جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مسأله عقل و کارکرد آن در معرفت دینی از مباحث مورد اختلاف در اندیشه اسلامی است. با توجه به تأکید دیدگاه ‌تفکیک بر نقل‌گرایی و ارائه رویکردی حداقلی یا انکاری نسبت به نقش عقل در فهم دین، این پژوهش درصدد است تا با تحلیل روش علامه‌مجلسی -که به نقل‌گرایی مشهور است- در مواجهه با عقل و مقایسه آن با دیدگاه تفکیکی، میزان همسویی یا تمایز این دو رویکرد را تبیین کند. بنابراین سوال اصلی این تحقیق نظری و مسأله‌محور، چیستی روش مواجهه با عقل از دیدگاه علامه‌مجلسی و نگرهِ‌تفکیک و نقاط اشتراک و افتراق آن دو است. داده‌های پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل آثار علامه مجلسی و صاحبان تفکیک به دست آمده است. یافته اینکه با ارزیابی عقلی و نقلی داده‌ها روشن شد که علامه‌مجلسی، رویکردی ایجابی در مواجهه با عقل به عنوان یکی از قوای نفسانی داشته و پذیرای ادراکات عقلی است، در حالی که تفکیکیان با رهیافت‌های مختلف مدرکات چنین عقلی را یا نپذیرفته و یا فاقد کارکرد در معرفت دینی می‌دانند. نتیجه اینکه علامه‌مجلسی و تفکیکیان در مواجهه با عقل اختلاف بنیادی دارند و دیدگاه‌های آنان به هم نزدیک نیست. همچنین، روش تفکیکیان در مواجهه با عقل با اشکالات متعددی روبروست و دیدگاه ایشان نادرست به نظر می‌رسد.کلیدواژه‌ها: مواجهه با عقل، علامه‌مجلسی، مکتب‌تفکیک، روش‌شناسی علامه‌مجلسی، روش‌شناسی مکتب‌‌تفکیک.

در مورد توقیفی بودن ترتیب آیات درون سور قرآن، آرای متفاوتی وجود دارد. عده ای ترتیب مصاحف کنونی را توقیفی، برخی آن را اجتهادی و از جانب صحابه و عده ای حداقل بخشی از نظم قرآن را به اجتهاد صحابه می دانند. بررسی آرای علامه مجلسی نشان می دهد که قائل به اجتهادی بودن ترتیب آیات است. او با تکیه به حوادث قبل و بعد از جمع قرآن توسط عثمان و استناد به دلایلی چون: پیشی گرفتن آیات ناسخ از منسوخ، ترتیب نادرست آیات با توجه به تاریخ نزول آنها، مطابقت نداشتن برخی از آیات با سیاق پیش و پس‌شان و وجود آیات مکی و مدنی در یک سوره، قائل به چنین نظری است. با دقت نظر در مستندات علامه و در نظر گرفتن گرایش های حدیثی او، به نظر می‌آید که ایشان از مستندات قوی بهره نجسته و در بسیاری از موارد به علت دیدگاه اخباری و احیانا فراوانی مشغله، مستندات ایشان، به صورت ناتمام نقل شده اند که پذیرش دیدگاه او را از جانب اهل تحقیق منتفی می‌نماید.

