جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از راه­های بهره­مندی از قرآن در حلّ چالش­های اخلاقی، استفاده از روش تفسیر استنطاقی به معنای عرضه داشتن چالش به قرآن و استخراج پاسخ از آن بر اساس ضوابط تفسیری است. از این­رو، مقاله حاضر، تلاش دارد تا با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی ماهیت بحران اخلاقی معاصر و علل آن و نیز راهکارهای مقابله با آن از منظر آیات و روایات با استناد به دیدگاه استاد مطهری پردازد. روی­گردانی از یاد خدا، ظلم، هدفمند نبودن در زندگی و پوچ­گرایی، هواپرستی و گناه، از مهمترین علل بحران­ساز در ساحت اخلاق مأخوذ از دیدگاه استاد مطهری است. راهکارهای مقابله با این بحران با تأکید دیدگاه استاد مطهری عبارت است از تشخیص بحران، بازگشت به فطرت، تهذیب نفس، ایمان، الگوپذیری.گاه این عوامل یا راهکارهای مرتبط با اخلاق، با التفات به ابعاد سه­گانه انسان­شناختی مبتنی بر بینش، گرایش، کنش، در زمره یک یا دو تا از این ابعاد یا جزو همه آنها محسوب می­شوند.

سیری در اندیشه‌های اجتماعی شهید آیت‌الله مطهری تألیف علی باقی نصرآبادی، این کتاب که به بررسی اندیشه‌های اجتماعی استاد می‌پردازد، در چهار بخش تنظیم یافته است. بخش اول تحت عنوان «طرح مسأله و دیدگاه‌های تحقیق» به تعریف اندیشه اجتماعی پرداخته و اهمیت و فرضیات و روش تحقیق را یادآور شده است. در بخش دوم عوامل مؤثر و زمینه‌ساز در تکوین اندیشه اجتماعی استاد در شش فصل بیان شده است: زندگانی، مبانی اندیشه اجتماعی استاد، ارتباط مباحث وی با شرایط ایران، ویژگی روش‌شناسی استاد، ارجاع به نظام ارزش‌ها و نقش استاد در جریان روشنفکری مذهبی، مقابله استاد با جریانات فرهنگی. در بخش سوم و چهارم نیز اندیشه‌های اجتماعی استاد در زمینه‌های اصالت فرد و جامعه، تکامل اجتماعی قشر بندی و نابرابری‌های اجتماعی سنت و قانون‌مندی‌های اجتماعی با بیان توصیفی، تحلیلی و انتقادی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

کتاب حاضر دیدگاه‌های متکلم و فیلسوف معاصر، مرتضى مطهرى درباره چگونگی ارتباط بین علم و دین و حلّ مسائل مرتبط با آن را تبیین می‌کند و پاسخ‌های ایشان به موارد تعارض علم و دین را توضیح می‌دهد.

با تحولات در فضای فکری جامعه و ایجاد مسائل و شبهات جدید، نیازمند روشهای جدیدی برای مواجهه با آن هستیم. برای این کار، نیازمند نوآوری هستیم. نکته‌ای که باید توجه کنیم این است که باید قبل از نوآوری ، به بررسی آثار اندیشمندان آن علم بپردازیم تا هم دچار دوباره‌کاری نشویم، چون امکان دارد قبلا اندیشمندی آن روش را به کار برده باشد و هم با ایجاد امکانی برای نقد و بررسی روشهای آن اندیشمندان، مستحکم تر و سریع تر بتوانیم در مسیر نوآوری قدم برداریم. هدف این مقاله بازخوانی پیشگفتار و بخش اول کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران برای استخراج روش شناسی نحوه ی پاسخ دادن به شبهه توسط استاد مطهری است تا روش این اندیشمند در پاسخ به شبهات درعلم کلام مورد استفاده قرار گیرد. روش این تحقیق از نوع توصیفی- تحلیلی است. استاد مطهری در این کتاب، برای پاسخ به شبهه، درمرحله ی نخست به تبیین مسئله. و مرحله ی دوم به پاسخ مسئله می پردازد که هر مرحله دارای چندین گام است. استاد مطهری در پاسخ به شبهه، تبیین مسئله را مهم می داند و به همین دلیل به بیان ابعاد مختلف مسئله می پردازد تا مخاطب را به تأمل وا دارد و در همان مرحله ی تبیین مسئله، مخاطب بخشی از جواب خود را دریافت کند. در بخش پاسخ مسئله، نخست با منطق مخاطب وارد بحث می شود و مخاطب را گام به گام به شکل منطقی پیش می برد و در آخر منطق مخاطب را به منطق عقلی متعالی(اصالت حقیقت) تبدیل می کند.

