مرور درختی موضوعات | کتابخانه مجازی الفبا

از جمله مولفه های تاریخ اجتماعی تشیع که در زمره باورها و اعتقادات و مراسم شیعیان جای دارد، انتظار ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است که به صورت رسمی خاص در شیعه درآمده، در قالب مراسم هایی ویژه بروز و ظهور یافته و در اوضاع و احوال اجتماعی و سیاسی آنها تاثیری درخور توجه بر جای گذاشته است. فرهنگ انتظار در جامعه آذربایجان پیش از صفویه نیز نمود یافته و مبین این امر است که به سبب راه یافتن اعتقادات مبتنی بر ظهور مهدی از قرون نخستین اسلامی تا تاسیس دولت صفوی در اذهان جامعه آذربایجان، رسوم مبتنی بر این اعتقاد و همچنین حرکت های سیاسی- اجتماعی متاثر از آن در این ناحیه، همواره از سوی عامه مردم با استقبال روبه رو می شده است. این پژوهش درصدد است نمودهای فرهنگ انتظار در جامعه آذربایجان در دوران پیش از صفویه را با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با کاربرد مطالعات کتابخانه ای بررسی کند.

در این مقاله، میزان تطبیق اهداف مبارزاتی امام رضا(ع) با انبیا(ع) پیگیری می شود. مبارزه های پیامبران(ع) علیه چهار عامل اصلی طاغوت، جهل، خرافه و بی عدالتی و ستم بود. این مطالعه نشان می دهد که جهت گیری های امام رضا(ع) نیز دقیقا در راستای مبارزه با این عوامل است. نشر معارف دین و مبارزه در سکوت، افشاگری علیه حکومت و پیشنهاد راهکار خلاصی برای شیعیان زندانی، از شیوه های مبارزه ایشان علیه حکومت هارون و مامون بود. امام هشتم(ع) همچنین با پرهیز از پذیرش خلافت و برخورد قاطع و صبورانه در تدوین شرایط پذیرش ولایتعهدی و شرکت در مناظره ها، نماز عید فطر و طلب باران، ضمن دخالت نکردن در کشورداری، با حکومت مامون جنگیدند. همچنین افشاگری نسبت به ظلم های هارون و مأمون و تلاش در آزادسازی شیعیانی که بی گناه اسیر بودند و تدوین شرایطی خاص برای پذیرش ولایتعهدی نمایانگر مبارزه های ایشان با بی عدالتی است. حضور در مناظره های علمی، راه اندازی کلاس های معارف، تربیت شاگردان و نشر تعالیم اسلامی، از تلاش های امام رضا(ع) در مبارزه با جهل بود. ارائه استدلال های عقلی محکم علیه الوهیت عیسی(ع) و مبارزه با غالیانی که اهل بیت(ع) را همتای خدا می دانستند، نمونه هایی از مبارزه ایشان با خرافه و موهوم است.

‫مؤلفه‌هاي فرهنگي شريان‌هاي زندگي جامعه انساني است، که عموماً توسط حاکمان قابل تغيير است، اما گاهي مردم با اطاعت از رهبران ديني خود وضعيت فرهنگي و شرايط سياسي و اجتماعي خود را تغيير مي‌دهند. پژوهش حاضر با روش توصيفي تحليلي به تبيين شرايط فرهنگي عصر امام رضا(ع) و نقش ايشان در برابر گروه‌ها و فرقه‌هاي مختلف پرداخته، و اين فرضيه را پيگيري مي‌کند که امام رضا(ع) با استفاده از شرايط فرهنگي نسبتاً مناسبي که در اثر جنگ‌هاي داخلي بين امين و مأمون به‌وجود آمد، اقدامات مؤثري انجام داد که ثمره آن پرورش نخبگان علمي، برجاي گذاشتن ده‌ها کتاب علمي رسميت مکتب اهل‌بيت(ع)، و نشر معارف اسلامي بود. دوران زندگي امام رضا(ع) به سه بخش تقسيم مي‌شود: از ولادت در سال 148 هجري تا شهادت پدر گرامي ايشان؛ از شهادت پدر تا پذيرش ولايتعهدي مأمون، که در اين مدت محل مراجعه علما و دانشمندان از نقاط مختلف در مدينه بود؛ و از ابتداي ولايتعهدي تا شهادت در سال 203 هجري. وضعيت اجتماعي و سياسي عصر امام رضا(ع) به گونه‌اي بود که سادات علوي سخت‌ترين دوران زندگي را سپري مي‌کردند. مأمون پس از پيروزي بر امين، تصميم گرفت که براي جلب نظر امت اسلامي و خصوصاً علويان، ولايتعهدي خود را با اجبار بر امام رضا(ع) تحميل کند. در اين دوران که نهضت ترجمه و بحث‌هاي کلامي نيز به‌شدت گسترش يافته بود، امام در برابر جريان‌هاي فکري مختلف، موضوع‌گيري‌هاي مناسبي از خود نشان داد. همچنين با کنار کشيدن از سياست، شرايط به‌وجود آمده در اثر ولايتعهدي را به فرصتي مناسب تبديل نمود، و در جلسات مناظره‌اي که توسط مأمون با حضور سران اديان و مذاهب تشکيل مي‌شد، شرکت مي‌جست که منافع فراواني را براي شيعيان در پي داشت. تربيت شاگردان متعدد که علامه مجلسي تعداد آنان را 317 تن مي‌داند، رساله ذهبيه پيرامون پزشکي، و علل الاحکام از جمله آثار وجودي امام رضا(ع) به‌شمار مي‌رود.