جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب منطق و کلام از انتشارات بریل حاوی مقالاتی به زبان‌های آلمانی، انگلیسی و فرانسه در خصوص مطالعات قرون وسطای اسلامی و غربی در این در دو حیطۀ علم منطق و علم کلام است. هریک از مقالات این کتاب را نویسنده‌ای صاحب‌نظر در موضوع آن مقاله نگاشته است. مقالۀ پیش رو با عنوان «تفتارانی و فلسفه» برگردانی است از متن آلمانی ویلفرد مادلونگ. وی در این مقاله بر وجهی از شخصیت علمی تفتارانی تأکید می‌کند که در پرتو شخصیت‌هایی چون فارابی، ابن‌سینا و ملاصدرا یا مورد توجه نبوده است یا کمتر بدان عنایت شده است و آن وجه فلسفی اندیشه و آثار تفتازانی است. مادلونگ با تتبعی نیکو و تأکید بر کتاب شرح المقاصدِ تفتازانی عناصر فلسفی مندرج در نوشته‌های او را فراروی خواننده می‌نهد و نیز انتساب یا عدم انتساب برخی آثار به وی را بررسی می‌کند. او بدین‌سان در این موضوع خاص هم مقاله‌ای با محتوای علمی را به دست می‌دهد و هم روش‌شناسی پژوهش در این باب را می‌آموزد.

اثر حاضر، تحقیقی درباره پیدایش فرقه «فاطمیان» و «دولت فاطمی» در «مصر» با توجه به ترجمه مفاد کتاب «المناظرات» تالیف ابن هیثم است. این نوشتار در پی آن است که منبعی جدید را در خصوص تاریخ خلافت فاطمیان در شمال آفریقا به جهان کنونی عرضه کند. منبع این اثر کتاب المناظرات است که در آن نویسنده گفتگوهای خود را در مقام یک نوآموز جوان با رهبران دعوت اسماعیلی در قیروان آن هم در چند ماهه نخست و مهم این دعوت ثبت کرده است. این کتاب به عنوان سندی مهم در تاریخ فاطمیان و اسماعیلیان مطرح است. وضعیت دینی قیروان پیش از خلافت فاطمیان و شیعیان این منطقه، معرفی ابن هیثم و زندگی علمی وی و کتاب المناظرات از دیگر مندرجات این کتاب است.

ابن‌ملاحمی خوارزمی، متکلم معتزلی در قرن ششم هجری است که در تحفة المتکلمین فی الرد علی الفلاسفة به ارزیابی انتقادی سخنان فیلسوفان اسلامی پرداخته است. عنوان این اثر وی، یادآور «تهافت‌نگاری»های گوناگون در جهان اسلام علیه فیلسوفان است که در صدر آنها تهافت‌الفلاسفة ابوحامد غزالی است. این اثر در بیست باب تنظیم شده و انتقادات وی شامل این مباحث است: حدوث عالم، صفات باری‌تعالی، اجسام سماوی، اثبات عقول مجرد، نبوت، نفس، احکام آخرت، ثواب و عقاب. ابن‌ملاحمی در این اثر انتقاداتی را نیز به ابوحامد غزالی بدین سبب که در آثار متأخر خود به استدلال‌های فلاسفه تمسک کرده، وارد ساخته است. وی در این اثر، دیدگاه‌های این اندیشمندان را بررسی کرده است: افلاطون، ارسطو، پروکلس، فیلوپونوس، المپیودورس، کندی، فارابی، ابن‌سینا، زکریای رازی، بهمنیار و ابوالبرکات بغدادی. بیشترین آثار اشاره شده در این کتاب، آثار ابن‌سینا نظیر الشفاء، الاشارات و التنبیهات، المبدأ والمعاد، و کتاب النفس و خطبة هستند. فهرست اعلام، فرق و مذاهب، کتابها و آیات قرآن پایان‌بخش کتاب است که جستجوی مطالب را برای خواننده آسان می‌سازد.

جانشینی حضرت محمد(ص)، پژوهشی پیرامون خلافت نخستین (The succession to Muhammad:a study of the early caliphate) کتابی است نوشته ویلفرد مادِلونگ، اسلام‌پژوهِ مسیحی. این کتاب تاریخچه خلافت را از ابوبکر تا مرگ نخستین خلیفه از مروانیان بررسی کرده است. محور اصلی کتاب درباره خلفای راشدین است. در این زمینه از موضوعاتی چون چگونگی به خلافت رسیدن ابوبکر، سیاست ابوبکر و عمر درخصوص بنی‌هاشم، قتل عثمان، نحوه به خلافت رسیدن امام علی(ع)، جنگ جمل و جنگ صفین سخن آمده است. دیدگاهی که نویسنده کتاب در زمینه جانشینی پیامبر مطرح کرده، این است که براساس آیات قرآن جانشینی پیامبر اسلام(ص) می‌بایست به خاندان او می‌رسید. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی جمهوری اسلامی ایران، در سال ۱۳۷۷ش کتاب جانشینی محمد را به‌عنوان کتاب سال برگزید. این کتاب به فارسی ترجمه و در بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی چاپ شده است.

