جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

ارتباط میان دعای سمات با کتاب مقدّس از دیرباز بر اهل نظر آشکار بوده است. این مقاله با فرض گرفتن این ارتباط، می‌کوشد کشف کند که آیا متن اصلی عبری کتاب مقدّس مورد توجه دعای سمات است، یا یکی از ترجمه‌های آن. با بررسی پنج عبارت کلیدی از دعای سمات و مقایسه‌ی آن با متن عبری و پنج ترجمه‌ی کتاب مقدّس (به زبان‌های آرامی، سریانی، و عربی) که در قرون اولیه‌ی اسلامی رواج داشتند، این مقاله نتیجه می‌گیرد که دعای سمات با ترجمه‌ی سریانی موسوم به پشیطتا در ارتباط است. در احادیث اسلامی اشارات متعدّدی به سریانی‌دانی امامان شیعه شده است که تاکنون چندان به آن‌ها توجه نمی‌شد. زین پس باید در حدیث‌پژوهی، به خصوص در مواردی که متون حدیثی به کتاب مقدّس اشاره دارند، به ترجمه‌ی سریانی کتاب مقدّس توجه ویژه داشت.

دارقطنی از جمله دانشیان طیف فقیهان-محدثان شافعی قرن چهارم هجری و شناخته شده با تالیف کتاب «علل الحدیث» در آسیب شناسی احادیث و تصنیف کتاب «السنن» در احادیث فقهی است. از جمله تالیفات منسوب به دارقطنی، کتاب «فضائل الصحابه و مناقبهم و قول بعضهم فی بعض» در موضوع مناقب نگاری صحابه است که در آن روایاتی بر خلاف اندیشه شیعی در فضیلت شیخین از لسان امامان شیعه گزارش شده است که بر اهمیت واکاوی آن می افزاید . این پژوهش با روش تحلیل انتقادی و بر پایه معیارهای نقد متون تاریخی و حدیثی و اصول بازیابی میراث مفقود, دلایل هر یک از مخالفان و موافقان صحت انتساب یا عدم انتساب کتاب فضائل الصحابه به دارقطنی را به نقد سپرده است تا دیدگاه معیار را آشکار سازد. این پژوهش اثبات می کند که دیدگاه اصالت تالیف این اثر از سوی دار قطنی از رحجان و قوت برخوردار است و ادله تردید در صحت انتساب آن به دار قطنی از کاستی و ضعف برخوردار است و روایات فضائل شیخین در این اثر را باید در گفتمان کلامی- تاریخی زمانه دار قطنی به تحلیل نشاند.

پیوند معصومان با قرآن مقوله‌ای است که در مطالعات تفسیر روایی اهمیتی ویژه دارد. شناخت این پیوند مبنای اصلی پایه‌ریزی تفسیر امام‌محور است. این نوع تفسیر به دنبال آن است که نمادهای آیات قرآن یعنی معصومان، دوستان یا دشمنان ایشان را نشان دهد. پیوند معصومان با قرآن به لحاظ حکمی در روایات اقسام آیات نمود یافته است. بر طبق این روایات حدود ثلث یا ربع آیات قرآن در مورد معصومان، دوستان یا دشمنان ایشان نازل شده است. به رغم آثار ارزشمند نگاشته شده در زمینه پیوند معصومان با قرآن، این پیوند از این حیث مورد بررسی قرار نگرفته است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی، ابتدا به بررسی اعتبار روایات اقسام آیات در ساحت سند و سپس به بررسی این اعتبار در ساحت متن پرداخته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد اندیشمندان نسبت به این روایات سه موضع پذیرش، انکار و استبعاد را اتخاذ کرده‌اند که دیدگاه مختار در این پژوهش، دیدگاه اول است. در این دیدگاه اعتقاد بر آن است که این روایات کثرت نقل و قوت دلالت دارند، لذا می‌توان آن‌ها را در شمار روایات معتبر به حساب آورد. به استناد تبیینی که از این روایات صورت می‌پذیرد، شبهات انکاری و استبعادی نسبت به مدلول این روایات قابل رفع است.

