جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

بررسی جایگاه معرفت در نظریه قرب الهی به روش توصیفی ـ تحلیلی هدف این پژوهش است. بسیاری از اندیشمندان اسلامی قرب الهی را هدف اخلاق دانسته و معرفت خدا را شرط لازم آن قلمداد کرده‌اند، اما برخی معنای قرب الهی را بر معرفت حضوری به خدا تطبیق می‌دهند و تشبه الهی، قرب منزلتی و قرب تکوینی را هدف نهایی اخلاق نمی‌دانند. به نظر می‌رسد اگرچه معرفت حضوری به خداوند مراتب بالای قرب الهی است و در این صورت، نوعی معرفت می‌تواند هدف اخلاق محسوب شود، قرب الهی را به معنای معرفت حضوری به خدا دانستن سبب خروج بسیاری از مراتب قرب الهی خواهد شد؛ زیرا بسیاری از انسان‌ها که اعمال اخلاقی را با علم حصولی به خدا و به هدف وصول به بهشت و دوری از جهنم انجام می‌دهند از قلمرو قرب الهی خارج می‌شوند؛ درصورتی‌که این افراد نیز با حسن فاعلی که دارند، حدنصاب اخلاق را کسب کرده‌اند و با علم حصولی از خدا، که شرط لازم وصول به این درجه از قرب الهی است، توانسته‌اند مرتبه‌ای از هدف اخلاق را به دست آورند.

اخلاق هنجاری درصدد ارائه معیاری برای تعیین حسن و قبح افعال اختیاری انسان در موقعیت‌های مختلف است. تصویرسازی نظریه اخلاق هنجاری جنگ در حیطه فعالیت‌ها و نبوغ نظامی شهید حاج‌قاسم سلیمانی از اولویت‌های معرفی شخصیت برجسته ایشان در راستای الگوسازی از اهداف این پژوهش است. مطالعه چالشیِ نوعِ سلوک حاج‌قاسم در جنگ به دلیل تراز بودن شخصیت ایشان اهمیت ویژه‌ای دارد. روش مطالعه از نوع توصیفی ـ تحلیلی و ناظر به سبک زندگی ایشان است. پرسش اصلی پژوهش این است که بررسی سلوک شهید حاج‌قاسم سلیمانی در حیطه جنگ و اخلاق نظامی ناظر به کدام‌یک از نظریه‌های اخلاق هنجاری است؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که با توجه به مؤلفه‌های اساسی درون‌متنی چون الگومحوری، رعایت موازین اخلاقی و حدود شرعی در میدان نظامی، نوع‌دوستی و اخلاص در منش و رفتار نظامی شهید سلیمانی، می‌توان تصویری از نظریه فضیلت‌محوری غایت‌گرا را در سلوک نظامی ایشان استنباط کرد.

تلقی اشتباه انسان از «هستی‌شناسی»، «انسان‌شناسی» و «فرجام‌شناسی» از علل مهم اخلاق‌گریزی اوست. اگر انسان فهم وسیع‌تر و عمیق‌تری از این مفاهیم داشته باشد، نگرش وی در تعیین فضیلت و رذیلت تحول می‌یابد. بنابراین، انسان نیازمند دانشی است که فهمی عمیق و چندجانبه از واقعیات مذکور ارائه دهد. این پژوهش با این هدف به تبیین معارف فلسفی ملاصدرا پرداخته است که می‌توانند مبانی ذهنی انسان را در اخلاق اصلاح کنند و تأثیری انگیزشی بر اقبال به زیست اخلاقی داشته باشند. روش پژوهش از لحاظ نوع بنیادی و به لحاظ هدف کاربردی است و با روش تحلیل مضمون انجام شده است. در این روش، داده‌های تحقیق پس از نمونه‌گیری هدفمند، در سه مرحله کدگذاری و تحلیل، و سپس شبکه مضامین تبیین شده است. کتب ملاصدرا جامعه تحقیق این پژوهش‌اند. یافته‌های پژوهش در سه کلان‌مقوله «هستی‌شناسی»، «انسان‌شناسی» و «فرجام‌شناسی» دسته‌بندی، و شبکه مضامین تأثیرِ هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و فرجام‌شناسی بر اقبال به زیست اخلاقی تبیین شد. نتایج به‌دست‌آمده حاکی از آن است که اگرچه معرفت و رفتار رابطه عموم و خصوص من‌وجه دارند، معرفت‌افزایی صدرا در حوزه اصول بنیادین هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و فرجام‌شناسی توسط حرکت جوهری، نقشی انگیزشی در دلالت افراد به زیست اخلاقی دارد.

مفسران در تفسیر آیه 284 درباره منسوخ بودن یا عدم نسخ این آیه توسط آیه 286 اختلافاتی دارند که از نقل‌های تاریخی نشئت می‌گیرد و نقش محوری‌ای در مسئولیت اخلاقی انسان در برابر افعال جوانحی‌اش ایفا می‌کند. با وجود تفاوت در نقل‌های تاریخی، مسلّم است که هم‌جواری کلمات «تبدوا» و «تخفوا» و عبارات «ما فی انفسکم» و «یحاسبکم به الله» درصدد بیان و اثبات معنای محاسبه افعال درونی انسان است. قابلیت ظهور و مخفی شدن این افعال ویژگی‌ای است که آنها را از بقیه افعال جوانحی متمایز می‌کند. بررسی‌ها نشان می‌دهد علامه طباطبایی به این خصوصیت توجه کرده و بر اساس قراین موجود در آیه معتقد است صرفاً «احوال نفسانی» هستند که به دلیل داشتن چنین ویژگی‌ای بر اساس آیه 284 محاسبه‌پذیر قلمداد می‌شوند؛ اما «ملکات» و «خواطر» از موضوع آیه خارج‌اند. روش مقاله توصیفی ـ تحلیلی است.

