معشوق زمینی را مقدمه و اساس عشق حقیقی دانسته و باور دارد گذار از عشق انسانی به عشق ربانی به شرطی محقق¬می¬گردد که اندیشه بتواند هرگونه روی و اندام زیبا را به آب و گل معنوی، هرگونه داده محسوس را به رمز همچنین هر حجابی را به آینۀ تماشا مبدّل¬سازد. به عبارت دیگر عشق باید بازتاب و آینه تمام عیار ذات باری تعالی باشد. کلیدواژه‌ها:جمال¬پرستی، عبهرالعاشقین، روزبهان بقلی، مولوی، عشق

پژوهش حاضر یک نوع روش ماهیت¬شناسی در حوزه سبک زندگی، معرفت¬بخشی اسلامی و باورهای سنتی اسلامی و عرصه هاي مشابه را تبیین¬می¬کند. شناخت و تبیین مفاهیم ترکیبی همچون سبک زندگی اسلامی، کاري است پیچیده که در عهدة شرح¬اللفظ نیست و در این راستا دین مبین اسلام در تمامی حوزه ها چارچوب¬هایی را در جنبه¬های مختلف ارائه¬نموده که بر این اساس نظریه-های متفاوتی نیز ارائه¬شده¬است. در برخورد با تجربه دینی دو دیدگاه وجود دارد. یکی ساخت¬گرایی که تجربه را مجموعه ساختار ذهنی فرد تجربه¬گر می‌داند و دیگری ذات¬گرایی که تجربه¬های گوناگون را دارای هسته‌ای با اوصاف مشترک می‌داند. معرفت¬شناسان جدید، تجربه محض و بدون تغییر را قبول نداشته و باورهای پیشین را مسبوق به تجربه آورده و تأثیر زمان و مکان و فرهنگ تجربه را سبب تفسیر آلود‌شدن آن می‌دانند. اما صاحب این قلم با بدعت خواندن مکاشفات برخی از عرفا توسط هم¬عصران آن¬ها و تعارض داشتن مکاشفات لیدی جولیان با تعالیم کلیسای دوران خودش، نقش زمان و مکان را در تجربه محض نپذیرفته و برای اثبات آن به شش دلیل از ابن عربی بدین قرار توسل جسته‌اند و آنگاه با این استدلال‌ها مکاشفه عارف را زمانی معرفت¬زا و قابل¬اعتماد می‌داند که خالص بوده و دارای این شرایط باشد تا از این طریق تجربه محض را اثبات¬نماید.

«فصوص الحکم» کتابی عربی نوشتۀ محی‌الدین ابن عربی و شامل اصول عرفان و تعالیم او در وحدت وجود است. این کتاب حاوی 27 فصل و هر فصل منسوب به یکی از پیامبران الهی است. ابن عربی در هر فصل، داستان پیامبری را مطابق آیات و اخبار ذکر و حکمت رسالت وجود او را بیان می‌کند؛ ضمن آن که با استناد به قرآن، حدیث، کلام، حکمت مشایی و اشراقی به وحدت وجود می‌پردازد. طرز بیان ابن عربی در این اثر تا حد بسیاری دشوار و همواره برای درک و استباط آن نیاز به شرح و تفسیر بوده است. از این اثر ترجمه و تفاسیر فارسی، ترکی و انگلیسی وجود دارد. کتاب حاضر شرح تعلیقۀ امام خمینی (ره) بر این اثر است. در این تعلیقه 19 فصل اول کتاب عرضه شده و مشخص نیست چرا هشت فصل آن باقی مانده است. امام خمینی (ره) گاهی در بخشی از کتاب که نظر ابن عربی و قیصری یکی از تعلیقه‌نویسان را اشتباه می‌دانست، با استناد به حدیث یا دعاهای ائمۀ معصومین (ع)، نظر خود را بیان نموده است. ایشان حتی در حدود چهل تعلیقه نظر استاد خود، شاه‌آبادی، را نیز به چالش کشیده و نظر خویش را بازگو نموده است.

