جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

حسن و قبح به عنوان یک زوج مفهوم کلیدی در حوزه کلام و اصول فقه نزد مذاهب مختلف محل بحث بوده و به خصوص برای مذاهب اهل عدل که یکی از برجسته ترین آنها مذهب امامیه است، از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است. در تحقیقاتی که در حوزه حسن و قبح ذاتی در دهه های اخیر انجام گرفته، جنبه های وجودشناسی و معرفت شناسی مسئله مورد بررسی قرار گرفته، ولی جای خالی بحث در باره جنبه معناشناسی مسئله کاملاً محسوس است. در خصوص معناشناسی حسن و قبح باید توجه داشت به ازای هر یک از گفتمان هایی که می توانند خاستگاه برآمدن معنای حسن و قبح در کلام اسلامی باشند، لازم است معناشناسیِ این زوج مفهوم دنبال شود؛ این گفتمان ها را می توان در دو گروه اصلی دنبال کرد: گفتمانی شکل گرفته در عصر آغازین اسلامی که بیشتر تکیه بر آموزه های قرآنی و نبوی دارد و از خلال آیات قرآن کریم و احادیث نبوی و اخبار صحابه و تابعین قابل پی جویی است؛ و گفتمانی شکل گرفته در فضای روابط بین الادیانی که حاصل مواجهه عالمان مسلمان با متکلمان ادیان دیگر، اعم از یهودیان، مسیحیان، زردشتیان، مانویان و براهمه است. بی تردید معنای ساخت یافته در کلام اسلامی، برآیندی از این گفتمان ها و خاستگاه هاست و برای روشن شدن ابعاد و مؤلفه های آن، توجه به خاستگاه های بین الادیانی ضرورتی تمام دارد؛ اما به سبب محدود بودن مجال، این مقاله عهده خاستگاه اول، یعنی گفتمان بازتاب یافته در قرآن و احادیث است.

چکیده به زبان فارسی:روابط معناداری میان واحدهای هر زبان حاکم است و چینش واژگان در عبارات تصادفی نیست، در قرآن کریم نیز کاربرد هر واژه در آیات حکیمانه و هدفمند است و با بررسی ارتباط واژه‌ها با یکدیگر می‌توان مفهوم هر واژه را در ارتباط با دیگر واژگان و در یک نظام معنایی تعین کرد. به سبب بسامد و نقش حوزه معنایی کتابت در مبانی معرفتی، ضروری می‌نمود تا با استفاده از معنی‌شناسی زبانی و نظریه حوزه‌های معنایی ارتباط واژگان در شبکه معنایی کتابت مورد تحلیل قرار گیرد. هدف نوشتار این است که با ایجاد تصور کلی نسبت به واژگان حوزه معنایی کتابت، درک صحیحی از این مفاهیم فراهم آمده و گامی نو در جهت شناخت مفاهیم قرآنی برداشته شود. در پژوهش حاضر از معناشناسی ساختاری به صورت بومی شده و معناشناسی تاریخی به صورت ریشه‌شناسی بهره گرفته شده است. ساختار فعلی مادّه «کَتَبَ» 48 مرتبه در قرآن تکرار شده است و در جهان بینی قرآن یکی از کانونی‌ترین واژه‌هایی است که تعالی یافته و تعالی بخش نظامی دقیق در دو بُعد معنوی و مادی شده است. در بُعد مادی، در انتساب به انسان به صورت شناختی به مصادیق حسیِ بستن دهانه مشک با طناب و وصل کردن بینی شتر به هم اطلاق ‌شده است اما بعد از ورود زبان عربی به دوره جدید و آشنایی با خانواده‌های زبان سامی، کتابت به «نوشتن» متعارف اطلاق شد؛ با این تعبیر که کتابت همان دوختن و ضمیمه کردن حروف و کلمات در نوشت‌افزار است و مادّه مذکور وقتی بعد از نزول قرآن برای نظام الوهی استعمال شده است، حامل معنای ضمنیِ ثبت و ضبط و معانی نسبیِ قضا و قدر، فرض، آفرینش به صورت «کن فیکون»، همچنین کتابت به واسطه نبی (ع) با الهام خداوند اطلاق شده است. در منابع روایی نیز مادّه «کتب» در معنای شایع «نوشتن» و معانی نسبیِ ثبت، فرض و قدر.. به کار رفته است. واژگانی چون نَسَخَ، سَطَرَ، سَفَرَ، وَحَی، رَقَمَ، خَطَّ، ثَبَتَ، زَبَرَ، رَشَمَ، نَمَقَ، نَبَقَ، رَقَشَ، لَمَقَ و نَقَرَ متضمّن رابطه معنایی با مادّه «کَتَبَ» هستند. در متعارف برای امر «نوشتن» غیر از کاتب و عمل کتابت، ابزارهایی مورد نیاز است که اصطلاحاً نوشت‌افزار نام دارند بعضی مانند کتاب، صحیفه، سجل، قرطاس، رقّ و لوح ابزارهایی هستند که عمل کتابت بر روی آن‌‌ها انجام می‌شود و ابزارهایی مانند قلم و جوهر آن «مداد»، وسیله‌ای برای کتابت هستند. براین اساس علاوه بر مشتقات مادّه «کتب» و الفاظی که با کتابت رابطه معنایی دارند، واژگان مذکور نیز در حوزه معنایی کتابت قرار می‌گیرند، در نوشتار حاضر به همنشین‌های ابزاری معروف هستند. همنشین‌های ابزاری کتابت هر چند در معنای اولیه به خاطر نوشت‌افزار بودن دارای مؤلفه معنایی هستند ولی در کاربردهای قرآنی حامل معانی نسبی و بنیادین شده‌اند و در شبکه معنایی کتابت، مفاهیم‌شان در هم تنیده و روزنه فهمی جدید از مبانی معرفتی را گشوده‌اند.

