جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

تأثیر گذاشتن بر دیگری و اقناع در گفت وگوهای انسانی یک عنصر فعال و مشهود است از این رو استدلال کردن یکی از وجوه تمایز این گفت و گو‌ها می‌باشد. "شاییم پرلمان" یکی از کسانی است که در قرن بیستم به پیروی از ارسطو به بحث خطابه،بلاغت وجایگاه استدلال پرداخته است.می‌توانیم متن قرآن کریم را گفتمانی استدلالی قلمداد کنیم که در پی پاسخ گویی به گفتمان‌هایی با محوریت عقائدی همچون مرگ،جهان آخرت، معادجسمانی و... است. شاییم پرلمان یکی از کسانی است که در قرن بیستم به پیروی از ارسطو به بحث خطابه،بلاغت و جایگاه استدلال پرداخته است.بلاغت نقش بسزایی در ساختار گفتمان‌ها ایفا می کند زیرا با کاربرد زبان و اسالیبی که مرتبط با موقعیت و شرایط ایجاد جمله هستند پیوند می خورد. در تصور استدلالی، بلاغت ارتباط تنگاتنگی با اقناع دارد و این عقیده بسیاری از علمای بلاغت عربی است که آن را محصور در جنبه های زیباشناسانه و تزیینی سخن ندانسته بلکه یک حادثه وابسته به موقعیت می دانند که در پی پربار بودن هر چه بیشتر وجه استدلالی سخن است. اهمیت ابزار بلاغت در گفتمان استدلالی در زیبایی هایی است که بلاغت برای سخن می آفریند که می تواند روان مخاطب را تحریک نماید. در این جستار با روش توصیفی-تحلیلی و طبق نظریۀ استدلال شاییم پرلمان به تحلیل سازه‌های بلاغی در سوره‌های مدنی قرآن کریم پرداخته‌ایم.نتایج نتایج پژوهش نشان می دهد که سازه‌های بلاغی مانند تشبیه،استعاره،مجاز و کنایه در مؤثر تر واقع شدن در ذهن مخاطب و رساندن مخاطب به درجه اقناع موفق عمل کرده‌اند.

امروزه حوزه‌های‌معنایی مورد ‌اقبال قرآن‌پژوهان قرار گرفته‌است. هرحوزه دربردارنده یک واژه کانونی‌ست که الفاظی دیگر تحت عنوان واژگان‌کلیدی اطراف آن قرارمی‌گیرند و یک حوزه مستقل را تشکیل می‌دهند. هم‌نشینی از راهکارهای بررسی حوزه‌های‌معنایی است؛ که باآن می‌توان به معنای دقیق واژگان دست‌یافت. واژه «اجر» دلالت بر پاداشی می‌کند که نتیجه طبیعی عمل انسانست؛ ولی اشاره‌ای به میزان ونوع آن ندارد، اما هم‌نشینی‌اش با اوصاف مختلف کمیت و نوع آن را بیان‌می‌کند. هدف از پژوهش حاضر بررسی واژه‌ «اجر» با روش توصیفی تحلیلی است، تا تاثیر هم‌نشینی صفت‌ها و حد ومرزشان بر اجر مشخص شود. نگاهی به مؤلفه‌های‌معنایی اوصاف هم نشین«اجر» نشان داد، صفات مختلف هرچند در اصل کلی، دلالت برپاداش بزرگ و‌فراوان دارند، اما به تفاوت مراتب پاداش نسبت به عمل مورد نظر و انجام دهندۀ آن نیز اشاره دارند. در این میان صفت«عظیم» در‌صدر قراردارد، زیرا دلالت بر تکثیر بصورت کیفیت و کمیت و بالا رفتن شأن پاداش‌گیرنده‌اش دارد، و کسی مقدارش را نمی‌داند. اجرکبیر بیانگر کثرت نعمت‌هایی است که خداوند به بندگان صالح خود می‌بخشد. توصیف اجر به کریم مناسب مقام بشارت و بیانگر نفاست ذاتی پاداش و تکریم گیرنده پاداش است. صفات«حسنا» و«غیرممنون» که به دنبال هم مطرح شده‌اند، دلالت بر نوعیت، جاودانه بودن و پاداش بی‌منت و تمام‌نشدنی دارند. از طرفی میان آیاتی که با کریم و حسن وصف شده نوعی مشابهت با اجرکبیر است؛ توصیف به کبیر جایی است که مقدار را از حیث زیادت نشان می‌دهد و توصیف به حسن نگاه به طبیعت آن پاداش از نظر زیبایی و سعادت انسان بواسطه آن جزا دارد.