کتاب التوحید اصول کافی حاوی زبده‌ترین معارف توحیدی شیعه است که شروح مختلفی بر آن نوشته شده است که از مهم‌ترین آنها شرح ملاصدرا و علامه مجلسی است. رساله حاضر به روش توصیفی- تحلیلی به ریشه اختلافات این دو شرح در رویکرد، روش و استدلال پرداخته است. مبانی مورد نظر شارحان، هدف، جایگاه و حدود عقل، نقل، کشف و تأویل نزد ایشان در اختلافات مذکور مؤثر بوده است. ملاصدرا رویکردی مسئله محور به روایات دارد. در شرح او تقریبا تمامی مضامین روایی با رویکرد و روش عقلی- فلسفی و استدلال‌های مبتنی بر مبانی وجودشناسانه او تبیین شده‌اند. علت اتخاذ چنین رویکرد، روش و استدلال‌هایی از سوی وی این امور است: اولا داشتن مبانی و منظومه منسجم و جامع حکمت متعالیه با محوریت اصالت وجود سبب شده است تا توان تبیین فلسفی مسائل توحیدی مندرج در روایات برای ملاصدرا فراهم گردد. ثانیا هدف او تعمق در معانی روایات با استفاده از تعقل فلسفی است. ثالثا نزد وی عقل دارای جایگاه و حدود وسیعی در فهم آیات و روایات و طریق موثق در وصول به حق است و شریعت حق و معارف یقینی منطبق هستند. بخش دیگری از روایات با رویکرد و روش فلسفی- عرفانی و گاه تأویلی توسط ملاصدرا شرح شده است که ریشه آن در جایگاه و حدود کشف و عرفان نزد او است. از نظر وی کشف حقیقی و عقل متحدند و عقل نظری و عملی در آخرین درجات کمالی که مرتبه فنای مورد نظر عرفا است اتحاد پیدا می‌کنند. از این رو شرح او سرشار از تبیین بر اساس مبانی مصبوغ به عرفان و نظرات عرفا است. او با بهره‌گیری از این مبانی و قائل شدن به مراتب رسوخ در علم، درجاتی از تاویل را نزد خویش یافته و بر اساس ضوابطی نظیر جامعیت تشبیه و تنزیه، مراقبت از موازین عقلی و تناسب با معنا تأویلاتی دارد. در بخش اختلافات علامه مجلسی با ملاصدرا، غلبه رویکرد و روش تعریفی- توصیفی و نقلی در شرح علامه مهمترین اختلاف است. ریشه این رویکرد و روش در چند چیز است: اولا هدف او مقابله با جریانات فکری انحرافی با کمک آیات و روایات، حل معضلات الفاظ، کشف مخیبات آن و نقل نظرات افاضل است. ثانیا با وجود اعتقاد او به عقل به عنوان ابزار معرفت و گرایشاتی که به ملاصدرا دارد اما حدود و مواضع بهره‌مندی از آن بسیار محدودتر از آن چیزی است که نزد صدرا است. از این رو رویکرد و روش علامه متناسب با این نگاه در مواضع مختلف شامل نقلی صرف، عقلی- نقلی و عقلی- فلسفی است. ثالثا به سبب عدم پذیرش مبانی عرفانی از جمله وحدت وجود و رشحه بودن خلق، شرح او عاری از رویکرد و روش عرفانی است. نیز انحصار امکان تاویل در معصومین علیهم السلام مانع اتخاذ روش تاویلی از سوی او شده است. نگاه نقلی غالب در شرح وی خصوصا در اثبات توحید و اوصاف الهی می‌تواند پیامدهای نامطلوب اخبارگرایی افراطی در این عرصه را به دنبال داشته باشد و توان تبیین عقلی چنین موضوعاتی را از جریان تفکر شیعی در برابر شبهات و فرق ضاله بکاهد.

