جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

مولف در این کتاب که به زبان عربی نوشته شده نشانه‌های ظهور امام زمان (عج) را با توجه به آیات و هم‌چنین احادیث منقول از پیامبر (ص) و خاندان آن حضرت بیان نموده است.

هدف این پژوهش، بررسی محتوایی آثار حدیثی و کلامی شیخ صدوق با تمرکز بر مؤلفه‌های عقل‌گرایی در اندیشه و روش وی است. شیخ صدوق به عنوان یکی از برجسته‌ترین محدثان و متکلمان شیعه در قرن چهارم هجری، در آثار خود چون التوحید، کمال‌الدین، علل الشرایع و معانی الأخبار، تلاش کرده است تا آموزه‌های دینی را با تکیه بر احادیث اهل‌بیت (ع) تبیین نماید. با این حال، نحوه مواجهه او با عقل و نقش آن در تفسیر و تأویل متون دینی همواره محل مناقشه بوده است. در این مقاله، با روش تحلیل محتوا و بررسی نمونه‌وار از آثار او، جلوه‌های عقل‌گرایی و تعارض‌های احتمالی آن با گرایش حدیث‌محور شیخ صدوق مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که گرچه صدوق در ظاهر بر اصالت نقل تأکید دارد، اما در بسیاری از مواضع، به گونه‌ای گزینشی و عقل‌مدار به گزینش و تحلیل روایات می‌پردازد و در مواردی نیز برای دفاع از اصول اعتقادی، از استدلال‌های عقلانی بهره می‌برد. این پژوهش نشان می‌دهد که عقل‌گرایی در اندیشه شیخ صدوق نه در قالب عقل فلسفی، بلکه در چارچوب عقل حدیثی و در خدمت تبیین معارف دینی به‌کار گرفته شده است.

کتاب «عیون أخبار الرضا»، تألیف شیخ صدوق، از برجسته‌ترین منابع حدیثی شیعه در موضوع امام رضا(ع) محسوب می‌شود. پژوهش حاضر به بررسی نظام‌مند روایات مهدوی این اثر پرداخته و هدف اصلی آن، ارائه تصویری روشن از این روایات همراه با توصیف دقیق محتوای آنهاست. این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی به فرجام رسیده است، با تحلیل بیست روایت مهدوی موجود در این اثر، بر هفت موضوع اصلی تمرکز دارد که مهم‌ترین آنها، ویژگی‌های عصر ظهور و شخصیت امام زمان(عج) است. در این روایات، به موضوعاتی همچون دلایل غیبت (از جمله امتناع از بیعت با ظالمان)، فضیلت انتظار فرج و نشانه‌های ظهور (نظیر ندای آسمانی) اشاره شده است. همچنین، دوران ظهور ـ که مهم‌ترین بخش روایات این کتاب را تشکیل می‌دهد ـ با ویژگی‌هایی مانند استقرار حکومت توحیدی جهانی، عدالت فراگیر و حضور سیصد و سیزده یار خاص ترسیم گردیده است. علیرغم وجود برخی اسناد ضعیف، محتوای این روایات شاذ نبوده و با میراث حدیثی شیعه همخوانی دارد. شیخ صدوق در نقل روایات مهدویت امام رضا(ع)، رویکردی گزینشی داشته و قصد احصای تمامی روایات مرتبط با آن حضرت را نداشته است.