ادّعای عدالت تمامی‌صحابه از جمله اساسی‌ترین مبانی رجالیِ اغلب اهل‌سنت محسوب می‌شود، به نحوی‌که این مبنا مرزهای حدیثی-رجالیِ آنان را از دیگر مذاهب متمایز کرده است.هرچند تصریح رجالیون اهل‌سنت به عدالت‌صحابه در تألیفات آنان آشکار است؛ با بررسی عمیق تر اظهارات یک رجالی می توان میزان اهتمام او به این مبنا را تحصیل کرد.ابن‌حجر عسقلانی رجالی اهل‌سنت زیسته در قرن 8 و 9 قمری، از جمله معتقدین به عدالت تمامی‌صحابه است.او صاحب تصانیف متعدد رجالی از جمله کتاب «لسان‌المیزان» است که آن را ناظر بر کتاب «میزان‌الاعتدال فی نقد‌الرجال» ذهبی نگاشته است.ذکر نام برخی از صحابه در میزان‌الاعتدال و ضعیف و مجهول معرفی شدن آنان توسط ذهبی،عسقلانی را بر آن داشته تا ضمن انتقاد به ذهبی، با شیوه‌های گوناگونی به دفاع از صحابه بپردازد.چیستیِ این شیوه‌ها، پرسش اصلی پژوهش فراروی است. از این رو با روش توصیفی‌تحلیلی و رویکردی نقادانه به کنکاش در لسان‌المیزان پرداختیم.نتیجه تحقیق نشان می دهد، عسقلانی با راهکارهایی همچون مراجعه به مصادر اصلی مورد استفاده ذهبی، حکم به تصحیف نام صحابی، استناد به تعدد راویانِ صحابه، تأویل کلام رجالیون، نیز نقل روایت در مَدح صحابی، به دفاع از صحابه پرداخته است، هرچند پاره‌ای از مستندات او از استحکام کافی برخوردار نبوده و با نقدهایی مواجه است

نوشتار حاضر درصدد است تا مستندِ دیدگاهِ «فریضه‌دانی طلب‌العلم بر همگان»، یعنی حدیث مشهور «طلب العلم فریضه» را براساس معیارهای سندی و دلالی بررسی نماید. روش تحقیق، روش توصیفی استنباطی است. در ابتدا به گزارش نَقل‌های متعدد این حدیث پرداخته شده و سپس بر اساس موازین فهم متن، معنای حدیث و حکم مستَنبط از آن استنباط شده است. طبق بررسی‌ها این نتیجه حاصل شده که هرچند اطمینان به صدور این حدیث -که در هیچ نقلی، سند معتبری به همراه ندارد- قابل تحصیل است؛ اما این حدیث، بر «وجوب عینی طلب علم بر همگان» دلالت ندارد و دیدگاه «فریضه‌دانی علم‌جویی» به استناد این حدیث، قابل قبول نیست؛ بلکه منتهای دلالت این حدیث عبارت است از «وجوب تعلمِ آگاهی‌ها/علوم دینیِ مبتلابهِ واجب». در پایان برخی دلالت‌ها و استلزامات این نتایج در احکام مربیان و متربیان تبیین شد.

دو تفسیر عیاشی و قمی از جمله تفاسیر متقدم است که شامل مضامین مختلف از جمله مسایلی مربوط به امامت است. زمان رویارویی با احادیث امامتی پیراستگی روایات از مسائل مربوط به غلو اهمیت بسزایی دارد. از این جهت بررسی روایاتی که در این دو تفسیر وارد شده و احتمال برداشت غلوآمیز از آنها می‌رود نقش مهمی در فهمیدن آموزه‌های صحیح امامتی را ایفا می‌کند. از جهت دیگر عدم تشخیص درست باعث از بین بردن بخشی از این میراث حدیثی است. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و با ابزار کتابخانه‌ای به نقد و بررسی بخشی از مقاله‌ی« واکاوی و نقد روایات غلوآمیز درباره‌ی امامان در دو تفسیر عیاشی و قمی» پرداخته است. در نهایت مشخص گردید که با ترجمه‌ی دقیق، اطلاع از روایات هم مضمون، تاویل درست، استفاده از نظرات عالمان حدیث، بررسی تقطیعات، بررسی و رفع تعارضات میتوان برخی آموزه‌های امامتی که در دیدگاه ابتدایی برداشت غلوآمیز از آنها می‌شود از این روایات پیراسته شود.