از گزارش‌‏های تاریخی چنین برمی‌‏آید که «ضَیزَن» از جمله نکاح‌‏های مرسوم در فرهنگ عرب پیش از اسلام بوده است. در این نوع از نکاح، زنان شخص متوفّا مانند اموال بازمانده از او توسط یکی از خویشاوندان نزدیکش، در بیشتر موارد پسر یا برادرش، به ارث برده شده و بدون دریافت مهریه به نکاح او درمی­‌آمده‌­اند. عالمان تفسیر با استناد به برخی روایات معتقدند که شماری از آیات قرآنی ناظر به رسم «ضیزن» نازل شده و این نکاح جاهلی را نقد کرده‌­اند. در پژوهش حاضر کوشیده شده با کاربست رویکرد انسان‌‏شناسی فرهنگی، زمینه‌‏های پیدایش این نوع خاص از نکاح در فرهنگ جاهلی تحلیل شده و دلایل طردشدن آن از فرهنگ قرآنی بازکاوی شود. دستاوردهای پژوهش نشان­‌دهندۀ آن است که علت شکل‏‌گیری «ضیزن» در فرهنگ عرب پیش از اسلام نگاه به نکاح به‌­مثابۀ دادوستد اقتصادی و مهریه به­‌مثابۀ بهای خرید زن بوده که به پدر زن پرداخت می‌‏شده؛ اما چون در فرهنگ قرآنی، زن به­‌عنوان صاحب مهریه و موجودی مستقل و نه مملوکِ مرد شناخته می‌‏شده، این نکاح تحریم شده است.