انسان‌شناسی اسلامی در آثار شهید مطهری تألیف محمدعلی علی‌پور؛ کتاب مشتمل بر نظرات استاد در باب انسان می‌باشد که از آثار و مکتوبات وی استخراج و به شرح زیر گردهم آمده است. نویسنده در پیش گفتار ذیل عنوان «شهید مطهری بنیانگذار علم کلام جدید» این مباحث را پی می‌گیرد. علم کلام چیست؟ وظایف علم کلام، چرا شهید مطهری متوجه کلام جدید شد؟ عالم زمان خویش باش، وضع اسلام و مسلمین در زمان شهید مطهری، تعهد و مسؤولیت شهید مطهری در برابر اسلام و مسلمین، مسائل علم کلام قدیم و مسائل علم کلام جدید. مقدمه کتاب به «انسان‌شناسی اسلامی در آثار استاد» اختصاص دارد و در آن اصول انسان‌شناسی انسان، مفهوم انسانیت، اقسام انسان، معیار انسانیت و انسان کامل مورد بررسی قرار می‌گیرد. در فصل اول کتاب در مورد «اصول انسان‌شناسی اسلامی» بحث شده و از انسان به عنوان موجودی آگاه، مرکب، مختار و مسؤول نام برده می‌شود. در فصل دوم «اقسام انسان‌ها از نظر شخصیت» تبیین می‌گردد و انسان‌ها به اوصاف دون همت، بلند همت، روح‌های بزرگوار تقسیم می‌شود. فصل سوم به «معیارهای انسانیت» اختصاص دارد. در فصل چهارم «انسان کامل» از نظرگاه‌های زیر بررسی می‌شود: عرفان، حکماء، قدرت، محبت، برخورداری و اسلام.

ارزیابی مناسبات فکری شهید مطهری و دکتر شریعتی تألیف رسول جعفریان؛ در این اثر برخلاف عنوان کتاب «اختلافات فکری» استاد شهید مرتضی مطهری و دکتر علی شریعتی به جای «مناسبات فکری» آن دو ارزیابی شده و نویسنده همواره حقیقت را در دست استاد دانسته است. نویسنده در ابتدا با تأکید بر بدیهی بودن وجود اختلاف آن دو، نحوه «تربیت فکری» این دو را «زمینه اختلاف» شمرده است. در ادامه، ذیل عنوان «روحیه حاکم بر قشر جدید» از تفاوت دیدگاه شریعتی و استاد و در اصل از تفاوت علوم جامعه‌شناسی و فلسفی بحث شده است. «قالب کلی اختلاف نظر استاد با دکتر» بحث بعدی کتاب می‌باشد که در آن بیانیه استاد و مهندس مهدی بازرگان درباره شریعتی آورده شده است. بحث بعدی به بیان «اختلاف نظر در فلسفه تاریخ» در دیدگاه استاد و شریعتی اختصاص دارد و در ادامه «نظرات استاد مطهری پیرامون کتاب اسلام‌شناسی» - بر اساس نوشته‌های خصوصی و منسوب به استاد - آورده شده است. در ذیل عنوان «طرح کلی ارائه دین در آثار دکتر شریعتی» تفسیر شریعتی از دین تفسیری اجتماعی و دنیوی شمرده شده و مورد نقد قرار گرفته است.

استاد مطهری و دغدغه اسلام اصیل اثر حمید و علی باقی نصرآّبادی؛ کتاب مشتمل بر چهار بخش است. در بخش اول تحت عنوان «کلیات» اصول اسلام ناب از منظر امام خمینی بررسی و تشریح شده است. در بخش دوم که به «مبانی سیره نظری استاد» اختصاص دارد، به موضوعاتی از جمله یاد خدا و اسلام دین جامع‌نگر، با استفاده از آثار استاد، پرداخته شده است. «سیره علمی استاد» بخش بعدی کتاب را تشکیل می‌دهد که از آثار استاد - در اکثر موارد به صورت نقل قول مستقیم اقتباس شده است. برخی از موضوعاتی که در این بخش آمده عبارت‌اند از: استاد و برخورد با شبهه گران، استاد و مسائل جدید کلامی، شاخص‌های اصیل در آثار استاد (پیرایه زدایی از دامن معرفت دینی, زمان‌شناسی و حضور در زمان و هماهنگی با نیازها، آرمان‌گرایی و مسؤولیت پذیری)، روش‌شناسی استاد در برخورد با تتش‌های فکری و فرهنگی جامعه، استاد و نسل جوان و تأثیر استاد بر آن، شاخص‌های غیرت دینی (حق‌مداری، تکلیف در برابر حقیقت، جسارت و ثبات شخصیت، سوز دینی، حساسیت دینی و برخورد بنیادی)، آزادی، استاد و جریان‌های انحرافی (مارکسیسم، ناسیونالیسم، تحجر، التقاط و اخباری‌گری) و «استاد مطهری پایه‌گذار نهضت بازشناسی اسلام اصیل». در بخش پایانی کتاب گزیده‌ای از سخنان استاد درباره اسلام، از آثار مختلف وی، ذیل عنوان «اسلام‌شناسی از منظر استاد» گردآوری شده است.