علامه مجلسی رحمه الله علیه یکی از بزرگترین و شهیر ترین علماء شیعه در قرون اخیر است. کارنامه ی علمی او گویای همه چیز است و همین از او یک متکلم، محدث و صاحب نظر بزرگ ساخته است. نظرات علامه مجلسی (رحمه الله علیه) در مباحث و ابواب گوناگون علمی از گذشته مورد بحث جوامع علمی بوده است. یکی از مباحث مهمی که از قدیم الایام در بین علماء و متکلمین شیعه مورد بحث و بررسی بوده، مبحث شناخت خداوند متعال است. همچون دیگر علماء، علامه مجلسی (رحمه الله علیه) نیز در گنجینه ی گرانبهای علمی که از خود بجای گذاشته، درباره این موضوع نیز صحبت ها و بیانات گران سنگی از خود به جای گذاشته است. تحقیق پیش رو در صدد این است که رویکرد علامه مجلسی رحمه الله علیه در باب شناخت خداوند متعال را در چهار فصل پیش رو تبیین و تحلیل نماید. در فصل اول به مباحث مربوط به کلیات موضوع و مفهوم شناسی و تعریف رویکرد های حدیثی و فلسفی و همچنین زندگینامه علامه مجلسی رحمه الله علیه پرداخته شده است. در فصل دوم به بیان راه های شناخت خداوند متعال و همچنین براهین اثبات خداوند متعال از دیدگاه علامه مجلسی رحمه الله علیه و تمسک او به استفاده از ادله نقلی در باب اثبات خداوند پرداخته شده است. در فصل سوم به بیان صفات خداوند متعال در کتب علامه مجلسی رحمه الله علیه و تقسیم بندی ایشان از صفات پرداخته شده و در نهایت در فصل چهارم به تبیین و تحلیل رویکرد علامه مجلسی (رحمه الله علیه) در باب شناخت خداوند متعال پرداخته شده و همچنین رویکرد ایشان تبیین شده است. علامه در مطالب خود، مباحث عقلی و فلسفی را گنجانده و از آنها به کرات استفاده نموده است. علامه رویکرد اخبارگرایانه را دارد اما اخباری محض نیست. ایشان هم عالمی عقل گرا بوده و هم توجه به اخبار داشته، و هر دوی این رویکردها از آثار ایشان قابل اخذ است.

اخلاق یک امر مهم و نیاز ضروری برای همة جوامع بشری بوده و تا کنون در حوزة اخلاق نظری و عملی دیدگاه‌های مختلفی از سوی هریک از اندیشمندان و اخلاق‌پژوهان شرقی و غربی ارائه شده است. اندیشمندان اسلامی نیز به این امر اهتمام ویژه داشته و رسالت اصلی دین را پرورش انسان‌ها در حوزة اخلاق می‌دانند. از جمله این اندیشمندان علامه محمدباقر مجلسی است. ایشان داعیه‌دار «طرح اخلاقی نقلی» با بهره‌گیری از آموزه‌های وحیانی است و در کتا‌ب‌ها و نگاشته‌های خویش به اخلاق عنایت بسیار داشته است. ازاین‌رو در جهت دستیابی به دیدگاه‌های اخلاقی ایشان، این پژوهش با رویکرد تحقیقی ـ تحلیلی و با مطالعه آثار وی در پی پاسخ به این سؤال است که نظریة اخلاقی علامه مجلسی چیست؟ و چه تأثیری در حوزة اخلاق کاربردی و عملی دارد؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که نظریة اخلاقی ایشان نظریه‌ای تلفیقی است که شامل هر سه نظریة اصلی مطرح در اخلاق هنجاری می‌شود و می‌توان آن را یک «کلان نظریه» دانست. این مطلب مهم‌ترین جنبة ابداعی و نوآورانه در نظریه ایشان است. اما مهم‌تر آنکه نظریة علامه مجلسی در تمام حوزه‌های اخلاق کاربردی و عملی، از جمله اخلاق فردی، اجتماعی، محیط ‌زیست و اخلاق خدایی اثرگذار است. در واقع نظریة ایشان برخلاف دیگر نظریات مطرح، به‌ویژه نظریات مطرح در جهان غرب که خالی از هر نوع اخلاق خداباور هستند، تمام ارتباطات اخلاقی انسانی (ارتباط با خود و با دیگری و مهم‌تر از همه با خدا) را پوشش می‌دهد.