واژه حکمت از دیرباز به‌ عنوان یکی از معناهای محوری حوزه معرفت در قرآن مورد توجه عالمان اسلامی بوده است. از سوی دیگر می‌توان حکمت را به‌مثابه مفهومی جهانی در نظر گرفت که در دوره جدید در غرب ادبیات وسیعی حول آن به وجود آمده و این مفهوم از جهات مختلف فلسفی، دینی، اخلاقی، روان‌شناختی مورد مطالعه قرار گرفته است. در این مقاله، مفهوم قرآنی حکمت در تطبیقی نامتوازن با مفهوم جهانی حکمت و با استفاده از شواهد زبان‌شناختی اعم از ریشه‌شناسی واژه و بررسی روابط همنشینی و سیاقی آن در قرآن تحلیل ‌شده و این نتیجه حاصل ‌شده است که مفهوم قرآنی حکمت در ادامه مفهوم سامی آن، یک مفهوم ساخت‌یافته و دارای بار معنایی غنی دانشی است که با مفهوم جهانی تعریف ‌شده در قالب نظریه تقابل انسان‌محوری با کلام‌محوری تناظر دارد و بر رابطه‌ای پررنگ بین علم و عمل و بر دانشی عملی (مثل مهارت) دلالت دارد. حکمت در قرآن به دو مفهوم الف) یک سجیه اخلاقی و توانایی انسان‌شناختی در مواجهه کلی با زندگی و ب) مجموعه تعالیمی که حاصل ممارست در این توانایی هستند، به‌کار رفته است. مفهوم نخست، گوهر نایابی است که خدای متعال تنها به بندگان خاصی عطا می‌کند اما مفهوم دوم مجموعه آموزه‌هایی است که از سوی خدای حکیم و انسان‌های حکیم برای هدایت مردم صادر می‌شود. حجم عمده این تعالیم را توصیه‌هایی اخلاقی تشکیل می‌دهد که بر معرفتی نظری متکی است که به‌اختصار بازگویی می‌شود.

«نذر» از جمله انگاره‏های دینی در قرآن کریم است که مطالعه پیرامون ماهیت و احکام مربوط به آن، همواره مورد توجه عالمان مسلمان قرار داشته است. فاصله‏های تاریخی- گفتمانی موجب شده است، لغویان و مفسران معنای انگاره قرآنی «نذر» را به معنای ساخت‏یافته‏ آن در دانش فقه نزدیک دانند. پژوهش حاضر می‏کوشد برای بازکاوی ماهیت «نذر» در بافت نزول قرآن کریم، از داده‏های زبان‏شناسی تاریخی و مطالعات بین‏الادیانی بهره گیرد. پی‌جویی واژه عربی «نذر» در زبان‏های خویشاوند و بررسی این آیین در دیگر ادیان سامی نشان می‏دهد که برخلاف تصور رایج میان عالمان مسلمان، «نذر» در عصر نزول قرآن کریم بر دو گونه متفاوت از مناسک دینی اطلاق می‏شده است. بخشی از کاربردهای «نذر» در آیات قرآنی در ارتباط با معنای «عهد کردن» و ناظر به مطلق پیمان‏های نذرکننده با خدا، و بخش دیگر در ارتباط با معنای «وقف شدن (برای انجام کاری)» و ناظر به مناسکی خاص همراه با دوره موقت یا دائمی از امساک بوده است.

هم در انجیل و هم در قرآن، چندین مورد از سلطه و علم خداوند به انسان ذکر شده است، اما توجه به این نکته حائز اهمیت است که این امتیاز برای انسان مطلق نیست. سؤال مرد این تحقیق، خواندن آیات مربوطه از انجیل و قرآن برای بررسی آن شرایط است. رویکرد این مقاله، الهیات تطبیقی ​​کتب مقدس ابراهیمی است و روش‌های مورد استفاده در ریشه‌شناسی لغوی رایج است. جمله اصلی مقاله این است که هم در انجیل و هم در قرآن، قدرت و فرمانروایی انسان و همچنین علم موهبت مشروط به عادل و مسئولیت پذیری است. آنگاه انسان باید نسبت به همه امتیازاتی که به او داده شده پاسخگوی خداوند باشد و تنها از این طریق می توان نقش خود را به عنوان تصویر خدا ایفا کرد.