جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

امروزه با گسترش دموکراسی در جوامع و فراگیر شدن سازوکار غیرتوحیدی حکمرانی، لزوم دستیابی به سازوکاری توحیدی در شیوه حکمرانی که ناظر به هردو زندگی دنیوی و اخروی انسان‌ها باشد، بیش از پیش احساس می‌شود. قرآن کریم به عنوان پرچمدار توحید و یگانه راه سعادت، بهترین منبع دستیابی به این امر بوده و یکی از شیوه‌های هدایت آن بیان داستان سرگذشت پیامبران خداست که با تدبر در آن‌ می‌توان درس‌ها و عبرت‌های مهمی کشف کرد. هدف این تحقیق کشف آموزه‌های حکمرانی الهی از سیره حکمرانی دو پیامبر حضرت داود و سلیمان(ع) ذکر شده در قرآن کریم می‌باشد. سوال اصلی پژوهش این است که منش و شیوه حکمرانی دو پیامبر مذکور که نمونه‌ای از حکمرانی مطلوب قرآن می‌باشد، در موضوعات مختلف چگونه بوده است؟ در این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی منابع مرتبط با حکمرانی الهی و مستندات مرتبط با آموزه‌ها و شیوه‌های حکمرانی دو پیامبر دولتمرد و پدر و پسر قرآن یعنی حضرات داود و سلیمان(ع) جمع‌آوری شده و مستند به داده‌های کتابخانه‌ای و اینترنتی با تاکید بر مستندات و تفاسیر مرتبط از قرآن، به تحلیل و تفسیر داده‌ها پرداخته شده‌ است. شش درس از شیوه حکمرانی الهی مربوط به حوزه‌های مشروعیت، آزادی، عدالت، سیاست خارجی و نظم در سیره این دو پیامبر خدا بدست آمد که عبارتند از الهی بودن منبع مشروعیت حکمران، مبنا بودن هدایت به سمت حق‌تعالی در تمامی امور سیاسی، لزوم برقراری عدالت اجتماعی برای رشد مادی و معنوی افراد جامعه لزوم اعطای آزادی مشروع از جانب حکمران به افراد جامعه و آزاد بودن افراد در تعیین حق سرنوشت خود در قالب احزاب و گروه‌های اجتماعی، لزوم داشتن سرسختی در برخورد با مشرکین در سیاست خارجی و تقویت نیروی نظامی جهت حفظ امنیت و بقاء، لزوم داشتن نظم، نظارت و جدیت در قبال مسئولین در حکمرانی. بنابراین، نقد حکمرانی غیرالهی و نشان دادن مصادیق حکمرانی الهی در رفتار و عمل دو پیامبر دولتمرد مستند به آیات قرآنی و تفاسیر منابع قرآنی از مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش می‌باشد.

این مقاله با هدف بررسی و نقد دیدگاه‌های پریسیلا سوسک، پژوهشگر غربی، درباره حضرت سلیمان(ع) در قرآن انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش، تحلیل رویکرد سوسک در تبیین ویژگی‌های حضرت سلیمان(ع) و بررسی سازگاری آن با آموزه‌های قرآنی و مبانی عقلی و اعتقادی اسلام است. روش تحقیق، ترکیبی از مطالعه کتابخانه‌ای و تحلیل انتقادی متون است و در موارد ضروری از دیدگاه‌های عالمان مسلمان بهره گرفته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سوسک سه ویژگی کلیدی برای حضرت سلیمان(ع) برشمرده است: الف) فرمانروایی توأم با علم و حکمت، ب) برخورداری از حمایت الهی با وجود لغزش‌های گاه‌وبیگاه در عبادت، ج) توانایی‌های مرموز و سحرآمیز به اذن خداوند. با وجود نکات مثبت در برخی تحلیل‌ها، نگاه سکولاریستی و اومانیستی او، استناد به اسرائیلیات، عادی‌انگاری معجزات، و نسبت دادن کوتاهی و ارتباط با نامحرم به حضرت سلیمان(ع) نقاط ضعف جدی دیدگاه وی است. نتیجه‌گیری پژوهش حاکی از این است که برداشت‌های سوسک از قرآن در بسیاری موارد نادرست و مغایر با سیاق آیات، مبانی عقلی، قواعد ادبی و آموزه‌های اسلامی است و تفسیر او نیازمند بازنگری انتقادی و تطبیق با منابع معتبر اسلامی می‌باشد.