کتاب مرآه العقول فی شرح اخبار آل الرسول، اثر علامه محمد باقر مجلسی، شرحی بر کلیه‌ی روایات کتاب الکافی کلینی است. علامه مجلسی در خلال شرح روایات، به بررسی واژه‌های غریب در احادیث نیز پرداخته است. با توجّه به اهمیت شناخت واژگان غریب در فهم کلام معصومان و کمبود منابع غریب الحدیث در شیعه، این طرح با شناسایی، استخراج و نهایتاً تنظیم الفبایی ریشه واژگان غریب الحدیث موجود در این شرح، در صدد تدوین غریب الحدیثی جامع از این اثر ارزشمند است. برای فهم بهتر واژه‌ی غریب، بخشی از حدیث که این واژه در آن قرار داشته تقطیع و آدرس روایت از کتاب الکافی چاپ 8 جلدی دارالاسلامیه نیز استخراج شده است. پژوهش حاضر به واژگان غریب جلد 19 کتاب مرآه العقول (از کتاب المعیشه بَابُ دخول الصوفیه علی أبی عبد الله (ع) تا پایان باب النوادر از کتاب المعیشه) اختصاص یافته که علاوه بر استخراج تعداد 292 واژه از 272 ریشه، منابع علامه در شرح این واژگان نیز مشخص شده است. در این جلد بیشترین منابع علامه برای شرح واژگان را به ترتیب کتب لغت و غریب الحدیث تشکیل می‌دهند. طبق تصریح علامه مجلسی وی در این جلد بیشترین استفاده را در بین کتب لغوی از کتاب‌ القاموس المحیط و در کتب غریب الحدیث از کتاب النهایه فی غریب الحدیث و الاثر داشته است.

کتاب مرآه العقول فی شرح اخبار آل الرسول، اثر علامه محمد باقر مجلسی، شرحی بر کلیه‌ی روایات کتاب الکافی کلینی است. علامه مجلسی در خلال شرح روایات، به بررسی واژه‌های غریب در احادیث نیز پرداخته است. با توجّه به اهمیت شناخت واژگان غریب در فهم کلام معصومان و کمبود منابع غریب الحدیث در شیعه، این طرح با شناسایی، استخراج و نهایتاً تنظیم الفبایی ریشه واژگان غریب الحدیث موجود در این شرح، در صدد تدوین غریب الحدیثی جامع از این اثر ارزشمند است. برای فهم بهتر واژه‌ی غریب، بخشی از حدیث که این واژه در آن قرار داشته تقطیع و آدرس روایت از کتاب الکافی چاپ 8 جلدی دارالاسلامیه نیز استخراج شده است. پژوهش حاضر به واژگان غریب جلد 21 کتاب مرآه العقول (از کتاب العقیقه بَابُ فضل الولد تا پایان بَابُ القنبره از کتاب الصید) اختصاص یافته که علاوه بر استخراج تعداد 231 واژه، منابع علامه در شرح این واژگان نیز مشخص شده است. در این جلد بیشترین منابع علامه برای شرح واژگان را به ترتیب کتب لغت و غریب الحدیث ها تشکیل می‌دهند. طبق تصریح علامه مجلسی وی در این جلد بیشترین استفاده را در بین کتب لغوی از کتاب‌ قاموس المحیط و در کتب غریب الحدیث از کتاب النهایه فی غریب الحدیث داشته است.

کتاب مرآه العقول فی شرح اخبار آل الرسول، اثر علامه محمدباقر مجلسی، شرحی بر کلیه‌ی روایات کتاب الکافی کلینی است. علامه مجلسی در خلال شرح روایات، به بررسی واژه‌های غریب در احادیث نیز پرداخته است. با توجّه به اهمیت شناخت واژگان غریب در فهم کلام معصومان و کمبود منابع غریب الحدیث در شیعه، این طرح با شناسایی، استخراج و نهایتاً تنظیم الفبایی ریشه واژگان غریب الحدیث موجود در این شرح، درصدد تدوین غریب الحدیثی جامع از این اثر ارزشمند است. برای فهم بهتر واژه‌ی غریب، بخشی از حدیث که این واژه در آن قرار داشته تقطیع و آدرس روایت از کتاب الکافی چاپ 8 جلدی دارالاسلامیه نیز استخراج‌شده است. پژوهش حاضر به واژگان غریب جلد 26 کتاب مرآه العقول از حدیث 143 تا آخر حدیث332 (از ابتدای باب حَدِیثُ زَیْنَبَ الْعَطَّارَه از کتاب الروضه تا پایان باب لما ذا صارت الشمس أشد حراره من القمر؟از کتاب الروضه) اختصاص یافته که علاوه بر استخراج تعداد 211 واژه از 198 ریشه، منابع علامه در شرح این واژگان نیز مشخص‌شده است. در این محدوده بیشترین منابع علامه برای شرح واژگان را به ترتیب کتب لغت و غریب الحدیث تشکیل می‌دهند. طبق تصریح علامه مجلسی وی در این محدوده بیشترین استفاده را در بین کتب لغوی از کتاب‌ الصحاح و در کتب غریب الحدیث از کتاب النّهایه فی غریب الحدیث و الاثر داشته است.

