جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

انسان در فطرت موجودی کمال گرا میباشد. وبرای اینکه پیامد های تحقیق واقعی باشد، بایستی رفتار وکردارش بر اساس تفکر وقانونی معین بأشد؛ در غیر أین صورت تفکر بدون برنامه وهدفدر فطرتتفکری واقعی ومنسجم با واقعیت نمی سازد، بنا براین نیازمند است که قوانین فطری برای عقل یافت تا انسان از آنها پیروی کند؛ تا بتواند مسیر تفکرش ودر نتیجه کردار ورفتارش را به سمت کمال پیش ببرد. أین تحقیق تلاشی است برای نشان دادن راه درست بر اساس توانایی که خداوند بزرگ مرتبه آن را در سرشت انسان قرار داد که همین توانایی باعث تفاوت انسان از سایر مخلوقات گردد؛ زیرا با أین توانایی انسان به سمت کمال وراه درست نه تنها در بعد فردی بلکه در بعد اجتماع نیز هدایت میشود؛ بدین وسیله میتواند برای اداره ی جامعه از نظم خاصی پیروی کند؛ وآن توانایی همان عقل است که اگر انسان از آن استفاده ی درست کند وبراساس آن عمل کند، در مسیر عنایت خداوند قرار گرفته واز کمال نظری به سمت کمال عملی حرکت خواهد کرد، اما اگر أین توانایی را نادیده بگیرد خود راگرفتار شقاوت هم در دنیا وهم در آخرت خواهد کرد. از جمله مطالبی که أین تحقیق به آن اشاره میکند، آن است که توانایی دیگری وجود دارد که اگر بوسیله عقل هدایت نشود، انسان رابه سمت زندگی دنیوی ومادی ولذت های زود گذر آن خواهد کشاند؛ امروزه هم بسیار دیده میشود که مردم به جوانب مادی، تکنولوجی ورفاه بسیار توجه میکنند بطوری که أین امر باعث شد جامعه درمسیر رشد وتکامل در تکنولوجی ورفاه قرار گیرد اما از طرفی دیگر از رشد وتکامل روحی وأخلاقی عقب بماند؛ بدین معنی که دزدی، فساد ورذیلت بیشتر جوامع را فراگیرد؛ در واقع هدف اصلی أین تحقیق آن است که هشداری صلح آمیز برای همه خیر خواهان جامعه ودین داده شود؛ وآن أین است که راه إصلاح انچنان دور وسخت نیست بلکه أین راه را خداوند تعالی در وجود همه ما قرار داده تا بوسیله آن بتوانیم در راه تکامل وسعادت ابدی قرار گیریم. در أین تحقیق نیز شواهدی نام خواهیم برد تا عملی شدن أین موضوع را ثابت کند؛ از جمله أین شواهد، أمام خمینی (ره)، آن رهبر بزرگوار که توانست با تکیه بر تعالیم دین اسلام، جمهوری إسلامی را بوجود آورد و دومین مثال، سید محمدباقر الصدر (ره) که سعی داشت راه أمام را در عراق کامل کند. آنچه در پایان می خواهم به آن برسم، أین است که تفکر فلسفی در راه آن بزرگواران ودر هر گامی إصلاح آمیز نقش اساسی را دارا میباشد.

از عرفی ترین روش‌ها در نظام معرفتی انسان، استقرا است. استقراء با نگره بررسی جزئیات و رسیدن به حکم کلی که در جزئیات یافت شده است، یعنی از سیر جزئی به کلی، به عنوان روشی علمی و تجربی در علوم طبیعی و تجربی به کار گرفته شده است. قرآن کریم در تبیین معارف توحیدی در کنار استدلال‌های برهانی و جدلی از روش استقراء در اثبات توحید ربوبی، معاد و الهی بودن قرآن کریم، استفاده نموده است. شهید صدر از برجسته‌ترین متفکران اسلامی است که توانست با طرح نظریه جدیدی به نام «دیدگاه ذاتی»، یقینی بودن استقرا و صحت نتیجه در آن را به اثبات برساند. ایشان با استمداد از علم اجمالی در اصول فقه و حساب احتمالات، توانست روش استقرایی را تحلیل کند. نوشتار پیش رو با روش توصیفی تحلیلی به بررسی این روش نوپدید در حوزه مبانی استقراء های قرآنی پرداخته و با استفاده از مدل استقرایی شهید صدر توانست، استقرای معاد قرآنی را موجه و یقین آور ارزیابی نماید.

