جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ايجاد و شكل‌گيري تمدن اسلامي كه سعادت بشر را در دو جهان برآورده سازد، از دغدغه‌هاي مهم اسلام بوده و اصول و مباني آن در قرآن كريم قابل شناسايي است. ازاين‌رو در اين پژوهش سعي شده است كه اين اصول از كتاب آسماني قرآن استخراج گردد و تجلي آن در بيانات امام خميني و مقام معظم رهبري به‌عنوان رهبران جامعه شيعي و پايه‌گذاران تمدن نوين اسلامي نمايان گردد تا جامعه مطلوب قرآني بتمامه تحقق يابد. ازآنجايي‌كه رسالت اصلي اين پژوهش، شناسايي و تحليل مباني هستي‌شناسي، معرفت‌شناسي و انسان‌شناسي تمدن از منظر قرآن است، در ادامه به برشماري مهم‌ترين مباني تمدني قرآن اشاره خواهد شد. اهميت اين مباني به‌گونه‌اي است كه چنانچه تمدني با ويژگي‌هايي كه ياد خواهد شد، شكل بگيرد سبب سعادت دنيوي و اخروي افراد آن جامعه خواهد شد.براساس جهان‌بيني تمدني قرآن، عالم هستي موجودي با شعور بوده و اعمال و رفتار آدمي در آن تأثير دارد. آفريده‌هاي جهان هستي نه‌تنها نشانه خدايند، ماهيت «از اويي» و «به سوي اويي» دارند. آفرينش جهان هستي، هدف‌دار است و هدف غايي آفرينش هستي، «سعادت انسان و تعالي او» است. نظام علّي در جهان حكمفرماست و قوانين ثابتي در جهان جريان دارد. براساس آموزه‌هاي تمدني قرآن، خداوند سرنوشت جامعه‌اي را تغيير نمي‌دهد مگر آنكه افراد آن جامعه خود را تغيير دهند.مسئله «توحيد و پيوستگي عالم خلقت»، «عدل الهي» و «معاد و اعتقاد به روز قيامت»، از مهمترين مباني هستي‌شناسانه تمدن اسلامي است كه اهميت ويژ‌ه‌اي دارد؛ زيرا اساس اسلام بر محور توحيد قرار دارد. يكي از مهم‌ترين اهداف حقوقي و اصيل‌ترين مباني حركت‌هاي اجتماعي و مؤثرترين انگيزه نهضت‌هاي اصلاحي «عدل الهي» است كه در پيدايش، گسترش و تعالي تمدن بسيار كارساز است؛ زيرا در پرتو آن، ارزش‌هاي معنوي، ديني و اخلاقي در جامعه جلوه‌گر مي‌شود. مسئله «معاد و اعتقاد به آن»، «مشكلات فردي و اجتماعي» و «تضاد بين منافع فردي و اجتماعي» را از بين مي‌برد.از مباني مهم معرفت‌شناسي كه ركن اصلي تمدن اسلامي را تشكيل مي‌دهد، «علم و دانش» و «عقل» است. عقلانيت روح تمدن‌ها را شكل مي‌دهد و تمدن‌ها را به حركت وامي‌دارد. تمايز و تشابه تمدن‌ها به عقلانيت آنهاست. عقلانيت در تمدن اسلامي مبتني بر تعامل عقل و نقل است. تعالي عقل در تمدن اسلامي سبب خلاقيت، توليد، اختراع، اكتشاف و قدرت علمي در جامعه اسلامي مي‌شود و بر رشد و گسترش تمدن تأثير مي‌گذارد. عقل در هستي‌شناسي ديني، خدامحور است. ازسوي‌ديگر، ازجمله عوامل پيدايي، گسترش و بالندگي فرهنگ و تمدن اسلامي، «تشويق و ترغيب» اسلام به دانش و دانش‌اندوزي است. علمي از منظر قرآن ارزشمند است كه انسان براساس آن بتواند دست به انتخاب و عمل صالح بزند؛ انسان را به سوي خدا رهنمون گرداند؛ رابطه انسان را به خود، خدا، ديگران و جهان طبيعت مطرح سازد و در نهايت به هدف‌داري عالم هستي از جان و دل برسد.