ضعف اخلاقی یکی از مسائل مهم دانش روان‌شناسی اخلاق است که به چرایی و چگونگی پدیداری شکاف میان معرفت و عمل اخلاقی می‌پردازد. ضعف اخلاقی را می‌توان در تعریفی جامع، کنش آگاهانه برخلاف باور و قضاوت درست اخلاقی دانست. درد و رنج حاصل از فاصله میان باور و عمل اخلاقی، هر انسانی را که دل در گرو زندگی‌ای بر مدار فضیلت دارد سخت آزرده می‌سازد و وی را بیش از پیش بر جبران آن مصمم می‌کند و در این میان است که شناخت راهکارهای پیشگیری از ضعف اخلاقی و درمان آن لزوم و ضرورت خود را آشکار می‌کند. پژوهش پیش رو با روش تحلیل محتوا و استفاده از منابع کتابخانه‌ای بر آن است که با استفاده از ظرفیت اخلاق اسلامی عوامل مؤثر بر پدیدآیی این مسئله را بیان و سپس بر اساس فلسفه عمل و مراحل صدور فعل راهکار پیشگیری از ضعف اخلاقی را در قالب دو مرحله پیشاتصور و نیز تصور و تصدیق بیان کند. نتایج پژوهش نشان از آن دارد که تمرکز، ذکر و نیز باروری قوه تعقل راهکارهایی هستند که با کاربست آنها در مراحل پیش‌گفته می‌توان از پدیدآیی ضعف اخلاقی جلوگیری کرد.

درباره «قلب» و عملکردهای آن در متون اسلامی و اخلاقی مطالب فراوانی بیان شده است. هدف این پژوهش کشف و تبیین عملکردهای قلب از نگاه نهج البلاغه در چهارچوب روش تحلیل مضمون است. بر اساس این روش در تحلیل کمّی، 718 «مضمون پایه» و 36 «مضمون سازمان‌دهنده» به دست آمد و ذیل سه «مضمون فراگیر» جای گرفت. «مضمون فراگیر» بیانگر کارکردی از کارکردهای قلب، و عبارت است از: «ادراک»، «سنجش»، «مدیریت». در توضیح هریک از این کارکردها باید گفت بر اساس نهج البلاغه، هر پیامی که به انسان می‌رسد، اعم از صوتی، تصویری، مفهومی و...، قلب آن را دریافت می‌کند (عملکرد ادراکی). قلب آن پیام‌ها را تجزیه و تحلیل و مقایسه و ذخیره می‌کند (عملکرد سنجشی) تا درنهایت با سازمان‌دهی و کنترل رفتارها بروز واکنش‌ها را در انسان رهبری کند (عملکرد مدیریتی). البته این عملکرد قلب برای سایر اعضا الزام‌آور نیست و آنها امکان تخلف و سرپیچی دارند.

از چالش‌های زیست اخلاقی انسان‌ها این است که به‌رغم علم به فعل اخلاقی، «انگیزش اخلاقی» لازم را برای انجام آن ندارند یا گاهی کاملاً در مقابل آن، فعل غیراخلاقی را انجام می‌دهند. این پدیده در «روان‌شناسی اخلاق» تعبیر به «ضعف اخلاقی» و «اخلاق ناپروایی» می‌شود. سؤال اصلی این است که چرا گاهی با وجود آگاهی و زمینه برای عمل، قصد و نیت برای انجام آن تحقق نمی‌یابد و با وجود معرفت اخلاقی، عمل اخلاقی انجام نمی‌شود. ازآنجا‌که انگیزش ناظر بر عمق فرایند روحی و روانی انسان فاعل و کنشگر قبل از نیت و رفتار است و به چرایی شکل‌گیری نیت و قصد در فاعل اشاره دارد، این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی درصدد تبیین عوامل و موانع «انگیزش اخلاقی» در شکل‌گیری نیت و قصد فرد برای انجام فعل اخلاقی است و با رویکرد «روان‌شناسی اخلاق دینی» با استناد به برخی آیات و روایات واکاوی می‌شود. با توجه به اینکه در آثار پیشین به این موضوع پرداخته نشده یا اگر پرداخته شده، از منظر روان‌شناسی اخلاق دینی نبوده است، لزوم بررسی موضوع از این لحاظ احساس می‌شود.

از مسائل مهم در تعلیم و تربیت رعایت اخلاق حرفه‌ای از سوی آموزش‌دهندگان است. این تحقیق با هدف بررسی کیفیت رعایت اخلاق حرفه‌ای از سوی استادان دانشگاه فرهنگیان از منظر دانشجومعلمان انجام شده است. رویکرد پژوهش کیفی و با روش پدیدارشناسی توصیفی است. میدان پژوهش دانشجومعلمان دانشگاه فرهنگیان استان مرکزی است که طی مصاحبه با نفر سیزدهم، اشباع داده‌ها حاصل شد. جمع‌آوری داده‌ها با استفاده از فن مصاحبه نیمه‌ساختاریافته و تحلیل آنها با روش کلایزی انجام شد. نتایج پژوهش مبنی بر پایبندی و عدم پایبندی به رعایت اخلاق حرفه‌ای ذیل شش بُعد ویژگی‌های فردی، آموزشی، ارزش‌های اجتماعی و فرهنگی، تعهدات سازمانی، ویژگی‌های اعتقادی و بُعد تربیتی به دست آمد. یافته‌ها نشان داد استادان در حد متوسط به موارد اخلاق حرفه‌ای پایبندند.