آشنایی با اندیشه سیاسی شهید مطهری اثر محمدمهدی باباپور و دیگران، در معرفی و بررسی اندیشه سیاسی شهید مرتضی مطهری (1298- 1358ش). مطالب در شش فصل، تنظیم شده است. در فصل اول، نگاهی گذرا به زندگی علمی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی شهید مطهری شده و دوران کودکی، مراحل تحصیل و تهذیب، اساتیدی که از محضرشان علم آموخت و فعالیت‌های علمی- فرهنگی و سیاسی- اجتماعی ایشان، بررسی شده است. همچنین به معرفی مهم‌ترین آثار و منابع گفتاری و نوشتاری ایشان نیز پرداخته شده است. در فصل دوم، به بررسی مبانی نظری اندیشه سیاسی استاد مطهری پرداخته شده است. در فصل پیشین، تأثیرپذیری اندیشه استاد از زمینه‌ها و شرایط سیاسی- اجتماعی، در قالب زندگی‌نامه سیاسی ایشان، مورد بررسی قرار گرفته و در این فصل نیز باتوجه‌به آثار استاد، مهم‌ترین بنیان‌های نظری اندیشه سیاسی ایشان، تبیین گردیده است. نویسنده مبانی نظری اندیشه سیاسی استاد مطهری را به مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی تقسیم کرده است. این تقسیم سه‌گانه، ازآن‌روست که به نظر نویسنده، بنیان‌ها و زیرساخت‌های فکری استاد، در مرحله اول، ناظر به هستی و آفرینش بوده، در مرحله دوم دیدگاه‌های انسان‌شناختی وی نمایان شده و در مرحله سوم، شیوه‌ها و منابع معرفتی و مفروضات تئوریک و معرفت‌شناختی ایشان، مطرح شده است. این مبانی در واقع ماهیت اندیشه سیاسی شهید مطهری را رقم می‌زنند. در فصل سوم، خواننده با دیدگاه استاد مطهری درباره مسئله حکومت اسلامی و ولایت‌فقیه آشنا خواهد شد؛ موضوعی که همواره در تاریخ فقه شیعه برای عالمان بزرگ شیعی مطرح بوده است. استاد ضمن پرداختن به مفهوم حکومت و ولایت‌فقیه، به‌ضرورت حکومت اشاره کرده و به بیان دلیل‌های عقلی و نقلی ولایت‌فقیه، مبانی مشروعیت و حدود و اختیارات آن پرداخته است. در فصل چهارم، ضمن بررسی مفهوم آزادی در اندیشه سیاسی استاد، چگونگی برجسته شدن وجه سیاسی این مفهوم، بیان شده است. در فصل پنجم، انقلاب در اندیشه سیاسی استاد مطهری موردبحث و بررسی قرار گرفته و در فصل ششم، از عدالت در اندیشه سیاسی ایشان، سخن به میان آمده است.

آسیب‌شناسی دینی از منظر استاد شهید آیت‌الله مطهری(ره) به اهتمام سید مهدی جهرمی و محمد باقری؛ در این کتاب آسیب‌ها و اشکالاتی که بر دین و معرفت دینی و دینداری وارد شده یا ممکن است، وارد شود، از آثار و مکتوبات استاد استخراج و گردهم آمده است که مشتمل بر 17 فصل می‌باشد. نویسنده در پیش‌نوشتار، ضمن تعریف آسیب‌شناسی تأکید کرده که موارد انتقادات استاد نسبت به اندیشه و کردار فردی و جمعی مسلمین در این کتاب گردهم آمده است. قسمت بعدی به «درآمدی بر آسیب‌شناسی دینی» اختصاص دارد، که به قلم دکتر محمدهادی مؤذن جامی نوشته شده است. عناوین فصول کتاب مذکور عبارت است از: خداشناسی، پیامبرشناسی، امام‌شناسی، قرآن، فلسفه و عرفان، علم، تاریخ تمدن اسلامی، بدعت‌ها و خرافات، ادبیات، روحانیت و حوزه‌های علمیه، رفتارهای اجتماعی، امر به معروف و نهی از منکر، خانواده، حفظ شعائر و اخلاق و تنظیم و تربیت.