طرحواره‌ی تصویری از نظریات مطرح در پژوهش‌های زبان‎شناسی شناختی است که برای نخستین بار توسط جانسون مطرح شد. دیدگاه اصلی در این نظریه این است که به دلیل فعالیت، حرکت و حضور فیزیکی انسان در جهان بیرون، از طریق بدن و محیط زندگی خود تجربه‌هایی کسب می‌کنیم که ما را در سازماندهی افکارمان در حوزه‌های انتزاعی یاری می‌رساند. زبان قرآن حاوی مضامین و پیام‌های ارزشمندی است که برخی از آن‌ها با طرحواره‌های تصویری ساماندهی می‌شوند و مخاطب می‌تواند با تصویرسازی آیات به درک عمیق‌تری از مفاهیم انتزاعی و نامحسوس دست یابد. لذا پژوهش حاضر بر آن است تا به بررسی سه گروه طرحواره‌های تصویری جانسون مانند طرحواره حجمی، قدرتی و حرکتی در سوره نساء بپردازد و همین طور پربسامدترین طرحواره و مفاهیم انتزاعی آن‌ها را با توجه به کارکرد هریک از آن‌ها در مطالعه تفسیری قرآن با روش توصیفی تحلیلی بررسی نماید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که طرحواره‌های حجمی بر مفاهیمی چون بهشت، تردید و گمان دلالت دارند و طرحواره‌های قدرتی بیشتر بر مفاهیمی مانند کفر، عدم ایمان و دوری از گناهان دلالت دارند و طرحواره‌های حرکتی بر مفاهیمی چون سعادتمندی، عزت و مقام، احترام و نزول وحی و قرآن دلالت دارند و این نوع طرحواره از بالاترین بسامد برخوردار است.

تحلیل­های زبان شناختی از رویکردهای نوین مواجهه با متون دینی، ازجمله قرآن کریم است که با استخراج مؤلفه­های فرهنگیِ زبان، ساحت­های انسان شناختیِ آن را ترسیم و با کشف تعاملات زبان با ساختارهای فکری ـ اجتماعی در متون، بسیاری از ابهامات معنایی را مرتفع می­نماید. برداشت­های معنایی متفاوت و نیز شبهه­ناک نظیر القای مفهوم خودکشی پیرامون آیه پانزدهم سوره حج، ضرورت بازخوانی آیه مذکور را دو چندان می­کند. لذا در نوشتار حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی تلاش شد، با ارائه خوانشی هدفمند از آیه پانزدهم سوره حج و با تحلیل نظام‌های گفتمانی مستتر در آیه روشن سازیم که برداشت‌های موجود از آیه و شبهاتی که نسبت به آن مطرح است، چگونه توجیه می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان داد شبکه گفتمانی‌ای که با عنایت به سیاق درون متنی و بافت برون زبانی، شکل می‌گیرد حاکی از لجاجت مخالفان گفتمان توحیدی قرآن است که با حق مجادله می‌کنند. در آیات ابتدایی سوره حج با یک نظام هوشمند از نوع القایی مواجه هستیم که تلاش دارد توانش مخاطبان را تحت تأثیر قرار دهد. آیه در پاسخ به این گفتمان در مقام تجویز کنشی ناشدنی است و برای این که توانش مخاطب را به جهت نفی کنش، تحریک کند، از فشاره تنشی-عاطفی بهره می‌برد تا در نهایت گفتمان مشیت الهی را ثابت کند. این نظام گفتمانی تابع تغییر وضعیت از شرایط اولیه یعنی نقش انگیزه‌بخشی به شرایط ثانویه یا نقشِ معرفتی است. شرایط اولیه ظن نسبت به نصرت الهی و شرایط ثانویه باور به گفتمان مشیت الهی است. در این جا گفته‌پرداز قصد دارد، گفته‌یاب را به نفی کنش (عدم سوء ظن نسبت به نصرت الهی) سوق دهد.

الگوی جامعه‌شناختی‌معنایی ون لیوون از جمله رویکردها و شاخه‌های جدید تحلیل گفتمان انتقادی می‌باشد که با شناسایی لایه‌های پنهان متن و واکاوی کنشگران اجتماعی آن، منتقد را قادر به کشف لایه‌های زیرین گفتمان موجود می‌کند. در همین راستا داستان حضرت موسی(ع) پربسامدترین داستان در قرآن کریم می‌باشد که از جهت دارابودن نظام گفتمانی، تحلیل شخصیت‌های اجتماعی و مولفه‌های گفتمان‌مدار این داستان موجب درک بهتر از متن و کشف ایدئولوژی پنهان در آن می‌شود. نگارندگان در جستار حاضر درصدد هستند به روش توصیفی-تحلیلی و بر مبنای الگوی ون لیوون مولفه‌های گفتمان‌مدار داستان حضرت موسی در سوره طه را مورد واکاوی قرار دهند تا بازنمایی کنشگران اجتماعی آن شناسایی شود. لذا مهم ترین پرسش‌های که پژوهش پیشرو در پی آن است که کدام یک از مؤلفه‌های گفتمان‌ مدار روایت حضرت موسی(ع) در سوره طه براساس الگوی ون لیوون بیشترین بسامد را داشته و دلیل این موضوع چیست؟ نتایج تحقیقات نشان می‌دهد که الگوی گفتمان‌مدار ون لیوون در تحلیل نظام گفتمانی روایت حضرت موسی(ع) در این سوره کارایی دارد. همچنین مؤلفه‌های اظهار با 637 مورد بسامد بالاتری نسبت به مؤلفه‌های حذف که با 137 منعکس گردیده، داشته است، این موضوع در راستای هدف داستان می‌باشد و بدان معناست که نویسنده قصد دارد با ارائه کارگزاران فعال اجتماعی از پوشیده‌گویی بپرهیزد تا عبرت‌گیری برای مخاطب سهل و روشن گردد.