کتاب مرآه العقول فی شرح اخبار آل الرسول، اثر علامه محمد باقر مجلسی، شرحی بر کلیه‌ی روایات کتاب الکافی کلینی است. علامه مجلسی در خلال شرح روایات، به بررسی واژه‌های غریب در احادیث نیز پرداخته است. با توجّه به اهمیت شناخت واژگان غریب در فهم کلام معصومان و کمبود منابع غریب الحدیث در شیعه، این طرح با شناسایی، استخراج و نهایتاً تنظیم الفبایی ریشه واژگان غریب الحدیث موجود در این شرح، در صدد تدوین غریب الحدیثی جامع از این اثر ارزشمند است. برای فهم بهتر واژه‌ی غریب، بخشی از حدیث که این واژه در آن قرار داشته تقطیع و آدرس روایت از کتاب الکافی چاپ 8 جلدی دارالاسلامیه نیز استخراج شده است. پژوهش حاضر به واژگان غریب ثلث دوم جلد 25 کتاب مرآه العقول (از ابتدای حدیث 5 در صفحه 70 تا انتهای حدیث 26 در صفحه162) اختصاص یافته که علاوه بر استخراج تعداد 255 واژه از 230 ریشه، منابع علامه در شرح این واژگان نیز مشخص شده است. در این جلد بیشترین منابع علامه برای شرح واژگان را به ترتیب کتب لغت و غریب الحدیث تشکیل می‌دهند. طبق تصریح علامه مجلسی وی در این جلد بیشترین استفاده را در بین کتب لغوی از کتاب‌ القاموس المحیط فیروزآبادی و در کتب غریب الحدیث از کتاب النهایه فی غریب الحدیث و الاثر ابن جزری داشته است.

کتاب مرآه العقول فی شرح اخبار آل الرسول، اثر علامه محمد باقر مجلسی، شرحی بر کلیه‌ی روایات کتاب الکافی کلینی است. علامه مجلسی در خلال شرح روایات، به بررسی واژه‌های غریب در احادیث نیز پرداخته است. با توجّه به اهمیت شناخت واژگان غریب در فهم کلام معصومان و کمبود منابع غریب الحدیث در شیعه، این طرح با شناسایی، استخراج و نهایتاً تنظیم الفبایی ریشه واژگان غریب الحدیث موجود در این شرح، در صدد تدوین غریب الحدیثی جامع از این اثر ارزشمند است. برای فهم بهتر واژه‌ی غریب، بخشی از حدیث که این واژه در آن قرار داشته تقطیع و آدرس روایت از کتاب الکافی چاپ 8 جلدی دارالاسلامیه نیز استخراج شده است. پژوهش حاضر به واژگان غریب نیمه اول جلد 22 کتاب مرآه العقول (از کتاب الذبائح بَابُ ما تذکی به الذبیحه تا پایان بَابُ الحبوب از کتاب الاطعمه) اختصاص یافته که علاوه بر استخراج تعداد 211 واژه از 199 ریشه، منابع علامه در شرح این واژگان نیز مشخص شده است. در این جلد بیشترین منابع علامه برای شرح واژگان را به ترتیب، کتب لغت و غریب الحدیث تشکیل می‌دهند. طبق تصریح علامه مجلسی وی در این جلد بیشترین استفاده را در بین کتب لغوی از کتاب‌ القاموس المحیط فیروزآبادی و در کتب غریب الحدیث از کتاب النهایه فی غریب‌الحدیث والأثر ابن اثیر جزری داشته است.