جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

این مقاله به بررسی تحولات مفهوم خدا در عصر مدرن می‌پردازد. با گسترش رمانتیسیسم، مادی‌گرایی، ضرورت‌گرایی مکانیکی، نسبی‌گرایی اخلاقی و شک‌گرایی نسبت به دین طبیعی و وحیانی، شالوده و بنیان سنتی مفهوم خدا دستخوش دگرگونی عمیق شده و در چارچوبی ضد‌رئالیستی بازتعریف گردیده است. در این چشم‌انداز، خدا از ویژگی‌های فراسویی و مطلق تهی می‌شود و تمامی زبان و یادکردهای دینی درباره او به چالش کشیده می‌گردد؛ امری که می‌توان آن را گونه‌ای ساختارشکنی از مفهوم خدا دانست. این تحول به‌ویژه تحت تأثیر فیلسوفانی چون دیوید هیوم شکل گرفت و در قرن حاضر نیز به‌طور فزاینده‌ای گسترش یافته است. با این‌حال، این رویکرد با کاستی‌هایی بنیادین مواجه است: ناتوانی در تبیین ذات و صفات خدا، نادیده گرفتن ماهیت دین و محدودیت در تبیین تجربه دینی. از این­رو به نظر می‌رسد بازگشت به ظرفیت­های سنت عقل‌گرایانه بتواند راهی برای بازاندیشی نسبتِ انسان با خداوند را بگشاید.

این پژوهش با روش تحلیلی-استنباطی به بررسی تعامل عقل نظری و عقل عملی در فرآیند کمال وجودی انسان از منظر فلسفه امام خمینی می‌پردازد. نگارنده با تحلیل دو الگوی طولی و عرضی در نسبت این دو قوه، نشان می‌دهد که الگوی عرضی، که بر همکاری هم‌زمان هردو عقل تأکید دارد، با نظام فکری امام خمینی سازگاری بیشتری دارد. در این الگو، با وجود تقدم وجودی عقل عملی، هر دو قوه در تحقق معرفت و فعلیت ‌یافتن آن در ساحت عمل، نقش مکمل و دوسویه دارند. مقاله در ادامه با تبیین پیوند این تعامل با قوس نزول و صعود اسماء الهی، بر نقش عقل عملی به‌عنوان راهبر سلوک وجودی انسان و مظهر تحقق اسماء اشاره می‌کند. نتیجه نهایی پژوهش آن است که تحقق کمال انسان، تنها در پرتو تعامل هماهنگ عقلِ ناظر به نظر و عقلِ ناظر به عمل در هر دو قوس ممکن می‌گردد؛ تعاملی که در نهایت به مقام «فناء فی‌الله» می‌انجامد و انسان را به مظهر جامع اسماء الهی بدل می‌سازد.

«چشم‌اندازگرایی» در فلسفه نیچه، به‌عنوان رویکردی ضدبنیادگرایانه، «حقیقت» را نه به­مثابه امری مطلق، بلکه برساخته‌ای وابسته به تفسیرهای متنوع انسانی در نظر می‌گیرد. نیچه استدلال می‌کند که شناخت و حقیقت همواره در بستر چشم‌اندازهای متکثر شکل می‌گیرند و هیچ معیار مستقل و جهان‌شمولی برای صدق وجود ندارد. این مقاله، ابتدا به بررسی اهمیت چشم‌اندازگرایی نیچه پرداخته و آن را در تقابل با نظریه‌های سنتی صدق، همچون نظریه‌های مطابقت، انسجام و عمل‌گرایی، تحلیل می‌کند. سپس، رابطه این دیدگاه با مفهوم حقیقت در فلسفه نیچه مورد بررسی قرار می‌گیرد و پیامدهای آن برای معرفت­‌شناسی و نظریه صدق واکاوی می‌شود. در پایان، ضمن بررسی چالش‌های ناشی از این نظریه، از جمله «نسبی‌گرایی» و «پارادوکس» چشم‌اندازگرایی، تلاش می­شود نشان داده شود که نیچه چگونه با پذیرش تنوع تفاسیر، به امکان مقایسه و نقد چشم‌اندازها باور دارد. این مطالعه حاضر نشان می‌دهد که چشم‌اندازگرایی در اندیشه نیچه، نه به‌معنای انکار حقیقت، بلکه تأکیدی بر نقش سازنده تفاسیر گوناگون در تکوین دانش بشری است.

