جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

الشيخ المفيد و علوم الحديث رساله عربى است به قلم ماجد الغرباوى که علوم حدیث و اصطلاحات مختلف حدیثى را در آثار شیخ مفید مورد بررسى قرار داده است. تألیف کتابى مستقل در موضوع علوم حدیث، از جمله علم رجال، متأسّفانه به علّت‌هاى مختلف، از روش‌هاى علماى بزرگى همچون شیخ مفید نبوده است و چون دستیابى به اقوال این بزرگان مى‌تواند راهگشاى بسیارى از مشکلات در اسناد روایات باشد. نویسنده این رساله، ضمن مراجعه به کتاب‌ها و رساله‌هاى شیخ مفید، دیدگاه‌هاى ایشان در قسمت‌هاى مختلف علوم حدیث، از جمله علم رجال را گردآورى نموده و آن را در این رساله، ارائه نموده است. رساله، شامل هشت فصل است: فصل اوّل و دوم، درباره دیدگاه شیخ مفید در علم درایه و اقسام حدیث است. از فصل سوم به بعد، دیدگاه‌هاى ایشان در محورهاى مختلف علم رجال، گِرد آورى شده است که عبارت‌اند از: جرح و تعدیل، اقسام حمل حدیث، صفات راوى و مروى، معرفت صحابیان و طبقات آنها، املا، کتب و روایت.

اثر حاضر، در واقع راهى است که یک مسلمان حق‌جو براى یافتن حقیقت گمشده‌اش طى کرده، از گذرگاه‌هاى انحراف، ضلالت و فریب گذشته، نقطه‌اى نورانى در ماوراى امواج تاریکى دیده است. کمر همت بسته، خود را در این امواج خروشان انداخته و با تمام قدرت به سوى نقطه امید حرکت کرده تا به آن دست یافته است.

