جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

دوره امامت امام محمد باقر(ع)(94-114ق)، همزمان با تحولات عمیق فکری، سیاسی و فرهنگی جامعه اسلامی بود. در این دوره، به دلیل ضعف حکومت اموی و درگیریهای داخلی، فرصتی برای امام باقر(ع) ایجاد شد تا با تأسیس یک جریان علمی منسجم، پایه‌های مکتب تشیع را تقویت کنند. امام باقر(ع) با تشکیل حلقه های علمی در مدینه، زمینه ساز تأسیس دانشگاه بزرگ شیعه شد. ایشان در علوم مختلفی مانند فقه، تفسیر، کلام، حدیث و علوم قرآن تدریس می کردند. امام پنجم(ع)، با تربیت شاگردانی برجسته، نه‌تنها میراث حدیثی و فقهی اهل‌بیت (ع) را حفظ کردند، بلکه شبکه‌ای از عالمان شیعه را پرورش دادند که نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری هویت شیعه در سده‌های بعد ایفا کردند و نشر معارف اهل بیت(ع) و توسعه تشیع داشتند. از جمله شاگردان امام باقر(ع) می توان به جابر بن یزید جعفی )نجاشی، 1365ش: 128-129)، زراره بن اعین(م 150 ق)(نجاشی، 1365ش: 175؛ طوسی، 1373: 176)؛ محمد بن مسلم ثقفی(نجاشی، 1365ش: 123-124)، ابان بن تغلب(نجاشی، 1365ش: 10-13؛ طوسی، 1373ش: 109) اشاره کرد. هر یک از این اصحاب و شاگردان امام (ع) هزاران حدیث از امام باقر(ع) در زمینه های مختلف نقل کردند که بعدها در کتب اربعه حدیثی شیعه (کافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب، استبصار) جای گرفت. همچنین بسیاری از استنباط های فقهی شیعه بر اساس روایات منقول از شاگردان امام باقر(ع) شکل گرفت. از سوی دیگر، این شاگردان و اصحاب امام باقر (ع)، در شهرهای مختلف مانند کوفه، بصره، قم و خراسان به تدریس پرداختند و تشیع را گسترش دادند. منابع رجالی مهمی مانند «رجال نجاشی»(فهرست اسماء مصنّفی الشیعه) اثر احمد بن علی نجاشی (متوفای 450 ق) و «رجال طوسی»(الفهرست) نوشته شیخ طوسی (385-460 ق)، اطلاعات ارزشمندی درباره شاگردان امام باقر(ع) در اختیار می‌گذارند. با بررسی و استخراج داده‌های این آثار و دیگر کتب تراجم و فهرست‌نگاری‌ها، می‌توان به تحلیل دقیق‌تری از نقش علمی و فرهنگی شاگردان امام باقر(ع) در تاریخ تشیع دست یافت. تاریخ علم در مکتب شیعه از جمله حوزه‌هایی است که تاکنون کمتر مورد پژوهش قرار گرفته است؛ ازاین‌رو، با توجه به اینکه کتاب‌های نجاشی و شیخ طوسی بر پایه‌ی نام عالمان و آثار آنان تدوین شده‌اند، با بررسی و تحلیل آن ها می توان تصویری روشن‌تر از سیر علمی شیعه در آن دوران ارائه داد. با توجه به مطالب فوق، می توان گفت شاگردان امام باقر(ع)، مـنشأ‌ خـدمات‌ عـلمی‌ و فرهنگی به جوامع شیعی شدند و در‌ علوم متداول در حوزه‌های شیعی تأثیرگذار بودند. از این‌رو ضرورت شناخت این شاگردان، به‌وضوح نمایان می‌شود و محققان حوزه تاریخ تشیع، نمی‌توانند آنان را نادیده بگیرند. بنابراین، پژوهش حاضر به دنبال آن است ضمن معرفی و دسته بندی نظام مند از شاگردان امام باقر(ع) بر پایه کتاب رجال نجاشی و رجال طوسی، نقش و جایگاه علمی آنان در تاریخ تشیع را نیز تبیین کند.

مسئله تعیین میزان نقش باورهای کلامی در داوری های رجالی، با توجه به بازگویی اجمالی اصل وجود اختلاف مبانی کلامی و تأثیرگذاری این تفاوت نگرش‌ها در نحوه تعامل با راویان در بازکاوی کتاب‌های رجالی و روایی، نیازمند تبیینی روشن است. اهمیت این بررسی به نگاه اجتهاد ورزانه از ورای داوری های صورت‌ گرفته و با درک چرایی آن برای نوع تعامل با روایات کلامی، بازگشت دارد. نگاشته حاضر بر آن است که با نگرش روش‌شناختی و بر اساس تحلیل داده‌های رجالی و کلامی، جایگاه و میزان تأثیرگذاری اندیشه‌های عقیدتی در سنجش وثاقت یا تضعیف راوی را نمایان سازد. فرایند داده‌ها و تعمق نگاه در ریشه‌یابی مصادیق این گفتار، گویای اثرپذیری داوری های رجالی از باورهای کلامی است. این بررسی نشان‌دهنده آن است که حوزه این واکنش‌ ها در فروع اصول عقاید و به صورت مشخص در نگرش به مسائل ذیل اصل امامت رخ نمایانیده است، که می توان آن را واکنش‌های درون مذهبی در برابر کنش‌های عقیدتی در بستر ارزیابی رجالی دانست.