رابطۀ وقوع شر با اعمال انسانی، از دیر باز ذهن اندیشمندان به ویژه متکلمان و فیلسوفان مسلمان را به خود مشغول داشته است. این بحث از جهات مختلفی مورد توجه بوده است، اما در این نوشتار به چگونگیِ تأثیرگذاری افعال ناشایست انسان در وقوع شرّ پرداخته شده است. از آنجا که این مهم با فاعلیت انسان در طبیعت پیوند دارد، نحوۀ ارتباط انسان با طبیعت نیز بررسی شده است. مادی­گرایان با توجه به اینکه به اصل آفرینش باورمند نیستند، نقش افعال انسان در پیدایش رویدادهای ناخوشایند را انکار کرده و آن را یک فرضیۀ دینی دانسته­اند. اشاعره با توجه به رویکرد جبرگرایانه، همۀ پدیده­ها را به خدا نسبت داده و برای انسان فاعلیتی قائل نیستند، اما اندیشمندان معاصر امامیه دیدگاه­های دیگری برگزیده­اند. شهید صدر با طرح نظریه استخلاف، بر این باور است که انسان امانتدار جهان طبیعت است و کنش­های او باید بر اساس قوانین امانتداری که خداوند مقرر نموده است، باشد. علامه طباطبایی نیز با طرح نظریه استخدام و تسخیر، انسان را بخشی از این جهان می­داند که همگی پیرو نظام اسباب و مسببات هستند. این نظام علیت، افزون بر خداوند(به عنوان علت حقیقی)، دارای علل مادی به عنوان علت نزدیک و علل معنوی به عنوان علل میانی است که از آثار کنش­های اختیاری انسان سرچشمه می­گیرد. در این میان گناهان، افزون بر مجازات تشریعی اخروی، آثار تکوینی مادی و فرامادی در دنیا دارند. این پژوهش، ضمن بررسی گفته­ها و ادله، به این نتیجه ­رسیده است که دیدگاه نخست از اولویت برخوردار است.

شناسایی واقعیت از نگاه صدرالمتألهین که تساوی واقع با وجود را امری بدیهی تلقی می‌کند، همان وجودشناسی است. اما شهید سید محمدباقر صدر با انکار بداهت این تساوی، سعی می‌کند با استناد به صدق قضایایی که مطابقی موجود در خارج ندارند، واقعیت را اعم از وجود نشان دهد. اگرچه این ادعا، در اندیشۀ اسلامی طرف‌دارانی چون معتزله را دارد، اما شهید صدر هم در انگیزۀ بیان این ادعا، هم در محتوای آن و هم در ادلۀ ارائه شده برای آن، از معتزلیان فاصله گرفته و دیدگاهی متقن عرضه کرده است. به‌هرحال نتیجۀ این اختلاف مبنایی میان صدر و صدرا، دو توصیف کاملاً متفاوت از عالم واقع است، اگرچه نسبت واقعیت با وجود، ماهیات، معقولات ثانی فلسفی، معدومات و مدرکات عقل عملی در این دو نگاه، قرابت‌های زیادی نیز با هم دارند. پژوهش حاضر با نگاهی تطبیقی، ابتدا عالم واقعِ صدری را در کنار وجودشناسی صدرایی، تبیین و ارزیابی کرده است، سپس نشان داده که این دو متفکر با وجود اختلافات مبنایی در بداهت برخی گزاره‌ها، روش مشابهی را در شناسایی واقعیت به کار بسته و در تعارض میان برهان و بداهت، هر دو جانب برهان را گرفته‌اند. در نهایت چرایی و چگونگی تجدیدنظر آن‌ها در گزاره‌هایی که بدیهی به نظر می‌رسیدند، تبیین شده و منشأ آن، تفاوت و مرز میان وجدان عدم و عدم وجدان، دانسته شده است.