احادیث از منابع اصلیِ تمام علومِ‌اسلامی‌است،برای پایه‌ریزی علوم طبق احادیث، چگونگی شیوه‌ی‌نقلِ احادیث اهمیت‌ دارد؛ زیرا اگر قاعده‌ی‌اولیه نقل‌ِعین‌ِالفاظ احادیث باشد، درصورت تردید و عدم‌ِقرینه بر نقل‌ِمعنا، به‌صدور الفاظ احادیث‌ِ معتبر از معصوم حکم‌می‌شود و جزئیّات و ظرافت‌های عباراتِ آن‌‌احادیث، معتبرست. ائمه(ع)نقل‌ِمعنای روایات را درصورت عدم‌ِتوانایی راوی بر نقل‌ِعین‌ِالفاظ سخنانشان جایزدانسته‌اند، ولی جواز نقل‌ِمعنا به‌معنای رواج این شیوه بین اصحاب‌ِمعصومان(ع)و کثرت روایات نقل‌ِمعناشده در احادیث موجود نیست؛ زیرا جواز نقل‌ِمعنا مشروط به محدودیت‌هایی‌است و انتقال‌ِ‌ تمام‌ِ معانیِ روایات ذو‌وجوه برای راویان دشوار است. با تأمل در روایات و تحلیل تاریخ‌ِحدیث‌ِشیعه، مشخص‌می‌شود که اصل‌ِاولیه در روایات معتبر شیعه، نقل‌ِعین‌ِالفاظ احادیث است؛ زیرا ائمه(ع)بر کتابت و نقل‌ِعین‌ِالفاظ سخنانشان تأکید داشته و این شیوه‌ی‌ نقل را ارجح دانسته‌اند و درجلساتی سخنانشان را بر اصحاب املا‌می‌کردند و اصحاب معروفی که روایات آنان به کتب‌ِاربعه و دیگر کتب حدیثی‌ِمعتبرِمتقدّم راه‌ یافته‌است، در مجالس صدورِحدیث، عین‌ِالفاظ احادیث را می‌نوشتند، درنتیجه غالباً عینِ‌الفاظ احادیث ثبت و نقل‌می‌شده‌است.

حدیث به معنای حکایتگر سنت، مانند هر خبر و حکایت دیگری، قابلیت صدق و کذب داشته و نیازمند اعتباریابی است. تلاش‌های مختلفی در زمینه اعتبارسنجی حدیث در قرون مختلف صورت گرفته که برخی موفق و برخی با نقص‌ها و نقض‌هایی مواجه شده‌اند. یکی از آثار ناظر بر اعتباریابی حدیث، اثر «حدیث‌های خیالی در مجمع‌البیان» است که مولف آن مدعی است مراد از ابوجعفرهای تبیان طبری بوده و طبرسی در بهره از این کتاب در تشخیص مصداق اشتباه کرده و این موارد را به امام باقر(ع) منتسب کرده است. این اشتباه موجب تولید احادیث خیالی منسوب به امام باقر(ع) در این کتاب شده است. این مقاله با انتقاداتی همراه بوده و آثاری ناظر به نقد آن به صورت پراکنده نگاشته شده است. نوشتار حاضر به منظور ارائه منسجم نقض و ابرام‌های صورت گرفته در قالب یک نوشتار، و نیز تحلیل و نقد ادله ارائه شده توسط طرفین و میزان واقع‌نمایی آنها، سامان یافته است. همچنین به برخی از ادعاهایی که کمتر به آنها توجه شده - مانند عدم دسترسی طبرسی به تفسیر طبری و دس نسخه‌های خطی تبیان توسط ناسخان-، و نیز ارائه آمارهای کمی در این زمینه، در این نوشتار توجه داده شده است.

پژوهشگران معاصر تلاش‌های زیادی برای یافتن منابع و استنادات نهج‌البلاغه انجام داده‌اند. عبدالزهراء حسینی‌خطیب یکی از این پژوهشگران است که با کتاب مصادر نهج‌البلاغة وأسانیده، اثری مهم برای منابع سخنان امام علی(ع) در نهج‌البلاغه فراهم آورده‌است. صبری ابراهیم السید پژوهشگر دیگری است که گرچه نگاهی منتقدانه به نهج‌البلاغه دارد، اما برای یافتن منابع بیشتر برای آن کوشیده است. هدف این مقاله، بررسی این مسئله است که برخورد این دو پژوهشگر با منابع نهج‌البلاغه چگونه است، که با توجه به گستردگی مطالب برای یک مقاله، آن دسته از متون نهج‌البلاغه بررسی می‌شوند که در منابع پیش از سید رضی به دیگران منتسب شده‌است. براساس نتایج تحقیق، از میان 18 خطبه‌ای که صبری ابراهیم آنها را منتسب به افرادی جز امام علی(ع) می‌داند، هشت مورد آن درست است و ده مورد خطا. بخشی از تشخیص‌های نادرست می‌تواند ناشی از استقرای ناقص باشد، اما بخشی دیگر به باورهای آشکار و نهان نویسندگان بازمی‌گردد. همچنین، بررسی روش استناد به منابع در کتاب مصادر نهج‌البلاغه وأسانیده نشان می‌دهد که مؤلف در بسیاری از موارد به شرط‌هایی که برای منابع گذاشته، پایبند است اما در مواردی چنین نیست یا با فرض‌هایی به اشکالات پاسخ می‌دهد که از نظر تاریخی اثبات‌شدنی نیست.