جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب «موسی و فرعون: بازخوانی تقابل توحید و استبداد دینی از منظر قرآن» پژوهشی در حوزه مطالعات قرآنی و اندیشه دینی معاصر است که به تحلیل یکی از پرتکرارترین و مهم‌ترین داستان‌های قرآن، یعنی مواجهه حضرت موسی(ع) با فرعون، می‌پردازد. نویسنده تلاش می‌کند این روایت قرآنی را نه صرفاً به‌عنوان گزارشی تاریخی از گذشته، بلکه به‌عنوان الگویی فرازمانی برای شناخت نسبت میان توحید، قدرت، سلطه و آزادی انسان بررسی کند. محور اصلی کتاب، تبیین تقابل میان «جبهه توحید» و «نظام فرعونی» است. در این نگاه، فرعون تنها یک شخصیت تاریخی نیست، بلکه نماینده یک نظام فکری و اجتماعی مبتنی بر خودبرتربینی، استبداد، نفی کرامت انسان و ادعای مالکیت بر سرنوشت دیگران است. در مقابل، دعوت حضرت موسی(ع) دعوت به رهایی انسان از بندگی غیر خدا، بازگشت به فطرت توحیدی و پذیرش حاکمیت الهی معرفی می‌شود. نویسنده با بهره‌گیری از روش تحلیل آیات قرآن و رویکرد «تفسیر قرآن به قرآن»، به بررسی مفاهیمی مانند توحید، شرک، ولایت، استکبار، آزادی، اختیار، عدالت و نقش پیامبران در اصلاح جامعه می‌پردازد. کتاب می‌کوشد نشان دهد که از منظر قرآن، استبداد تنها در شکل سیاسی آن خلاصه نمی‌شود، بلکه ریشه آن در نوعی نگرش انسان‌شناختی و جهان‌بینی خاص قرار دارد که انسان را از مسیر بندگی خداوند دور می‌کند. از دیگر مباحث مطرح‌شده در کتاب، بررسی سازوکارهای شکل‌گیری قدرت فرعونی، چگونگی همراهی جامعه با نظام‌های استبدادی، نقش نخبگان و پیروان در استمرار سلطه و پیام‌های اجتماعی و سیاسی داستان حضرت موسی(ع) است. نویسنده با بازخوانی این مفاهیم، تلاش دارد ظرفیت‌های اجتماعی و تمدنی آموزه‌های قرآن را در مواجهه با ظلم و سلطه تبیین کند. این اثر برای پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه‌های علوم قرآن، تفسیر موضوعی، اندیشه سیاسی اسلام، فلسفه دین و مطالعات اجتماعی قرآن قابل استفاده است و نمونه‌ای از تلاش‌های معاصر برای استخراج مفاهیم اجتماعی و سیاسی از قصص قرآنی به شمار می‌آید.

