جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی بلاهت عقل در دیدگاه ملاصدرا و آیت‌الله جوادی‌آملی انجام شده است که یکی از مسائل کمتر کاویده‌شده در فلسفه اسلامی است. ملاصدرا با تکیه بر مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی خویش، عقل را نه تنها ابزار ادراک مفاهیم کلی، بلکه مرتبه‌ای از وجود انسانی می‌داند که در مسیر تکامل جوهری نفس، از قوه به فعلیت می‌رسد. اما برخلاف برداشت‌های سطحی که این تعبیر را نفی عقل پنداشته‌اند، در دیدگاه جوادی‌آملی، بلاهت عقل به معنای ناتوانی عقل در درک حقایق متعالی و نیازمندی انسان به هدایت وحیانی است. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی تطبیقی، به ارزیابی دو دیدگاه با استفاده از منابع اصلی و ثانویه انجام شده و سپس مفهوم بلاهت عقل را به عنوان ناتوانی روش‌شناختی و اخلاقی عقل در درک مراتب الهی، بررسی کرده است. یافته‌های مقایسه دو دیدگاه نشان می‌دهد که هر دو متفکر، اصل وحدت عقل و وحی را پذیرفته‌اند، اما جوادی‌آملی تأکید بیشتری بر روش‌مندی عقل و کاربرد عملی آن دارد. لذا تأکید یافته‌ها بر آن است که بلاهت عقل از نگاه جوادی‌آملی، یک وضعیت نسبی است و با تربیت عقل و تزکیه نفس قابل رفع است، اما تمرکز ملاصدرا بر ساختار وجودی عقل است و از منظر او، «بلاهت عقل» نتیجه رکود، انحراف یا حجاب در مسیر فعلیت عقلانی انسان است. بنابراین، تحلیل بلاهت عقل برای جلوگیری از غرور و اغراق انسان در عقل گرایی صرف در برابر حقایق ماورایی و محدودیت خود عقل، ضرورت پیدا می کند.

این پژوهش به تحلیل تطبیقیِ رابطه نفس و قوای آن از منظر ابن‌سینا و ابن‌عربی می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد که چگونه تفاوت در مبانی متافیزیکی، به تفاوت در انسان‌شناسی و فهم ساختار نفس انجامیده است، یافته‌ها نشان می‌دهد که در نظام فلسفی ابن‌سینا، بر پایه اصالت وجود، تجرد نفس و ساختار علّی طولیِ عالم، نفس انسانی به عنوان «جوهر مجرد» و «مدبّر بدن» فهم می‌شود. قوای نباتی، حیوانی و ناطقه در این دستگاه فکری، مراتب مشکّک یک حقیقت واحدند؛ یعنی هر یک شأنی ضعیف‌تر یا کامل‌تر از وجود نفس است و به صورت سلسله‌مراتبی از آن صادر می‌شود؛ از این‌رو، رابطه نفس و قوا، رابطه‌ای علّی، طولی و وجودی است که در آن نفس اصل است و قوا فرع؛ در مقابل، ابن‌عربی با تکیه بر مبانی وحدت وجودی و نگاه شهودی به هستی، نفس انسانی را «مظهر تامّ اسمای الهی و آیینه‌ای برای تجلی حق می‌داند، قوای نفس در این نگرش، نه مراتب صادرشده از جوهری مستقل، بلکه ظهورات متنوّعِ یک حقیقت یگانه‌اند؛ بنابراین رابطه نفس و قوا، نه علّی _معلولی، بلکه «ظاهر و مظهر» است، این اختلاف بنیادین در هستی‌شناسی، منجر به تفاوت در تبیین فرایند کمال انسانی نیز می‌شود: ابن‌سینا کمال انسانی را در ارتباط با عقل فعال می‌داند، در حالی‌که ابن‌عربی غایت انسان را در تحقق فنای فی‌الله و بقای بالله تبیین می‌کند. در نهایت، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که چگونه تمایزهای متافیزیکی، چارچوب‌های متفاوتی برای فهم حقیقت انسان می‌آفرینند و تصویر هر متفکر از نفس و قوا، ریشه در مبانی وجودشناختی او دارد.

مفهوم «وجود رابط» در فلسه اسلامی و خصوصا حکمت متعالیه در شمار مباحث پرچالش و پایه‌ای مطرح است. مساله وجود رابط از نوآوری‌های بنیادین صدرالمتالهین است که نسبتِ میان واجب و ممکن را تبیین و توضیح می‌کند. هدف این مقاله بررسی این مساله مهم از منظر آیت‌الله جوادی آملی، شارح و فیلسوف معاصرِ پیرو حکمت متعالیه، است. ما معتقدیم استاد جوادی‌آملی با پذیرش چارچوب کلی حکمت متعالیه، تفسیری متفاوت از وجود رابط ارائه داده و با تأکید بر «فقر محضِ ممکنات» و «وحدت عینی وجود»، هرگونه استقلال وجودی را از ممکنات سلب کرده است . یافته‌ها نشان می‌دهند که این تفسیر از وجود رابط، ممکنات را صرفاً به عنوان تجلیات وجود حق تعالی تلقی می‌کند، لذا ضمن اینکه خود را به سنت فلسفی ملاصدر پایبند نگاه می‌دارد از سوی دیگر، با بهره‌گیری از مبانی عرفانی و قرآنی، به نتایجی مشابه با نظریه «وحدت وجود» می‌رسد. این تحقیق با روش تحلیلی-توصیفی و با بررسی آثار اصلی این دو حکیم، به واکاوی نقاط اشتراک و افتراق دیدگاه‌های ایشان پرداخته و در پایان نشان می‌دهد که تبیین استاد جوادی‌آملی از وجود رابط، گرچه با تلفیق برهان و عرفان و قرآن، عمیق‌تر و دقیق‌تر شده است لیکن باز هم با چالش‌های جدیدی مواجه شده است، این چالش‌ها خود را در هماهنگی با اصولی مانند علیت، اختیار انسان و واقعیت عالم ماده بیشتر نمایان می‌کنند.