أصول التربية الإسلامية تألیف امین ابولاوی؛ هدف اين كتاب، پيش‌رو نهادن شمايى روشن از مفهوم تربيت اسلامى و آبشخورها، ويژگى‌ها، هدف‌ها، مبانى، محيطها، روش‌هاى اين‌گونه تربيت در كنار اشارتى كوتاه به برخى از مربيان بزرگ آن در گذشته است. نگارنده معتقد است كتابش براى توصيف تربيت اسلامى بر روش تاريخى متمركز نيست، بلكه كوشيده است تربيت اسلامى را به گونه‌اى توصيف كند كه از رهگذر آن بتوان تربيت اسلامى را جامه عمل پوشانيد. ديگر آن‌كه آرا و مفاهيم بازگفته در كتاب برگرفته از آبشخورهاى تربيت اسلامى به‌طور خاص و منابع فقه اسلامى به‌طور عام است و آرا و مفاهيمى شخصى نيست (ص 9). نويسنده، مطالب را در مقدمه و ده گفتار قلمى كرده است. وى در گفتار نخست به معناى تربيت در لغت، تعريف تربيت به مفهوم عام و تربيت اسلامى و شرح تعريف برگزيده خود از تربيت اسلامى پرداخته است. گفتار دوم دربارۀ آبشخورهاى تربيت اسلامى است و در آن از سه منبع: قرآن كريم، سنت نبوى، ميراث سلف صالح ياد و پس از بازشكافت سخن دربارۀ هريك از آن‌ها، گفتار پايان پذيرفته است. نگارنده، تربيت اسلامى را داراى ويژگى‌هايى مى‌داند كه آن‌ها را در گفتار سوم چنين برشمارده است: تربيت اسلامى، ربانى و جهانى و فراگير است. اين‌گونه تربيت داراى انسجام ساختارى و اعتدال است و فرازمانى و فرامكانى و با فطرت انسان سازوار است و از گهواره تا گور را دربر مى‌گيرد و اعمال و اجراى آن، مسئوليتى فردى و گروهى است. در گفتار چهارم به هدف‌هاى تربيت اسلامى نظر شده است. در اين گفتار، هدف‌هاى تربيت اسلامى به دو هدف كلى اصلى و عمومى تقسيم شده است. هدف اصلى [نه غايى] عبارت است از پرورش شخصيت اسلامى در فرد و گروه. تربيت اسلامى داراى پنج هدف عمومى به اين شرح است: تعبدى، فكرى، اخلاقى، اجتماعى، سياسى. نگارنده هريك از اين هدف‌ها را بازشكافته و آنگاه به گفتار پنجم رفته است. گفتار پنجم، محملى براى واكاوى مبانى تربيت اسلامى است. نگارنده اين مبانى را شامل مبانى: اعتقادى، تكليفى، اخلاقى، روحى دانسته و دربارۀ هريك مطالبى را بيان داشته است. مثلاً در شرح مبناى اعتقادى، عقيده را تعريف و تقسيم كرده است و به اركان شش‌گانه اعتقاد اسلامى اشاره كرده است و پس از درنگى در اين اركان، از بعد تربيتى توحيد و تأثير مبناى اعتقادى بر تربيت اسلامى سخن گفته است. محيطها و مراكز تربيت اسلامى موضوع گفتار ششم است. در اين گفتار تلاش شده است روند پيدايش و تحول نهادهاى آموزشى در اسلام پيش‌رو نهاده شود (ص 117). اين نهادها عبارت‌اند از: منازل، مساجد، مكتب‌ها، كاخ‌ها، كتابخانه‌ها (دارالحكمه، دارالكتب)، مدرسه‌ها، دارالحديث‌ها، زاويه‌ها، رباطها، خانقاه‌ها، بازارها. در گفتار هفتم با روش‌هاى تربيت اسلامى آشنا مى‌شويم. در شرح اين بحث، نخست مفهوم روش بيان شده است. آنگاه به چهار روش: هدايت مستقيم، تربيت با اسوه حسنه، تربيت با پاداش، تربيت با تنبيه اشارت رفته است. در روش هدايت مستقيم از تلقين كلامى، اشاره‌اى، نوشتارى، پند نيكو، قصه، ضرب‌المثل، ياد و سپس ديگر روش‌ها شرح و شكافته شده است. نويسنده، گفتار هشتم را به بحث دربارۀ تربيت اسلامى در چارچوب خانواده اختصاص داده است. سرآغاز اين گفتار، اشارتى است به مفهوم خانواده در لغت و اصطلاح و اسلام، عناصر و اركان خانواده، مسئوليت تربيت در خانواده و نقش پدر و مادر، مراحل تربيت، برخى از سنت‌هاى اسلامى و آداب فرزنددارى، شمارى از ديگر مطالب اين گفتار كتاب است. در گفتار نهم در نهايت اختصار از آراى تربيتى مربيان ذيل ياد شده است: محمد ابن‌ سحنون، ابوالحسن قابسى، ابن‌ مسكويه، ابن‌ عبدالبر قرطبى، امام محمد غزالى، برهان‌الدين زرنوجى، ابن‌ جماعه حموى، عبدالرحمن ابن‌ خلدون. گفتار پايانى اين كتاب دربارۀ آداب و اخلاق عالم (معلم) و متعلم است كه مانند گفتار نهم كوتاه برگزار گشته است. گفتنى است برخى از كاستى‌ها و نابايستى‌هاى اين كتاب كه بيشتر به چشم مى‌آيد و چشم‌پوشى بر آن‌ها روانيست از اين قرار است: ضعف تاريخى، مثلاً در گفتار نهادهاى آموزشى، از مِربَد، منازل اشراف، منازل عالمان، دكان وراقان، اماكن متبركه ياد نشده است. ضعف ساختارى، مثلاً بحث مراحل تربيت به‌خطا در ذيل بحث روش‌ها آمده است (ص 237 به بعد)؛ در بحث روش‌ها، بسيارى از روش‌هاى قرآنى تربيت فرونهاده شده و بررسى نگشته است. گفتار هفتم (ص 151) به‌خطا المبحث السادس نوشته شده است. وانگهى در اين اثر از اصول، عوامل، حوزه‌ها، امكان و ضرورت تربيت سخن نرفته است.