این کتاب، دوازدهمین دفتر از سلسله مباحث «سیره تربیتی پیامبران» است که توسط محمدرضا عابدینی تألیف شده و به زندگی حضرت موسی (ع) اختصاص دارد. نویسنده در این اثر، با رویکردی معرفتی و تربیتی، به معرفی زندگی حضرت موسی (ع) از پیش از ولادت تا زمان بعثت می‌پردازد. ابتدا شرایط قوم بنی‌اسرائیل قبل از تولد حضرت موسی (ع) و نحوهٔ تعامل انبیای گذشته مانند حضرت یعقوب و حضرت یوسف (ع) با قومشان و چگونگی اجرای سنت انتظار و غیبت تبیین شده است. نویسنده با بهره‌گیری از آیات قرآن کریم و روایات معتبر، سعی در ارائهٔ تصویری جامع و دقیق از سیرهٔ تربیتی حضرت موسی (ع) دارد تا الگوهای تربیتی و اخلاقی موجود در زندگی این پیامبر بزرگ را برای مخاطبان تبیین کند. محمدرضا عابدینی، استاد حوزه و دانشگاه، با تخصص در علوم قرآنی و معارف اسلامی، به‌ویژه در زمینهٔ سیرهٔ انبیا و اهل‌بیت (ع)، شناخته می‌شود. او با حضور در برنامه‌های تلویزیونی مانند «سمت خدا» به تبیین مباحث دینی و تربیتی پرداخته و آثار متعددی در حوزهٔ معارف اسلامی تألیف کرده است. بخشی از کتاب سیره تربیتی پیامبران؛ حضرت موسی (ع) (جلد اول) «یعقوب‌علیه‌السلام و بنی‌اسرائیل در قرآن کریم، داستان یوسف‌علیه‌السلام از یک خواب آغاز شده است: <إِنِّی رَأَیتُ أَحَدَ عَشَرَ کوْکباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیتُهُمْ لی ساجِدینَ>.۲۰ قرآن قصهٔ حضرت یوسف‌علیه‌السلام را با داستان یوسف و برادرانش آغاز می‌کند و در ادامه نیز محور داستان همین‌ها هستند. البته یوسف‌علیه‌السلام و زلیخا و ماجراهای دیگر مانند عزیز مصر نیز هست، اما اساس داستان یوسف‌علیه‌السلام در قرآن کریم، یوسف‌علیه‌السلام و برادران هستند. یوسف‌علیه‌السلام و برادران، بنی‌اسرائیل را تشکیل می‌دهند. برادرها در آخر مجبور می‌شوند یوسف‌علیه‌السلام را قبله قرار دهند و سجده کنند؛ یعنی این دوازده سبط و دوازده نسل و شاخه‌ای که از حضرت یعقوب‌علیه‌السلام به این دوازده شاخه مبدل شدند، بر یوسف‌علیه‌السلام سجده کردند. آن‌ها قصه‌های عجیبی را در تاریخ رقم زده و جریانات عظیمی را پیش آورده‌اند. بنی‌اسرائیل اعم از یهود است و یهود بعدها شاخه‌ای از بنی‌اسرائیل را تشکیل می‌دهند و با به دنیا آمدن حضرت موسی‌علیه‌السلام و پس از نبوت ایشان جریان یهود ایجاد می‌شود؛ بنابراین یهود مساوی با بنی‌اسرائیل نیست. بنی‌اسرائیل شاخهٔ اعمی است که از زمان یعقوب‌علیه‌السلام و بعد از او وجود داشتند. یکی از بحث‌های مهم در داستان حضرت یوسف‌علیه‌السلام، جریان یوسف‌علیه‌السلام و زلیخا است؛ اما آنچه قرآن به‌عنوان محور مطرح می‌کند، داستان یوسف‌علیه‌السلام و برادران است؛ برای همین، داستان ابتدا با همان خواب آغاز می‌شود و با برادران گره می‌خورد و انتهایش نیز همان سجدهٔ برادران است. ماجرای یوسف‌علیه‌السلام و برادران، منشأ حوادث عظیمی در تاریخ است و تنها حضرت یوسف‌علیه‌السلام نیست که منشأ حوادث است؛ بلکه برادران نیز هستند. منشأ تمام انبیای بنی‌اسرائیل، یوسف‌علیه‌السلام و برادرانش هستند.»

این مقاله با تأکید بر تفسیر انفسی و تطبیق داستان موسی و خضر با مراتب اسفار اربعۀ ملاصدرا، تلاش دارد افقی نوین در فهم عرفانی این داستان قرآنی بگشاید. در این سیر، موسی نماد نفس و خضر نماد ولایت، مسیری روحانی را طی می‌کنند که از جدایی از دنیا و حرکت به‌سوی حقیقت آغاز می‌شود و به معرفتی قدسی منتهی می‌گردد. روش پژوهش توصیفی، تحلیلی و تطبیقی است. ابتدا عناصر نمادین و وقایع این داستان تحلیل و سپس با چهار سفر عرفانی تطبیق داده می‌شود. موسی در سفر اول (از خلق به حق)، با یافتن استاد کامل و رفع حجاب‌ها، از کثرت به وحدت می‌رسد؛ در سفر دوم (با حق در حق)، با فنای در ولایت به کمال الهی دست می‌یابد؛ در سفر سوم (از حق به خلق)، با مشاهدۀ اعمال خضر، حکمت الهی را درمی‌یابد و با بینشی تازه به هدایت قومش می‌پردازد؛ در سفر چهارم (با حق در خلق)، به تجلیات حق در عالم خلق پی می‌برد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که داستان موسی و خضر از منظر تفسیر انفسی، فراتر از یک حکایت تاریخی، الگویی برای سیروسلوک عرفانی است که با اسفار اربعه همخوانی دارد. این تطبیق نه‌تنها درک عمیق‌تر معارف قرآنی را ممکن می‌سازد، بلکه ابعاد جدیدی از سفر روحانی انسان را به‌سوی کمال الهی و حقیقت مطلق باز می‌کند. درنتیجه، پژوهش حاضر می‌تواند به فهم بهتر مسیر تکامل روحی و ارتباط آن با آموزه‌های اسلامی کمک نماید.