پس از شناسايي و تحليل مباني هستي‌شناسي و مباني معرفت‌شناسي تمدن از منظر قرآن، نوبت به بيان نتايج مباني انسان‌شناسي تمدن از منظر قرآن است. برخي از مباني مهم انسان‌شناسي تمدن اسلامي بدين قرار است: «خليفة‌اللهي»، «خداجويي و خداگرايي»، «عدالت‌گرايي»، «اراده و اختيار انسان»، «خردورزي»، «فطرت»، «اعتدال‌گرايي»، «اتحاد و هم‌بستگي» و «آخرت‌گرايي». برخي از مهم‌ترين نتايج مباني انسان‌شناسي بدين قرار است:ـ آدميان با «تقوا»، «ايمان» و «عمل صالح» و تلاش در راه «بندگي خدا» مي‌توانند به مقام خليفة‌اللهي دست يابند. ازاين‌رو انسان مي‌تواند نماينده خدا، مظهر اسماء و صفات الهي و نشانگر علم بي‌پايان و قدرت بي‌كران او باشد. انسان‌ها با اراده و اختيار خود به «كرامت» دست مي‌يابند كه معيار ارزش‌هاي انساني و مايه قرب الهي خواهد بود. علاوه‌براين آنها به‌واسطه «عقل» مي‌توانند پديده‌هاي جهان هستي را به تسخير خود درآورند. اصولاً مهمترين و اساسي‌ترين راه رسيدن به كمال نهايي انسان، از راه «تفكر و تعقل» امكان‌پذير است. اعتلاء، اقتدار و سعادت و پيشرفت يك جامعه متمدن در گرو «اتحاد و انسجام افراد آن جامعه»، و عقب‌ماندگي، انحطاط و نابودي يك تمدن به «اختلاف، تنازع و چنددستگي آنها» مربوط مي‌شود.براساس اصل«اعتدال‌گرايي»، تمامي انسان‌ها به‌ويژه انسان‌هاي توحيد‌محور بايد در تمامي شئون زندگي خود، حد اعتدال را پيشه خود سازند. «خداجويي و خداگرايي» باعث مي‌شود انسان‌ها همواره در تمامي امور به خداوند توجه داشته و با معيار قرار دادن رضايت خدا، اعمال و رفتار خود را سامان دهند. از سوي ديگر، در آموزه‌هاي قرآني «عدالت» نقش به‌سزايي در رشد، دوام، پايايي و پويايي جامعه تمدني دارد. آن‌سان كه فقدان آن سبب افول و زوال يك تمدن به‌شمار مي‌رود.از نقطه‌نظر تمدني قرآن، دنيا فاني و گذرا و آخرت جاويدان و ابدي است. درواقع دنيا به‌منزله كشتزاري است كه انسان آنچه را در آن بكارد، در جهان آخرت درو خواهد كرد.

از دیدگاه قرآن و روایات مثلث شخصیت انسان بر سه امر استوار است 1. وراثت 2. محیط خانواده و 3. محیط اجتماعی. از دیدگاه قرآن هر یک از امور فوق در سرنوشت انسان مؤثر می‌باشد ولی خداوند انسان را مسلوب الاختیار قرار نداده است و در آیات مختلف، تأثیر اراده انسان را در سرنوشت او بیان داشته است. از جمله آیات: «... إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُورا»، «وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ» و نیز روایات اهل‌بیت: به تأثیر انسان در سرنوشت خود تصریح دارد از جمله روایت: «... يَا عَلِيُّ الصَّدَقَةُ تَرُدُّ الْقَضَاءَ الَّذِي قَدْ أُبْرِمَ إِبْرَاماً يَا عَلِيُّ صِلَةُ الرَّحِمِ تَزِيدُ فِي الْعُمُر ...» قرآن کریم اقوامی را نام می برد (مانند قوم سبأ) که با کارهای اختیاری خود سرنوشت خود را تغییر دادند همچنین در روایات اهل‌بیت: به عوامل تغییر سرنوشت انسان اشاره شده است. ازاین‌رو اگر آیات و روایاتی دلالت بر عدم تأثیر انسان در سرنوشت خود را دارد از آیات و روایات دیگر می‌توان تأویل و توجیه مناسبی برای آنان یافت. بنابراین مسئله سرنوشت انسان که در واقع همان سعادت و شقاوت ابدی است برای انسان امری ذاتی و حتمی نیست اما عوامل تغییر سرنوشت از دیدگاه قرآن و روایات اموری همچون دعا، صدقه، ظلم، اداء حقوق مالی، فسق و فجور و ... می‌باشد که در طی پایان نامه مورد توضیح و تدوین قرار گرفته است.