مقاله حاضر به تحلیل انتقادی موضع «یقین حسی» در فصل نخست پدیدارشناسی روح هگل می‌پردازد؛ موضعی که در ظاهر ساده‌ترین و بی‌واسطه‌ترین شکل آگاهی به نظر می‌رسد، اما هگل از درون آن، بنیادهای آگاهی مدرن را به چالش می‌کشد. مسأله اصلی پژوهش این است که هگل چگونه با تکیه بر ساختار درونی زبان و منطق یقین حسی، بی‌پایگی آن را آشکار می‌سازد، بی‌آنکه نیاز به نقدی بیرونی داشته باشد؟ در این راستا، این مقاله، ضمن واکاوی این پرسش، همچنین به تحلیل و مقایسه‌ دو خوانش متافیزیکی و غیرمتافیزیکی از این فصل می‌پردازد. از یک‌سو، تفسیرهایی مانند تفسیر پینکارد و براندوم بر جنبه زبان‌مند و پراگماتیستی متن تأکید می‌کنند (خوانش غیرمتافیزیکی) و از سوی دیگر، مفسرانی چون استرن، بیزر و هولگیت با برجسته‌کردن ساختار هستی‌شناختی دیالکتیک، بر قرائتی متافیزیکی پای می‌فشارند. مقاله با روش تحلیلی– مفهومی، ضمن صورت‌بندی چیستی یقین حسی، مسیر دیالکتیکی آن را دنبال می‌کند و نشان می‌دهد چگونه این موضع، در تلاش برای حفظ فردیت و بی‌واسطگی، نهایتاً در کلیت زبان، مفهوم و زمان منحل می‌شود. این نوشتار با تأکید بر بُعد واسطه‌مندی شناخت، یقین حسی را به‌مثابه نقطه عزیمت تاریخ­مند و دیالکتیکی آگاهی در نظام هگل بازخوانی می‌کند.

بحث نسبت انسان و خدا به مناسبات مختلف میان انسان و خدا از حیث قوس نزول و قوس صعود توجه دارد. پرسش اصلی این است که در قوس نزول چه امکانات و قوایی به انسان داده شده است و در قوس صعود چگونه و با چه طریقی می‌توان به کمالات انسانی و غایت نهایی انسان دست یافت. ابن‌طفیل براساس رساله «حی‌بن ‌یقظان» از شخصیتی باعنوان «حیّ» سخن می‌گوید و مراتب مختلف زندگی او از مرتبۀ فردیت و توحدّ و مرتبۀ اجتماعی شرح می‌دهد. در این رساله «خدا» به‌عنوان غایت و سعادت انسان جایگاهی محوری دارد. پرسش اصلی این است که در اندیشۀ ابن‌طفیل، رسالۀ یادشده، چه نسبت یا نسبت‌هایی میان انسان و خدا می‌توان متصور شد؟ چه راه و یا راه‌هایی برای تحقق رابطۀ انسان و خدا وجود دارد؟ و راه برگزیدۀ او کدام است؟ رابطۀ انسان با خدا دو قسم رابطۀ فردی و رابطۀ فردی-اجتماعی است. رابطۀ فردی ازطریق شباهت انسان به خدا برمبنای «تجرد نفس» شکل می‌گیرد، و به اتصال و اتحاد با ذات الهی در مرحلۀ «فنا» منتهی می‌شود، و رابطۀ فردی-اجتماعی نیز از طریق شریعت برقرار می‌شود. روش این نوشتار بازخوانی توصیفی-تحلیلی رسالۀ حی‌بن ‌یقظان است و دستاورد آن تبیین نسبت انسان و خدا از طریق فلسفی است و اینکه نشان داده شود در اندیشۀ ابن‌طفیل فلسفه و دین به یک حقیقت واحد می‌رسند.