مطالعه درباره محدثان هر بوم حدیثی و شناسایی گرایش‌های فکری ایشان و میزان فعالیت آنان در دوران گذشته امری شایسته پژوهش و توجه بیشتر حدیث پژوهان است که مورد غفلت قرار گرفته است. اثر حاضر با همین هدف و با روش توصیفی- تحلیلی نسبت به گزارش­های شیخ صدوق، به ارزیابی شخصیت حدیثی و جایگاه یکی از محدثان بوم ری می­پردازد. «علی بن عبدالله وراق رازی» در میان دانایان بوم ری چهره‌ای کمتر شناخته‌شده اما پرکار و موجه است. او افزون بر اشتغال به حرفه استنساخ کتب حدیثی، از دانش حدیث شیعی بهره برده است. در این پژوهش مشخص گردید او با بهره‌مندی از استادان برجسته­ای همچون سعد بن عبدالله اشعری قمی و علی بن ابراهیم قمی، فضایی متفاوت از حوزه حدیثی قم را در ری به نمایش گذاشت. وی در دانش‌های مختلفی همچون کلام، تفسیر قرآن آشنایی خاصی داشته است. صدوق در مشافهه حضوری و ملاقات مستقیم با او روایاتی را متفرداً از حوزه حدیثی کوفه و قم به ری به‌واسطه او منتقل نمود. تنها به‌واسطه صدوق است که این اندوخته­ها به جوامع روایی شیعی راه پیدا کرده است. همچنین وراق در انتقال احادیث کوفیان و قمیان به ری نقش مهمی ایفا کرده است؛ بومی که بازتاب روشنی از جریانات کوفی – قمی بوده که تشکیل‌دهنده شخصیت حدیثی و مکتوبات ابن‌بابویه‌اند.

سبب ورود حدیث به معنای شرایط و موقعیتی است که معصوم (ع) در آن به بیان سخن، صدور حکم یا انجام عملی اقدام کرده است. شناخت این زمینه، به‌ویژه با در نظر گرفتن مخاطب، فضای اجتماعی و بستر فرهنگی زمان صدور روایت، نقش مهمی در فهم صحیح مفاهیم حدیثی ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با محوریت کتاب معانی الأخبار شیخ صدوق (ره)، به تبیین جایگاه سبب ورود در تحلیل روایات می‌پردازد. همچنین، دیدگاه‌های مفسران شیعه و اهل سنت بررسی شده تا میزان تأثیر آن‌ها در فهم بهتر سبب ورود و تحلیل محتوای روایات مشخص گردد. نتایج نشان می‌دهد که مرحوم ابن‌بابویه با بهره‌گیری از روش فقه‌الحدیثی، به‌ویژه با اتکا بر سبب ورود، روایت را مورد تحلیل قرار داده و بر پرهیز از اطلاق یا تعمیم نا به‌جای مفاد روایت تأکید می‌کند. علاوه بر این، در فهم سبب ورود حدیث، نباید دیدگاه‌های تفسیری را نادیده گرفت، به‌ویژه هنگامی که روایت مربوطه محل اختلاف میان دو فرقه باشد.

علامه سنقری در کتاب العاصمیه دو روایت از منقولات شیخ صدوق پیرامون چهره‌گشایی از حرم امام حسین(ع) را ذکر و مورد بررسی متنی و سندی قرار داده است. در این پژوهش، پس از بررسی سندی روایات مشتمل بر کشف رأس بنات رسول الله(ص)، ادله عقلی این دسته از روایات، نقادی گردیده سپس معنای لغوی لوازم حجاب و معنای مجازی و کنایی تعابیر مربوط به کشف شَعر و وجه اهل حرم امام حسین(ع)، مورد کند و کاش قرار گرفته است که در نتیجه آن با بررسی سندی این روایات، ضعف سندی آنها آشکار و در بررسی متنی آنها بر مبنای ادله عقلی دانسته می‌شود که کشف شعور بنات الرسول9 محال و با غیرت و حکمت الهی و همچنین عصمت حضرت زینب کبری(س) تعارض دارد. در نتیجه، به جهت ضعف سندی روایات مورد استناد شیخ صدوق در کشف رأس مخدرات و تعارض آن دو با غیرت و حکمت الهی، نظریه علامه سنقری حائری، مبنی بر عدم امکان کشف رأس بنات الرسول، مورد تأیید قرار می‌گیرد.