در جوامع معتبر روایی اهل سنت احادیث مشهوری مبنی بر اینكه امیر المؤمنین علی (علیه السلام) صحیفه ای داشته روایت شده است. در جوامع روایی شیعه نیز این صحیفه نقل گردیده است و از مجموع این روایات دو مطلب مهم استفاده می شود ؛ 1- این صحیفه حاوی احادیثی نبوی در برخی از احكام فقهی بوده است مانند؛ آزاد كردن اسیر، كیفر مسلمانی كه كافری را به قتل رسانده است، ماجرا جویان، فتنه گران و حامیان ایشان. 2- صحیفه امام علی (علیه السلام) كتابی مختصر و طومار مانند بوده كه امیر مومنان (علیه السلام) به احتمال قوی آن را از پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) دریافت نموده و یا از آن بزرگوار به ارث برده و همواره همراه آن بزرگوار بوده است. در جوامع روایی شیعه كتاب بسیار مفصلی برای امیر مومنان گزارش شده كه حاوی تمام احكام مورد نیاز جامعه اسلامی بوده است. این كتاب اولین كتاب روایی در تاریخ حدیث محسوب می شود كه به املاء رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و خط امیر مومنان (علیه السلام) نوشته شده و از میراثهای اختصاصی اهل بیت (علیهم السلام) از پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) به حساب می آید. در برخی از منابع اهل سنت تحت عنوان؛ امالی رسول الله اشاراتی به این كتاب جامع شده است اما گزارشهای مفصل آن اختصاص به منابع روایی شیعه دارد. از این كتاب به كتاب علی (علیه السلام) و صحیفه جامعه یاد شده و روایاتی از آن در ابواب مختلف فقهی و اخلاقی توسط ائمه اطهار (علیهم السلام) نقل گردیده كه در كتب اربعه شیعه یافت می شود.

یکی از پدیده هایی که در جهان اسلام رخ نموده، پدیده غلو است. این پدیده از جهات متعددی دارای اثراتی در جهان اسلام بوده که یکی از این اثرات، استفاده از جعل حدیث در راستای اهداف غالیانه در این حوزه فرهنگی است. احادیث جعلی در حوزه غلو موضوعات متعددی را شامل می شوند که شناسایی آن ها بر حدیث پژوهان امری ضروری است.همچنین به نظر می رسد پدیده غلو در حوزه علوم قرآنی و تفسیر نیز وجود داشته و اثراتی برجای نهاده است که از جمله نمودهای این حضور را می توان در تاویلات نابجا و تبلیغ عقیده تحریف قرآن و جعل احادیثی در هر دو موضوع مشاهده کرد. در این مقاله تلاش شده است این موضوع در بوته نقد و ارزیابی قرار گیرد.

پروفسور محمد علی امیر معزی، از شیعه پژوهان معاصر غربی است که در مباحث مربوط به امام شناسی شیعی، تحقیقات گسترده ای انجام داده است. وی استاد مدرسه مطالعات عالی سوربن است و كرسی شيعه شناسی كوربن در مدرسه عالی سوربن زير نظر او اداره می شود. وی رويکردی پديدارشناسانه نسبت به تشيع داشته و نخستين بار اين شيوه را در تأليف رسالۀ دکتری خود ـ به زبان فرانسه ـ با عنوان رهنمای الوهی در تشیع نخستین، به کار گرفته است. او در این کتاب کوشيده است برای امام شناسی شيعی، با عنایت به احادیث موجود در منابع اصیل امامیه، ساختاری منظم و هماهنگ ارائه کند و البته برای اين منظور از رويکرد پديدارشناسانه بهره گرفته است. نظريه امام شناسی شيعی، به عنوان کانون منظومۀ اعتقادی شيعه، مورد توجه امير معزی است که در اين راستا از مکتب هانری کوربن تأثیر گرفته است. یکی از مقالات مهم و قدیمی امير معزی، درباری صفار قمی است که در سال 1992م به نگارش درآمده است. کتاب بصائر الدرجات (تألیف صفار) معمولاً محور درس های دکتر امیرمعزی در سوربن است. او بعد از این مقاله، مباحث خود را در مقالات و کتب دیگر از جمله کتاب مذهب راز در خصوص امام شناسی از دیدگاه شیعه پیگیری کرده است.

در بین کتب رجال، فهرست اسماء مصنفی الشیعه نجاشی و فهرست شیخ طوسی از اهمیت و کاربرد بیشتری برخوردار است و مقایسه این دو کتاب به خوبی نشان دهنده اختلاف روش مؤلفان آن از نظر ارائه اطلاعات رجالی و پرداختن به جرج و تعدیل راویان است. فهرست شیخ طوسی به تصحیح، الویس اسپرنگر آینه تمام نمایی از اختلاف دو دانشمند در مسائل رجالی است. با توجه به آنکه نجاشی و شیخ طوسی هر دو در بغداد زندگی کرده و از زمینه تحصیلی و مطالعاتی یکسانی برخوردار بوده اند، اختلاف این دو دانشمند – در زمینه دیدگاه های رجالی – موضوعی است که از دیرباز توجه کاوشگران مسائل رجالی را به خود جلب کرده است. این مقاله کوشی است در جهت مقایسه دیدگاه های رجالی این دو دانشمند و تجزیه و تحلیلی بر ریشه های اختلاف آن دو.