هدف این پژوهش، بررسی روایات تفسیری موجود در دو تفسیر مجمع البیان طبرسی و مفاتیح الغیب فخرالدین رازی در مورد دو پیامبر: داوود و سلیمان (علیهما السلام)، از نظر صحت محتوا و سند است. این پژوهش با مراجعه به منابع اصلی که این روایات از آنها استخراج شده‌اند و بررسی اسناد راویان، میزان اعتبار آنها را بررسی می‌کند تا مشخص شود که آیا آنها راویان قابل اعتمادی هستند یا خیر. این امر منجر به شناسایی مواردی می‌شود که به دلایل خاصی تحریف شده‌اند یا فاقد اعتبار هستند و مواردی که صحیح و مطابق با قرآن کریم هستند. سپس، بررسی تحلیلی و انتقادی بر روی این روایات ذکر شده در دو تفسیر مورد بررسی انجام می‌شود. سپس مقایسه‌ای بین آنها از نظر شباهت‌ها و تفاوت‌ها در انتخاب نظرات و ترجیحات طبرسی و رازی در مورد روایات تفسیری ذکر شده توسط هر یک از دو مفسر انجام می‌شود. تمرکز اصلی این مطالعه بررسی سند و متن است، زیرا صحت سند لزوماً به معنای صحت محتوا نیست. یک روایت ممکن است به راویان موثق نسبت داده شود تا به گزارش اعتبار ببخشد، در حالی که ممکن است آن راویان واقعاً آن را نقل نکرده باشند. ما با رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی روایات تفسیری مربوط به حضرت داوود و سلیمان (علیهما السلام) در دو تفسیر مجمع البیان و مفاتیح الغیب، ردیابی سند و مقایسه آنها و تمرکز بر یک نکته اساسی در مطالعه پرداختیم: میزان انطباق این روایات با متن قرآن و فاصله آنها از گزارش‌های مشکوک تحریف‌شده - مانند اسرائیلیات (روایات یهودی-مسیحی) که عصمت انبیا (علیهم السلام) را تضعیف می‌کنند -. در پایان مطالعه، نتایج حاصل از آن، از جمله این واقعیت که اسرائیلیات یکی از منابع تفسیر در میان مفسران محسوب می‌شوند، ارائه شد. بسیاری از آنها روایات و داستان‌هایی از علمای یهود در مورد پیامبران و امت‌های گذشته نقل کرده‌اند و به مرور زمان، این روایات وارد آثار تفسیری شده و مسلمانان آنها را در کتاب‌های اصلی خود پذیرفته‌اند. برخی آنها را به معنای واقعی کلمه پذیرفتند، در حالی که برخی دیگر آنها را مورد تجزیه و تحلیل و بحث قرار دادند و در نهایت یا برخی از آنها را پذیرفتند یا به دلیل تحریف حقایق، دروغ‌ها، ساختگی‌ها و افسانه‌ها، آنها را به طور کامل رد کردند. از جمله توصیه‌های این تحقیق، تشدید مطالعات مربوط به اسرائیلیات، تعمیق تحقیقات در مورد آنها و تلاش برای تشخیص درست از نادرست در میان آنها، بر اساس مطابقت آنها با قرآن کریم، سنت شریف نبوی، اقوال ائمه (علیهم السلام) و صحابه و تابعین (رضوان الله علیهم) است.