کتاب پیش رو، مشتمل بر مقالات «دکتر عبدالرضا مظاهری»، با موضوع عرفان در ادب فارسی است. نگارنده در هر بخش، اشاراتی عرفانی که در داستان ها، حکایات و اشعار موجود در ادبیات عرفانی ذکر شده را موشکافی کرده و با استناد به آیات قرآن، احادیث و روایات و منابع غنی عرفان اسلامی، توضیحاتی پیرامون هر یک داده است. مطالب در پانزده فصل سامان دهی شده و طی آن، موضوعاتی چون داستان شیخ صنعان، وحدت ادیان از نظر مولوی، عرفان حافظ، ارتباط عشق و بلا در ادب فارسی، داستان منصور حلاّج، آموزه های عرفانی از منظر قرآن و سنّت و... مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

تکلّم خداوند با شخص رسول و چگونگی دریافت وحی یکی از مشکلات متکلمان و فیلسوفان مسلمان در طول تاریخ اسلام بوده است، متفکران اسلامی ‌از جمله فارابی و ابن عربی با این مساله مواجه بوده اند که از چه ساحتی و به چه صورتی بر رسول نازل می‌گردد و آیا افراد دیگری نیز غیر رسول همچون فیلسوفان و عرفا به آن ساحت دسترسی دارند یا خیر و اگر جواب سؤال مثبت است، فرق فیلسوف و عارف با نبی در چیست؟ فارابی برای تبیین وحی به قوة تخیّل روی آورده است تا از طریق محاکات قوّة مخیلة رسول، اشکال فلسفی ارتباط خدای مجرد و بسیط را در تکلم و انزال قرآن کریم به نبی که انسانی مرکب و دارای تغییر و زمانمند است، حل نماید. و همین باعث شده که برخی دانشمندان معاصر به رؤیایی بودن وحی روی آورند. اما ابن عربی درنقد فارابی، خیال را در افقی فراتر از عقل نشانده و عقل را مادون خیال دانسته که در استنتاج خود محتاج به حواس و حافظه و قوّه مفکره است لذا خطاپذیر می‌باشد و از آنجائیکه دیدگاه فارابی از جهاتی زیربنای دیدگاه رؤیای رسولانه در عصر حاضر است از اهمیت خاصی برخوردار است و پاسخ ابن عربی به فارابی بحثی جدید است که کسی تاکنون مطرح ننموده است. لذا این مقاله با استفاده از دیدگاه ابن عربی به این دستاورد رسیده است که خیالی فرض کردن وحی، نوعی تقلیل گرایی وحی است که آنرا تا حد مکاشفه پایین می‌آورد و الفاظ قرآن کریم را که قول به وجود است با الفاظ بشر که قول به لفظ است، برابر می‌کند در حالیکه وحی اشاره است و الفاظ بشر عبارت اند.

مقاله پیش‌رو به دنبال بررسی فطرت انسان به عنوان ویژگی بنیادین در موضوع انسان‌شناسی از منظر مکتب اسلام و اندیشمند معاصر، حکیم آیت‌الله شاه آبادی، مشهور به فیلسوف فطرت، با روشی توصیفی، نقلی و تفسیری می‌باشد. پژوهش حاضر حاکی از آنست که ریشه­ی بسیاری از بحران­های معرفتی، اخلاقی و مادی­گرایی در طول تاریخ حیات بشری، ناشی از بحران هویت است، که آن نیز بدلیل عدم شناخت انسان از خود اصیل و واقعی­اش می‌باشد. لذا یکی از اساسی‌ترین راهکارها برای رفع بحران مذکور، شناخت بنیادین و همه­جانبه انسان با ویژگی­های تکوینی خویش است. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد، انسان پیچیده­ترین و عالی­ترین مخلوق خداوند است و دارای شخصیت مرکّب از دو ویژگی وهدف تکوینی مُلکی (حیوانی) و مَلکوتی (فراحیوانی) است. ویژگی فطرت بُعد ملکوتی ، هویت ذاتی و توحیدی انسان را تشکیل می دهد، که در آیات و روایات اسلامی از آن به عنوان دین حنیف، اسلام، معرفت خدا و توحید یاد می­کنند و به تعبیر حکیم شاه آبادی، انسان مفطور به فطرت الهیّه است که از لوازم وجود مُدرک او می­باشد و حقیقتش، علم و عشق به کمال مطلق، یعنی خداوند سبحان است. فطرت انسان بر اساس آیه فطرت و تفسیر آیت الله شاه آبادی، دارای ویژگی­هایی همچون همگانی، همه­گاهی، غیراکتسابی(جبری و ناخودآگاه)، ثابت، غیرقابل تغییر و تبدیل و معصومیت ازخطا و اشتباه است. بر این اساس فطرت، نقش و جایگاه هدف نهایی از رشد و کمال واقعی انسان را ایفا می­کند. لذا برای او دارای ارزش و مطلوبیت ذاتی و مطلق است و اگر انسان به کمک تعالیم و آموزه­های انبیاء الهی، به صورت خودآگاه و اختیاری توجه خود را به سمت و سوی آن معطوف کند و حجاب­های بُعد مادی و حیوانی­اش را کنار بزند، منِ توحیدی او شکوفا شده و از هویتی اصیل و الهی برخوردار می­گردد، که در واقع همان مقام قرب الهی، بهشت سعادت و حقیقت­الکمال او خواهد بود.