بخش قابل توجّهی از آیات قرآن کریم به بیان سرگذشت پیامبران الهی و اقوام کهن به صورتی تاریخی و به دور از تحریف و تصرّف بشر اختصاص دارد. در این روایات قرآنی، رد پای صور ازلی یا کهن الگوها را می­توان دید. ماجرای زندگی حضرت موسی (ع) و قوم بنی اسرائیل در قرآن به تفصیل آمده است و از آن­جا که این ماجرا ریشه در فرهنگ و تمدّن کهن و باستانی مصر دارد، حضور کهن­الگوها در آن برجسته است. مقاله­ی حاضر به بررسی کهن الگوهایی نظیر سپردن فرزند به آب، تقدّس درختان، عبور از آب، تقدّس آتش و بلاگردان در ماجرای زندگی حضرت موسی (ع) بر اساس قرآن کریم می­پردازد. در این بررسی، روایت عرفانی میبدی در کشف­الاسرار و نگاه او به کهن­الگوهای مذکور نیز مورد توجّه قرار گرفته است.

تمثیل یکی از ابزارهای کارآمد زبان عاطفی(ادبی) برای القای دریافت‌های عرفانی و شهودهای شاعرانه است، زیرا تنها در قلمرو زبان عاطفی است که می‌توان تجارب عرفانی و مفاهیم ذهنی را که از مقوله احساسات شخصی و درونی‌اند، به شیوه تمثیل به دیگران انتقال داد. از آن جا که در تعالیم و تمثیلات مولانا، حقیقت از شریعت جدایی ندارد، با تأمل در حکایت‌های تمثیلی انبیا و اولیا - به ویژه حکایات مربوط به حضرت موسی (ع)- می‌توان سرّ طریقت و حقیقت را بهتر درک کرد. حضرت موسی(ع) از دیدگاه مولانا، مرد حقی است که با تکیه بر عصای شریعت به دریای حقیقت گام می‌نهد و سالک طریق را به مدارج کمال راهنمایی می‌نماید.

در کتاب مقدس عبری، رفتارهایی از انبیاء گزارش شده‌است که در منابع تفسیری یهودی، به‌ویژه تلمود و میدراش، به‌عنوان خطا تفسیر شده‌اند. این منابع با رویکردی چندسطحی و متنوع، به تبیین این رفتارها پرداخته‌اند. با توجه به جایگاه بی‌همتای موسی (ع) در تورات، بررسی خطاهای او و شیوه‌های مواجهۀ تفسیری با آن‌ها اهمیتی ویژه دارد. مقالۀ حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی، این خطاها و نحوۀ تفسیر آن‌ها در منابع یادشده را واکاوی می‌کند. بر اساس تلمود و میدراش، انبیاء در دریافت و ابلاغ وحی مصون‌اند، اما در امور انسانی همانند دیگر انسان‌ها ممکن است دچار لغزش شوند. گزارش این لغزش‌ها در کتاب مقدس کارکردی تربیتی دارد: جلوگیری از قدسی‌پنداری افراطی نبی و ارائۀ الگویی از توبه و بازگشت برای دیگران. تورات هشت خطا از موسی (ع) را گزارش کرده که جز یکی، همگی پس از آغاز رسالت او رخ داده‌اند. بنابر تلمود، خطای موسی (ع) در شکستن الواح بدین گونه تبیین شده‌است که او با این کار، نزول رسمی تورات را موقتاً انکار کرد تا قوم از مجازات بت‌پرستی محفوظ بماند. بررسی این تبیین‌های تفسیری نشان می‌دهد که خطاهای موسی (ع) ناشی از خواهش‌های نفسانی او نبوده‌است. امامیه بر عصمت مطلق انبیاء تأکید دارند و انتساب خطا به آنان را نشانۀ تحریف کتاب مقدس می‌دانند.

داستان قرآنی تکلم خداوند با حضرت موسی در وادی طوی، دارای محتوای تربیتی ناظر به اصول اعتقادی توحید، معاد و نبوت است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر مبنای تفاسیر منتخب فریقین با رویکرد تربیتی ـ اجتماعی (تفسیر نمونه و من وحی القرآن از شیعه و فی ظلال القرآن و التفسیر الواضح از اهل‌سنت)، به تحلیل برجسته‌ترین نکات تربیتی ـ اعتقادی داستان مذکور می‌پردازد. بر مبنای نتایج آن، می‌توان محتوای داستان مذکور را بر اساس اهداف تربیتی «شناخت نقش ابتلائات در استمرار تربیت و هدایت انسان توسط خداوند»، «پی بردن به لزوم اعتماد قلبی به قدرت مطلق و حکمت خداوند» و «پی بردن به التزام به عبادت خداوند با اذکار و اعمال در مسیر تربیت و هدایت الهی» ناظر به اصل توحید، اهداف «شناخت علت مخفی نگه داشتن زمان قیامت» و «پی بردن به منشأ انکار قیامت و لزوم پرهیز از متأثر شدن از منکران آن» ناظر به اصل معاد و اهداف «پی بردن به برطرف شدن تمام کمبودهای انبیاء توسط خداوند جهت موفقیت در تربیت انسان‌ها» و «پی بردن به نتیجۀ دعوت انبیاء» ناظر به اصل نبوت تبیین کرد.