الهی‌دانان پویشی در پی راه­حلی برای برون­رفت از مشکلات الهیاتی، تبیین جدیدی از فاعلیت خداوند در نظام طبیعت ارائه می‌دهند. به اعتقاد آنها، فاعلیت الهی بر مبنای پویش و نظام ارگانیسمی جهان، باید به­نحوی تفسیر شود که فاعلیت و اختیار و خلاقیت دیگر موجودات حفظ شود. راه­حل آنان برای این مسأله، محدودیت قدرت و علم الهی است که منجر به نفی وجوب ذاتی و رابطه طولی خداوند با دیگر موجودات است. به عبارت دیگر، خداوند صرفاً شرط لازم و علت معد و در عرض دیگر علل و فاعل‌های طبیعی موجودات عالم است. قوانین و نظم عالم طبیعت نیز حاصل اختیار و خلاقیت موجودات طبیعی است. اما ملاصدرا با اثبات وجوب ذاتی و رابطه طولی خدا با دیگر موجودات، با فاعلِ بالتجلی دانستن خداوند، فاعلیت او را حقیقی و ایجادی و با لحاظ وجود به­عنوان متعلق جعل، همه موجودات و نسبت‌های ضروری آنها، یعنی قوانین عالم را، متعلق جعل بسیطِ او می‌داند. این دیدگاه فلسفی می‌تواند به معضلات دین پژوهی غربی در حوزه فاعلیت الهی پاسخ مناسبی بدهد.

علم فیزیک سه مقطع پیشانیوتنی، نیوتنی، و کوانتومی را پشت­سر گذاشته است. هر مقطع دارای لوازم فکری فلسفی خاص به­خود بوده است. فیزیک پیشانیوتنی به ذات‌گرایی و واقع‌گرایی قدیم (و به تعبیری، خام) و به فلسفه متقدمین و فلسفه اسلامی، فیزیک نیوتنی به ضدّذات‌گرایی و ضدّواقع‌گرایی و به غالب فلسفه‌های معاصری که در ایران رواج دارند، و فیزیک کوانتومی به ذات‌گرایی و واقع‌گرایی جدیدی، که عمدتاً در ایران ناشناخته است رهنمون شده‌اند. فلسفه اسلامی که در بستر فیزیک پیشانیوتنی به بار نشسته و به ذات‌گرایی و واقع‌گرایی قدیم رهنمون شده است، با ظهور فیزیک نیوتنی و لوازم ضدّذات‌گرایانه و ضدّواقع‌گرایانه آن، توان پیشروی خود را از دست داد و ناچارا دست­بسته در کناری نظاره‌گر مانده است. فلسفه اسلامی برای اینکه بازسازی شده و امروزین گردد به یاری جریان ذات‌گرایی و واقع‌گرایی جدید نیازمند است. فلسفه اسلامی با تحلیل، نقد و بازسازی ذات‌گرایی جدید و به­تبع آن، بازسازی خود، می‌تواند از منظری ذات‌گرایانه و واقع‌گرایانه، به بازسازی فلسفه عمومی، معرفت­شناسی و فلسفه ‌علم مبادرت ورزیده و به­تبع آن‌ها در پیشبرد واقع‌بینانه سایر علوم و امور، و به­تبع آن‌ها در حلّ و فصل واقع‌بینانه مسائل و مشکلات، سهم به­سزائی داشته باشد.

یکی از مسائل پیچیده فلسفی، شناخت حقیقت انسان و به­ویژه رابطه نفس با بدن است. اتحاد نفس و بدن از جمله مسائلی است که به ­دلیل تجرد نفس و مادی بودن بدن، نظر بسیاری از فلاسفه به­ویژه فیلسوفان اسلامی را به­خود جلب کرده است. موضوع این مقاله تحلیل آرای ابن­سینا و ملاصدرا درباره اتحاد نفس و بدن است. روش تحقیق حاضر به­شیوه توصیفی - تحلیلی است. هر دو فیلسوف ایده قدیم بودن نفس، که از افلاطون به یادگار مانده است، را رد می­کنند. ابن­سینا نفس را در مقام ذات و در مرتبه فعل از زمانی که به بدن ملحق شده است، مجرد می­داند، اما ملاصدرا نفس را در مقام ذات مجرد، ولی در مرتبه پیدایش، قائل به حدوث جسمانی آن است. در این مقاله نشان داده­ایم که سخنان ابن­سینا دارای قوت بیشتری است. زیرا اشکال تبدّل ماهیت، که برخی از محققان در فلسفه اسلامی به نظریه ملاصدرا گرفته­اند، بر نظریه ابن­سینا، که نفس را در پیدایش و پس از آن مجرد می­داند، وارد نمی‌شود. ضمن اینکه رابطه نفس و بدن از نظر ابن­سینا عرضی است، زیرا او نفس را مدبر بدن می­داند، ولی ملاصدرا رابطه نفس و بدن را ذاتی و اتحادی می­داند.