پژوهش‌های خاورشناسان دربارۀ الکافی الکلینی در سده معاصر هر چند دوره‌های متنوع با رویکردهای متعدد را تجربه کرده است؛ ولی تحلیل روند و برایند این جریان حدیث‌پژوهی نوآمد در بازشناسی حدیث شیعه گویای این مهم است که این جریان هنوز در گام نخستین خود در شناخت و ارزیابی الکافی الکلینی قرار دارد و تا رسیدن به پژوهش‌های فاخر و ممتاز در تحلیل و نقد این کتاب حدیثی شیعه فاصله زیادی دارد؛ بنابراین تا کنون تک‌نگاری جامع، فاخر و برتری از سوی خاورشناسان در الکافی‌پژوهی ارائه نشده است و تعداد خاورشناسانی که به پژوهش درباره الکافی کلینی پرداخته‌اند، چندان فراوان نیستند. این مهم خود نتیجه علل و زمینه‌های مختلفی است که از جمله مهم‌ترین آنها توجه دیرهنگام غرب در آشنایی درست و عمیق با مذهب شیعه و اسلام شیعی است که در فراوانی و کیفیت محتوایی پژوهش‌های شیعه‌شناسی ایشان و به طور خاص پژوهش درباره جوامع حدیثی شیعه از جمله الکافی کلینی اثر نهاده است. پژوهش‌های سده معاصر خاورشناسان درباره الکافی کلینی به سه دوره تاریخی متمایز از همدیگر تفکیک‌پذیر است: دورۀ فقر و بحران آگاهی، دورۀ درنگ در مضامین برگزیده، دورۀ تحول در رویکرد و مسئله. پژوهش‌های خاورشناسان درباره الکافی کلینی به دو رویکرد انتقادی و ناهمدلانه و رویکرد خنثی و محض تقسیم‌پذیر است. شخصیت‌هایی چون ویلفرد مادلونگ، آندره نیومن، رابرت گلیو، تمیمه دائو و... از جمله مهم‌ترین خاورشناسانی هستند که درباره الکافی کلینی پژوهش‌هایی را در قالب مدخل دایرة المعارفی، مقاله مستقل و جستاری از کتاب منتشر کرده‌اند. تحلیل مضامین اصلی این پژوهش‌ها مسئله اصلی پژوهه حاضر است.

کتاب امام قاسم بن ابراهیم و اصول اعتقادی زیدیّه یکی از آثار درخور توجّه ویلفِرد مادِلونگ، اسلام‌پژوه دانشور و نامور معاصر است. پس از گذشت بیش از نیم‌قرن از انتشار اصل این کتاب به زبان آلمانی، به‌تازگی، برگردانی فارسی از آن به قلم خانم شیرین شادفر نشر یافته است. ترجمۀ نامبرده، چنانچه با دقّت و صحّت و بازبینی افزون‌تری صورت می‌پذیرفت، اثری سودمندتر و پسندیده‌تر می‌نمود. برخی از مهمترین اشکالات عیان در این برگردان عبارتست از: نارسا و نامفهوم بودن شمار زیادی از جملات و عبارات، نثر مغلق و پریشان و غیر روان، ترجمه‌های نادرست یا غیر دقیق، لغزش در ضبط اسامی و اَعلام، و خطاهای ویرایشی و نگارشی و حروف‌نگاشتی.

مقاله حاضر با هدف بررسی گزارش‌های موجود در مدخل «امامت» دایرة‌المعارف اسلام لیدن هلند (EI2) و در پاسخ به این پرسش‌ها نگاشته شده است که باورهای شیعیان دوازده‌امامی تا چه میزان در مقاله «امامت» منعکس شده و اعتبار و اصالت این گزارش‌ها در منابع معتبر شیعی تا چه میزان تأییدپذیر است؟ مسئله اصلی به سه حوزه ساختارشناختی، محتواشناختی و روش‌شناختی تجزیه می‌شود و در این مقاله به دو بخش اول می‌پردازیم. یافته‌های پژوهش حاکی است که محتوای مقاله قابلیت بالایی دارد که تلقی به قبول گردد یا دست‌کم تفسیر درست و منطبق با منابع معتبر شیعی از آن ارائه شود، اما اختصار و ایجاز مقاله در بخش‌های گوناگون به تصویر ارائه‌شده از آموزه امامت صدمه زده است. دسته‌بندی خوارج در میان شیعیان و نپرداختن به برخی زیرموضوعات امامت از مشکلات و توجه به اهمیت موضوع و نیز دسته‌بندی امامت در موضوعات اصولی از نقاط قوت ساختارشناختی مقاله است. در بخش محتواشناسی اغلب گزارش‌ها را به صورت کلی می‌توان پذیرفت، اما نواقص و ناگفته‌های ضروری مقاله غیرقابل چشم‌پوشی ارزیابی می‌شود. نوشتار حاضر در بخش گردآوری مطالب از روش کتابخانه‌ای استفاده کرده و در بخش اندیشه‌ورزی از روش تحلیلی و مقایسه‌ای بهره برده است.