در دهه‌های اخیر، نظریه‌ی دلبستگی به‌عنوان الگویی نوین در تبیین تجربه‌ی دینی و رابطه‌ی فرد با خداوند مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با تکیه بر رویکرد تحلیل کیفی استنتاجی و نظریه‌ی دلبستگی، به بررسی سیر تحول دلبستگی حضرت موسی(ع) در روایت قرآنی پرداخته است. هدف اصلی پژوهش، تحلیل رابطه‌ی حضرت موسی(ع) با خداوند در قالب مفاهیم دلبستگی همچون «پایگاه ایمن»، «پناهگاه امن» و «نگاره‌ی دلبستگی جایگزین» بوده و تلاش شده است که سیر گذار احتمالی ایشان از سبک دلبستگی ناایمن به ایمنی معنوی، در بافت تحولات زندگی وی تحلیل شود. روش پژوهش تحلیل کیفی استنتاجی بوده که بر مبنای متون مقدس، با تمرکز بر سوره‌های قرآن که به زندگی حضرت موسی(ع) پرداخته‌اند و کدگذاری نظری داده‌ها انجام شده است. داده‌ها در شش مرحله‌ی کلیدی از زندگی حضرت موسی، شامل تولد تا فرار از مصر، آشنایی با همسر، وادی ایمن، دعوت فرعون، رفتن به طور سینا و ملاقات با خضر بررسی شده‌اند. یافته‌ها حاکی از آن است که در زندگی حضرت موسی(ع)، می‌توان مؤلفه‌هایی از دلبستگی ناایمن را در مراحل اولیه، نظیر جدایی از مادر، تنش و فرار، یافت؛ اما با گذر از مراحل بحرانی، به‌ویژه تجربه‌ی مواجهه با خداوند در وادی ایمن و در ادامه‌ی گفت‌وگوهای مستقیم با خداوند، الگوهای دلبستگی ایمن‌تر شکل گرفته‌اند. گفت‌وگوی صمیمانه، درخواست معجزه، تجربه‌ی پذیرش و حمایت الهی، نشانه‌هایی از شکل‌گیری پایگاه ایمن معنوی‌اند. تحلیل کلی نشان می‌دهد که موسی(ع) الگویی از دلبستگان ناایمن به ایمنی رسیده است و روایت قرآنی می‌تواند به‌مثابه‌ی الگویی تحولی برای تربیت دینی و رشد معنوی بازخوانی شود. نتایج پژوهش از مدل‌های نظریه‌ی دلبستگی به‌ویژه مدل «جبران» و مدل «روابط پیچیده» در تبیین تحول رابطه‌ی دینی پشتیبانی می‌کند و نشان می‌دهد که رابطه‌ی انسان با خدا می‌تواند در بستر زندگی و تجربه‌ی زیسته، به‌ویژه در شرایط بحرانی، دچار تحول کیفی شود. این پژوهش با ترکیب تحلیل روان‌شناختی و تفسیر دینی، الگویی مفهومی برای خوانش معنوی-تحولی رابطه‌ی انسان و خدا ارائه می‌دهد که در تربیت دینی، روان‌درمانی معنوی و الهیات روان‌شناختی قابل استفاده است.