رساله حاضر مشتمل بر دوازده فصل است. 1- سفر آفرینش 2- تاریخچه ازدواج 3- حکمت و فواید ازدواج 4- بررسی لفظ نکاح 5- انواع حکم ازدواج 6- ترغیب به ازدواج 7- شاخص های همسر خوب 8- زنان حلال برای ازدواج 9- خواستگاری 10- حدود اختیارات زن در انتخاب شوهر 11- انواع حکم خواستگاری (مباح حرام) 12- خطبه قبل از ازدواج

مباحث این نوشته در قالب چهار بخش تنظیم یافته و هر بخش مشتمل بر دو یا سه فصل است. بحث روانشناسی حکمت و موارد گوناگون کاربرد آن در عرف دانشوران مسلمان و نقطه آغاز پیدایش حکمت در حوزه زبان و سیر تدوین حکمت نامه ها از آغاز تا این زمان، قسمت های مختلف نخست بخش اول را تشکیل می دهد. فصل دوم به بررسی واژه مثل و امثال در لغت و قرآن و عرف ملت ها به صورت عام و امت اسلام و متون اسلامی به طور اخص می پردازد. سپس گذری بر سیر تدوین امثال توسط مسلمانان از آغاز تا عصر حاضر دارد. در بخش دوم با نزدیک شدن به محور اصلی نخستین فصل را پس از اشاره ای گذرا به واقعی بودن اعلام و قصه های قرآن به بخش دراز دامن پیرامون مغایرت لقمان حکین قرآنی با لقمان بن عاد اساطیری- که موضوع بعضی از امثال مستهجن جاهلی است- اختصاص داده ایم و در فصل دوم آن، پس از گرفتاری کوتاه پیرامون را از انتساب سخنهای ناب به شخصیتها، نگاهی به احتمال پیوند حکمت های لقمانی با آموزه های حکمی مندرج در منابع اهل کتاب صورت گرفته است. بحث لقمان در آئینه روایات و منابع اسلامی فصل نخست بخش سوم را ویژه خود ساخته است و در فصل دوم، بیشتر برای شناسائی ابعاد شخصیت این حکیم الهی به روایات شیعه مراجعه شده است. فصل سوم این بخش، بحث مستقلی در مقایسه لقمان با ازوپ، احیقار، بلغم با عور و الکمئون و ... انجام گرفته و در پایان هر مقایسه، مغایرت جدی شخصیت لقمان با افراد یاد شده مطرح و اختیار شده است؛ ضمن اینکه در واقعیت تاریخی قصه پرداز پدید آورنده امثال لقمان معروف در دنیای غرب قه صورت جدید تردید شده است. بخش چهارم دارای تمهیدی است مشتمل بر نکاتی چند به صورت در آمدی بر فصل پایانی که به عنوان فصل نخست این بخش تلقی شده و فصل آخر که طولانی ترین فصل و مقصود عمده نگارش این نوشتار است، به دسته بندی حکمتهای قابل دسترسی منسوب به لقمان در منابع اسلامی بر اساس عناوینی که عموما در حکمت عملی مطرح است پرداخته شده و در مسیر، گذری بر بعضی از متون منسوب به اهل کتاب نیز صورت گرفته و بدین صورت مجموعه ای مشتمل بر چهل باب پرداخته شده است. و الحمد الله رب العالمین.

موضوع این کتاب شرح و تفصیل حدیث نبوی "لا اله الا الله خضنی فمن دخل حصنی امن من عذابی" است که مولف آن را در 48 فصل با بیان کلامی ـ عرفانی به زبان عربی توضیح داده است. مصحح کتاب نیز با درج نسخه‌ بدل‌ها به تدوین کتاب و تنظیم فهرست‌های گوناگون اهتمام نموده است.