این نوشتار، جستجویی است در منابع ادبی و تاریخی و تفسیری و عرفانی متقدم درباب منشأ وماهیت و روایات داستان «انگشتری یا خاتم سلیمان نبی». در متون متقدم ادب فارسی و نیز در بعضی متون تاریخی و تفسیری و عرفانی کهن (اعم از فارسی و عربی)، به «خاتم» سلیمانِ نبی اشارۀ بسیار و روایات و حکایاتی نیز در پیوست و شرح واقعۀ «خاتم و سلیمان و دیو» نقل شده است. در این منابع، در بابِ «منشأ روشن و نخستینِ» اصل ماجرای «خاتم سلیمان» و چگونگی راه‌یافتن «روایت وحکایت‌های آن» به متون ادبی و تفسیری و تاریخی، اشاراتی مستقیم و اظهاراتی صریح بیان نشده است. در قرآن کریم و کتاب مقدس نیز که اصیل‌ترین و مقدس‌ترین منابع دینی و تفسیری‌اند، نامی از خاتم سلیمان به میان نیامده است و دقیقاً هم معلوم نیست اساس روایات و حکایاتی که دربارۀ نگین سلیمان و جزئیات آن نگین در منابع کهن تاریخی و تفسیری و ادبی بیان می‌شود، از چه مأخذ یا مآخذی نقل شده است. این مقاله، تلاشی است در پی‌بردن به پاسخ همین پرسش.

ازجمله آیاتی که معرکه آراء مفسران گشته و تفاسیر متضادی از آن ارائه‌شده، آیات 34 و 35 سوره ص درباره حضرت سلیمان (ع) است. تکیه بر روایات تفسیری ساختگی و غفلت از سیاق موجب شده برخی از مفسران نسبت­های نادرست و ناپسندی که مغایر با عصمت انبیاء است به آن حضرت روا دارند و ایشان را مستوجب عقوبت الهی بدانند و برخی دیگر از مفسران، با اعتقاد به ترک اولی و غفلت آن حضرت از خداوند ایشان را مستوجب آزمایش‌های بسیار سخت و حوادث ناگواری بدانند. وجه مشترک هر دو تفسیر، عدم پاسخگویی و توانایی در برقراری ارتباط فراز­های آیات مذکور با یکدیگر است. این پژوهش توصیفی تحلیلی که بر اساس منابع کتابخانه­ای انجام‌گرفته، باهدف دفاع از ساحت حضرت سلیمان، ضمن بررسی و نقد دیدگاه مفسران با تکیه بر مفاهیم واژگان «فتنه»، «اناب»، «اوّاب» و «غفران» و سیاق آیات 30 تا 40 سوره شریفه ص، به بیان ارتباط بین اوصاف «نعم­العبد» و «اوّاب» با مواجهه آن حضرت با جسد و همچنین ارتباط مواجهه مذکور با استغفار آن حضرت و درخواست «ملکا لا ینبغی ...»، پرداخته است. نتایج حاصل از این تحقیق نشان می‌دهد، حضرت سلیمان (ع) در مواجهه با جسد فرزندش، به خداوند رجوع نموده و از خداوند به جهت اینکه آرزویش با حکمت خداوند تطبیق نداشته طلب آمرزش نمود و از خداوند خواست تا در مقابل از دست دادن فرزندی که سرمایه او جهت تداوم حکومت الهی‌اش بود، حکومتی ویژه به او عنایت فرماید تا موانع سر راه او ازجمله کارشکنی شیاطین، در اهداف آن خللی ایجاد ننماید.