از آنجا که به طور تقریبی همه ی ما مسلمانان بر عصمت پیامبران معتقدیم و مسئله ی عصمت داشتن پیامبران را یکی از اصول پیام آوران خداوند می دانیم که به دور از گناه و معصیت پیامبران مسئله ایست که خداوند در وجود آنها قرار داده است،اما موضوعاتی که در قرآن کریم در رابطه با نحوه ی عملکرد و زندگی پیامبران خداوند وجود دارد ،اختلافاتی را در ذهن انسان درباره ی عصمت ایشان به ارمغان می آورد که آدمی را به تحقیق و پژوهش فرا می خواند تا بتواند ادله ای در جهت عصمت پیامبران در ذهن بشریت بیش از پیش ثبت نماید. در میان این آیات،آیاتی وجود داردکه واژه ی "ظلم" و غفران آن را درباره ی سه پیامبر بزرگ خداوند یعنی حضرت آدم علیه السلام و حضرت موسی علیه السلام و حضرت یونس علیه السلام مطرح می کند که دشواری و پیچیدگی بسیاری در رفع تشابه برای مفسران قرآن ایجاد کرده است و به نظر می رسد بسیاری از مفسران و مترجمان قرآن کریم، از عهده ی تفسیر و ترجمه صحیح این آیات بر نیامده اند و نتیجه ی مطلوبی برای اثبات عصمت این سه پیامبر بزرگوار به دست نیامده است. در این پژوهش سعی داریم تا با بررسی تفاسیر و ترجمه های گوناگونی که در راستای این موضوع موردنظر در رابطه با سه پیامبر بزرگ خداوند مطرح است، به دقیق ترین تفسیر و ترجمه که معنا و مفهوم دقیق را همراه با حفظ مقام و منزلت سه پیامبر بزرگ الهی است، دست یابیم تا چالش ها و نقدهای تفاسیر و ترجمه ها را براساس تفسیر درست این آیات واکاوی کنیم و به نتیجه قطعی درباره ی عصمت این سه پیامبر بزرگ خدا برسیم.برای پژوهش مورد نظر از جریانات تفسیری نظیر تفاسیر اهل حدیث مانند:(ابن ابی حاتم،تفسیر القرآن العظیم،تفسیر مأثور اهل سنت، قرن چهارم،سال نشر:1419ق)،(تفسیر فی ظلال القرآن سیدقطب(ترجمه فارسی)،تفسیر اجتماعی قرآن قرن چهاردهم،سال نشر1387ش)تفاسیر اشاعره مانند: (تفسیر القرآن العظیم "تفسیر ابن کثیر" تفسیر قرآن با قرآن)،(الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن"تفسیر ثعالبی" تالیف ابو زید عبدالرحمن)تفاسیر معتزله مانند(الکشاف اثر محمود بن عمر زمخشری،تفسیر ادبی قرآن)و تفاسیر کلامی شیعه امامیه مانند:( مجمع البیان فی تفسیر القرآن اثر فضل بن حسن طبرسی(م548ق) ،(الکاشف اثر محمد جواد مغنیه "م1400ق")و(مکارم شیرازی،ناصر و همکاران،تفسیر نمونه،تفسیر اجتهادی و اجتماعی جامع،قرن پانزدهم ،سال نشر:1380ش) و....مورد استفاده قرار می گیرد و برای کامیابی در این پژوهش با بررسی واژگان قرآنی و تفاسیر مربوط به موضوع مورد نظرهمراه با استخراج معانی آن و مفهوم اصلی لغت، تفاسیر گوناگون دیگر را بررسی می نماییم.

این تحقیق در پی مقایسه‌ی هجرت پیامبر اسلام(ص) از مکه به مدینه و خروج حضرت موسی(ع) از مصر به سرزمین موعود است تا تأثیر این دو حرکت را بر روند شکل‌گیری و تداوم دین اسلام و دین یهودیت مورد بررسی قرار دهد. رویکرد این پژوهش تاریخی تحلیلی بوده و برای گردآوری داده‌ها از طریق کتابخانه‌ای بهره برده است. در پایان بر این نکته تأکید می‌شود که از لحاظ عینی، تداوم ادیان اسلام و یهودیت تا عصر کنونی مرهون«هجرت» پیامبران این دو دین است که در ابتدای امر تضمین کننده‌ی امنیّت جانی پیامبران و پیروان ایشان و در مرحله بعدی تأمین کننده‌ی آزادی عمل برای ادامه‌ی روند تکامل اجتماعی فرهنگی این دو دین ابراهیمی بوده است. از لحاظ عرفانی، هجرت در این دو دین صرفاً نقل مکان در جهان عینی نیست بلکه سلوکی روحانی به سوی فضایل اخلاقی دینی و تصفیه نفس از صفات مذموم است. به عبارتی انسان با گذر از عالم ماده توانایی درک جهان حقیقت را خواهد داشت. بدین سان هجرت قاعده‌ای بنیادین برای زمانی است که آزادی و عزت نفس انسان در محدودیت‌های بشری و طبیعی توانایی کسب تجربه‌های دینی و معنوی را دست دهد. بنابراین هجرت به مکانی امن جهت حفظ تضمین جان فرد و از سوی دیگر حفظ عزت و آزادی وی، شرط لازم برای تحقق فضایل اخلاقی و تکامل اجتماعی و باطنی فرد است.