از مباحث مهم در عرفان مسئله سير و سلوك و رفع حجاب¬ها در سلوك سالك است. حجاب-هاي ظلماني و نوراني بسياري وجوددارد كه سالك با تهذيب نفس و عبادت و رياضت¬هاي شرعي مي‌تواند آن¬ها را رفع¬كرده و به مقام¬هاي بالاتر همچون توحيد افعالي و توحيد صفاتي و توحيد ذاتي دست¬پيداكند. ولي آنچه قابل¬بررسي است و كمتر بدان پرداخته شده مسئله حجابهاي ذات مقدس حق تعالي است كه در اين مقاله مورد تحقيق قرار گرفته و كاملاً جنبه نوآوري و ابداع دارد. منطقة «هو» و حضرت احديت در حجاب‌هایی مانند عزت و قدرت و کبریایی قرارگرفته¬است. پس از آن در حضرت واحديت كه عالم اسما و صفات الهي است چهار اسم ذاتي «الاول» و «الاخر» و «الظاهر» و «الباطن» حجاب‌های نخستین و اسماء سبعه حی، قادر، مرید، سمیع، بصیر، علیم و متکلم در مرحله بعد و بقیه اسماء، حجاب‌های دیگر حق تعالی می‌باشند و از لحاظ تجلي اولين تجلي حق تعالي تجلي اسم اعظم الله مي‌باشد كه به¬صورت حقيقت محمديه(ص) ظهوركرده¬است و ذوات مقدس اهل بيت(ع) حجاب¬هاي نوراني حق مي‌باشند. اما از لحاظ عوالم وجودي در قوس نزول به-ترتيب اعيان ثابته حجاب ذات و عالم ارواح حجاب صفات و عالم شهادت حجاب افعال الهي مي‌باشد. کلیدواژه‌ها: حق تعالی، ذات، حجاب، نورانی، اسماء.

در عرفان مسیحی برای توصیف سیر روح به‌ سوی خدا از استعاره «شب تاریک» استفاده شده است. یکی از کسانی که از این استعاره برای سیر روح به‌ سوی خدا بهره می‌گیرد، یوحنا صلیبی است. وی مراحل گوناگون سفر روح به ‌سوی خدا را بیان می‌کند و به‌مثابه مقامات عرفانی در نظام‌های عرفانی دیگران به‌ کار برده است. یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد «شب تاریک» نزد یوحنا صلیبی، استعاره از راهی برای روح به ‌سوی خدا و وسیله‌ای برای توضیح سفر روح در حال تحول و دگرگونی در مسیر تعالی معنوی است که مسیر اتحاد با خداوند را تجربه می‌کند. یوحنا بر دو جنبه از سفر روح متمرکز است: جستجوی انسان برای خدا و جستجوی الهی برای انسانیت. او در هر جنبه‌ای از سفر، دوگانگی فعالیت و انفعال را ارائه می‌دهد. این دگرگونی از ساختاری چهارگانه پیروی می‌کند: اول: شب فعال حواس، صعود به کوه کرمل؛ دوم: شب فعال روح، صعود به کوه کرمل؛ سوم: شب منفعل حواس؛ چهارم: شب منفعل روح و شب تاریک. یوحنا در کتاب اول صعود وضعیت «سلبی» محرومیت را توصیف می‌کند. شب تاریک گامی برای ازبین‌بردن دل‌بستگی‌ها و راهی برای اتحاد الهی است؛ به این معنا که تمام ‌مسیر تاریکی با چیزهای مبهم پوشیده شده است. ارتباط با روح در این شب بدون کمک حواس است و شب با خشکی‌ها و خلأهایش وسیله‌ای برای معرفت خدا و نفس در نظر گرفته‌ شده است.