شبهات مربوط به تفسیر قضای نماز، آزمایش، حرص و بخل در حکومت درباره حضرت سلیمان× در تفسیر آیات 31 تا 35 سوره ص و روایت تفسیری مربوط به آنها، با توجّه به مبانی عامّ و خاصّ به ترتیب مربوط به تمام پیامبران و مختصّ سلیمان× مانند: عصمت، نبوّت و حکمت به روش گردآوری کتابخانه ای داده ها و شیوه تحلیلی توصیفی پردازش آنها قابل پاسخ است. از سوی دیگر تبارشناسی به معنای منشأیابی شبهات و دیرینه شناسی به عنوان بررسی تاریخی یک دانش یا مسئله با نگاه غیر پیوسته نسبت به جریان خطّی تاریخ و تأکید بر نگاه اجتماعی و جامعه شناختی، مشخص می سازد که پیجویی منشأ این شبهات به سبب ویژگی هایی چون: دنیاطلبی و اصالت دادن به حسّ و تجربه و انعکاس آن در تمایل به بت پرستی، وجود جریان های انحرافی عقیدتی و نیز انگیزه سیاسی ناشی از درگیری های پس از حضرت سلیمان× به یهود می رسد. علل استمرار شبهات مذکور در روایات تفسیری از لحاظ دیرینه شناختی، وجود یهودیان مخفی در صدر اسلام، تمایل قدرت حاکم پس از پیامبر| به رسمیت بخشیدن به اهل کتاب تازه مسلمان به عنوان منبع شناخت اسلام است.

دشمنان اسلام به دو طریق اساسی «برون دینی» و «درون دینی» تلاش نموده‌اند تا بر عصمت انبیاء خدشه وارد نمایند. آنان با روش‌های مختلف سعی می‌کنند تا با گناه‌کار جلوه دادن آن بزرگواران، بر این اصل کلیدی دینی خدشه وارد نمایند. جا دارد در مورد عصمت انبیاء و شبهات پیرامون آنان، پژوهش‌هایی سامان یابد تا مسئله‌ی عصمت آنان را به‌صورت شفاف و مستند بیان تبیین شود و از این رهگذر به شبهات مربوطه نیز پاسخ داده شود. در این نوشته عصمت حضرت سلیمان از منظر مفسران فریقین واکاوی شده و با تمسک به ادله‌ی عام و خاص به اثبات رسیده و شبهات پیرامون آن حضرت مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. اطلاعات با روش اسنادی، گردآوری و با شیوه توصیفی - تحلیلی پردازش شد. دستاورد پژوهش این است: غالب مفسران فریقین به عصمت عملی حضرت سلیمان باور دارند. شیعه قائل به عصمت مطلق و اهل‌سنت قائل به عصمت نسبی آن بزرگوار می‌باشند و باور خویش را به ادله‌ی عام و خاص اعم از عقلی و نقلی مستند نموده‌اند. غالب شبهات مطرح شده در این حوزه، مرتبط به صدور ترک اولی از آن حضرت می‌باشند و برخی از آن‌ها حتی از گردونه‌ی ترک اولی هم خارجند. بر این اساس، عصمت آن حضرت، حقیقتی انکارناپذیر می‌باشد.

در سورة «ص» بیان شده که سلیمان (ع) به سبب اشتغال به بازدید تعدادی اسب، از ذکر خداوند (نماز عصر)، غافل شد، لذا آن حضرت فرمود: «رُدّوها علیَّ». در تبیین مرجع ضمیر «رُدّوها علیَّ» و نیز جملۀ «تَوارَت بالحجاب»، دو قولِ بازگشت «خورشید» یا «اسب‌ها» ذکر شده است؛ اما در هر دو قول اشکالات جدّی وجود دارد، این مقاله به روش علمی ـ تحلیلی با محوریت دیدگاه علامه، ضمن بازپژوهی در تفاسیر فریقین و نیز استفاده از منابع تفسیری معتبر، با هدف رفع ابهامی که بر مرجعیت ضمیر، عارض گردیده، ضمن ارائۀ فرضیه‌ای جدید، به این نتیجه رسیده که هر چند دیدگاه صحیح، قول «بازگشت خورشید» است؛ اما مراد، بازگشت خورشید در جهت معکوس نیست، بلکه مفهوم آن، «جابه‌جایی و انتقال سلیمان (ع)» به سمت غرب است.