مفاهیم «دمیورگوس» و «مثال نیک» که بخشی از نظام متافیزیکی گسترده افلاطون را تشکیل می‌دهند، نقش راهبردی در فلسفه این فیلسوف بزرگ دارند. مقاله حاضر به بررسی جایگاه دمیورگوس به­عنوان خالق جهان محسوس و رابطه آن با مثال نیک در نظام متافیزیکی افلاطون می‌پردازد. با روش توصیفی-تحلیلی و استناد به منابع کتابخانه‌ای، این پژوهش نشان می‌دهد که دمیورگوس نه خالقی مستقل، بلکه ناظمی است که با تقلید از عالم مُثُل، نظم را به جهانی فاقد ساختار اولیه تحمیل می‌کند. در این راستا، دو فرضیه اصلی بررسی شده است: نخست، مقلد بودن دمیورگوس؛ دوم، ناتوانی او در ایفای نقش منشأ اخلاق. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که دمیورگوس سازنده‌ای وابسته به مثال نیک معرفی شده که فاقد توانایی خلق از عدم است. این وابستگی، تناقضی آشکار با نگاه منفی افلاطون به تقلید در دیگر رساله‌ها (مانند جمهوری) ایجاد می‌کند. از این­رو، ناهماهنگی میان حادث بودن نفس در تیمائوس و ازلی بودن آن در فایدروس، نقش دمیورگوس به­عنوان خالق نفس را نیز زیر سوال می‌برد. از سوی دیگر، مثال نیک به­عنوان منشأ اخلاق و خیر اعلی، جایگاهی فراتر از دمیورگوس دارد. در فلسفه افلاطون اخلاق نه محصول عملکرد دمیورگوس، بلکه نتیجه تقرب به مثال نیک است. این پژوهش با تأکید بر جایگاه دمیورگوس به­عنوان واسطه بین مثال نیک و جهان مادی، پیشنهاد می‌کند که بازتعریف نقش او به­عنوان ناظم الهی می‌تواند تناقضات موجود در تفسیرهای سنتی را کاهش دهد. یافته‌های این تحقیق درک عمیق‌تری از رابطه خالقیت، اخلاق، و نظم در فلسفه افلاطون فراهم می­آورد.

مشاورۀ فلسفی یکی از اقسام مشاوره است که به‌دنبال کاربست راه‌ها، روش‌ها و تکنیک‌های فلسفی برای کمک به افراد در جهت حل مشکلات آنهاست. در مشاورۀ فلسفی باورهای ذهنی مراجعان با تسهیل‌گریِ یک فیلسوف ارزیابی و شناسایی می‌شود. در این نوع تسهیل­گری، از هر سه منبع بنیادینِ معرفت، یعنی ‌عقل، حس و شهود به‌عنوان عناصر اصلی ‌کسب‌ آگاهی استفاده می‌شود تا به خودشناسی و جهان‌شناسیِ مراجع کمک کند. لذا، این نوع مشاوره نه‌تنها در پاسخ­گویی به پرسش‌های فلسفیِ مراجعان کارآیی دارد، بلکه در درمان اختلالات روان‌شناختی و معضلات فردی و اجتماعی نیز به­کار گرفته می‌شود. هدف این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی انجام می‌شود، بررسی مبانی فکری مشاورۀ فلسفی و تبیین رویکردها و کاربست‌های آن در روان‌درمانیِ معاصر است. نتایج حاصل از بررسی‌ها نشان می­دهد که مشاورۀ فلسفی، امروزه در بیشتر مشکلات شایع در حوزه‌های فردی و اجتماعی راه‌حل دارد. در این میان، فلسفۀ اخلاق تأثیرگذارترین شاخۀ فلسفه بر محتوای مشاورۀ فلسفی است که براساس آن تضادها و مشکلات خُلقی ریشه در مشکلات معرفتی دارند. از این‌رو، مشاور فلسفی با تلاش برای دستیابی به یک گفت‌وگوی موثر به فرد یاری می‌رساند تا با مشکلات شخصی، تضادهای اخلاقی و ارزشی مواجهۀ بهتری داشته باشد. اما در انتها این خود شخص است که می‌بایست مسائل خود را پیدا کرده و آن را چاره نماید. مشاور فلسفی دریافتن این مسائل و شفاف کردنِ آنها و ارائۀ انتخاب‌های گوناگون به‌منظور برون‌رفت از مشکلات از منظر فلسفی به مراجعین کاربرد دارد.