مسئله اراده و اختیار انسان و ارتباط آن با اراده الهی از ديرباز در تاريخ تفکر اسلامي مورد بحث و نزاع بوده است و شايد از موضوعاتي است که در شکل‌گيري نحله‌هاي کلامي اوليه نقش مهمي ايفا کرده‌ است. اين مسئله در علوم مختلفي از جمله فلسفه، کلام و حتي عرفان مطرح می باشد. هدف اين پژوهش در مورد رابطه بين ارادۀ الهي با اختيار و ارادۀ انسان است. در مورد موضوع تحقيق متکلمين اماميه نظريه "الامر بين الامرين" را پذيرفته اند و متکلمين اشاعره "نظريه کسب" را در اين مورد بيان کرده¬اند. در تفسير «نظريه ‌کسب» بر اين باورند که فاعل حقيقي در همه افعال، خداوند است و انسان تنها محل و گذرگاه اراده و اختياري است که خداوند در او مي‌آفريند. اشعری معتقد است که فقط قدرت و اراده خداوند منشأ خلق و صدور فعل است، و نقش انسان تنها مقارنت با حدوث اراده و قدرتي است که از جانب خداوند در او حادث مي‌شود. نتیجه اينکه متکلمان شيعه در عين پذيرش توحيد افعالی اختيار انسان را پذيرفته اند اما بر اساس کسب اشعری به نوعی جبرگرايی در رابطه با افعال انسان می رسيم.

این مقاله جستجویی مختصر با ذوق بینش عرفانی و معنوی به مسئله ولایت از نگاه علاّمه طباطبائی(ره) است که با الهام از «رسالة‌الولایة» که از آثار گرانبهای ایشان است، نگاشته شده است و اساس آن از لحاظ معرفتی بر این مبتنی است که جوهره دین، حنیف است و عطر الوهیّت دارد و نیز ازلی و ابدی است و ثبات و جاودانگی دارد؛ به بیان دیگر، برای ظاهر دین، شریعت و برای باطن آن، طریقتی است و نیز صورت حقّه آن را اسرار و حقایقی است که سیر به سوی ملکوت دارد و باطن نبوّت و دین نامیده می‌‌شود که به نام «حنیّة لدی حقّی» یا ولایت نامیده می‌‌شود؛ بدین معنی که وجهه خلقی رسالت و نبوّت تشریعی پایان‌یافتنی است و دوران آن به رسالت خاتم‌الانبیاء بازمی‌‌گردد، امّا وجهه حقّی آن که ولایت است، استمرار دارد و بازگشت به وجود خاتم‌الاوصیاء حضرت امام مهدی(عج) دارد. البتّه مرتبه شدید ولایت در نبی نیز هست و مهم‌تر اینکه دریافت وجدانی و شهودی از ولایت، از طریق راهیبابی به باطن عالم و سرّ غیبی آن و نیز معرفت شهودی (توحید میسّر است) که البتّه این امر مخصوص انبیاء نیست؛ به عبارت دیگر، سیر و سلوک عرفانی خالصانه و عاشقانه است که سالک را به درک عترت طیّبه می‌‌رساند و از انوار جمالیّه و جلالیّه حق و نور ولایت ایشان بهره‌مند می‌‌نماید، چراکه فطرت انسانی با نور ولایت حق عجین شده است و امانتداری انسان از خدای سبحان در آیه «إِنَّا عَرَضنَا الأَمَانَةَ» همان ولایت مطلقه الهیّه است که در بطن نظام تشریع و نظام تکوین نهفته است.

هنر از بارزترین جلوه های اسرارآمیز فرهنگ بشری و از مظاهر برجسته فرهنگ و تمدن انسانی و یکی از بهترین راه ها برای معرفی دین، حکمت معنوی، عرفانی، فرهنگ دینی و تبیین سیره انبیا برای انسان معاصر است. این نکته ای است که در پژوهش های دینی و در کلام جدید باید مورد توجه قرار گیرد. از نظر دین شناسی، هنر از مهمترین راههای شناخت و معرفی انبیای الهی، به ویژه رسول اکرم (ص) به جهانیان نیز هست. البته هنر و زیبایی را نمی توان تنها در جنبه صوری جمالی طبیعت و زیبایی ظاهری دید، بلکه هنر جنبه درونی نیز دارد. از آن لحاظ که گوهر هنر و زیبایی دارای کیفیتی الهی است، دارای دو جنبه است: یکی در جلوه های طبیعت - که چون فرش زیبا همه مظاهر وجود را پوشانده است - دیده می شود، و دیگری نفس و ذات زیبایی و با جمال معنوی هنر است که جنبه باطنی دارد. شناخت ادیان و پیامبران بزرگ الهی و رسول اکرم (ص) از جنبه هنری و جمال ظاهری، خیالی و معنوی بیرون نیست و هدف مقاله حاضر، سعی در تبیین معرفت دینی و شناخت سیمای پیامبر اکرم (ص) از جهت نفس جمالی و زیبایی و نیز هنر تجسمی، به ویژه معماری در صدر اسلام، است.