سرآمد محدثان امامیه محمد بن علی بن بابویه قمی(381ق) معروف به شیخ صدوق است. او از یکسو منسوب به قم و از دیگر سو وجیه طائفه در خراسان و از طرفی دیگر نزیل بوم ری است. شیخ صدوق در سفر به بوم ری دوران علمی و جدید خویش را آغازنمود. فعالیت و حضور شیعیان در ری و وفور راویان برجسته در این سرزمین، ری را متفاوت از مراکز حدیثی مطرح آن زمان کرده بود. فضای سخت گیرانه فکری قم و ویژگی‌های متمایز ری همچون محفلی برای طرح اختلافات و عقاید گوناگون، درگیری های سیاسی و نظامی بر سر تصاحب این سرزمین و از همه مهمتر وضعیت اقتصادی مناسب، باعث تمایز این شهر گردیده بود تا جایی که جویندگان دانش؛ موطن رشد و شکوفایی علمی خود را در ری ترسیم می‌کردند. حضور مشایخ حدیثی در ری، مذاهب شیعی همچون زیدیه، اسماعیلیه و امامیه و اهل تسنن همچون حنفیه، شافعیه و حنبلیه بر تفاوت این بوم می افزود. سرزمین ری با تمام ویژگی های منحصر به فرد خود در قرن چهارم مقصد جدید علمی است که شخصیتی همچون صدوق در آن حضور یافت. این جستار نیز با هدف ارزیابی نقش ری در شکل گیری مکتوبات حدیثی و شخصیت علمی ابن بابویه و تاثیر گذاری او بر زاد بوم فکری ری با روش توصیفی و اکتشافی با تأکید بر منابع کتابخانه ای نگارش یافته است. پیجویی فضای علمی ری و آثار شیخ صدوق نشان داد که مکتوبات شیخ صدوق در تکوین، تسریع و تکامل خود از بوم ری اثر جدی پذیرفته اند. جمع بین عقل و نص گرایی، انتقال اخبار اهل تسنن به منابع صدوق، حضور مرجئه، اصحاب حدیث و معتزلیان در ری و اندیشمندانی از بغداد، قم، خراسان، قزوین در این اثرگذاری نقش مهمی داشته است. با فحص در میراث روایی صدوق؛ مشایخی از شیعیان اهل ری همچون همچون علی بن عبدالله وراق رازی، حسین بن ابراهیم بن هشام مودب و... و از محبان اهل بیت(متشیعان) نظیر ابوطیب حسین بن احمد بن محمد رازی و از اهل تسنن حسین بن محمد اُشنانی، احمد بن محمد بن صقر صائغ، علی بن فضل بن عباس بغدادی، محمد بن احمد بن علی بن اسد اسدی و احمد بن حسن قطان و... رازی شناسایی و تاثیر آن بر بیان و بنان صدوق روشن گردید. هر کدام از مشایخ پیش گفته در انتقال اخباری از کوفه و بغداد و خراسان و قزوین و قم به ری اثر ویژه‌ای داشتند. البته در این اتفاق مبارک وجود تنوع فکری فراوان، فعالیت مذاهب اسلامی، جو شیعی ملایم، حمایت دولت آل بویه، و فضای گفتمان علمی باز بی اثر نبود. در شکل گیری مکتوبات صدوق از یکسو مشایخ حدیثی و فضای باز ری و از طرفی دیگر حرّیت، شجاعت و آزاد اندیشی و حقیقت جویی صدوق موثر افتاد. پژوهه حاضر به خوبی نشان می‌دهد که تربیت عالمان نوآور در بستر تعاملات آزاد و پویای فرهنگی علمی همچون بوم ری حاصل می‌آیند.

«تاریخ‌گذاری احادیث» از مباحث و ابزارهای نوین در عرصه حدیث پژوهی عصری جهت سنجش سندی و دلالی حدیث، فهم تطوّرات تاریخی، تعیین تقریبی زمان و مکان و پدیدآورنده آن و بررسی حلقه مشترک و نقش آن در گسترش حدیث است.از این رو آشنایی با روش خاورشناسان در تاریخ‌گذاری احادیث و روش تحلیل اسناد- متن ومیزان ثمربخشی شیوه آنان در تأیید و صحت روایات فضایل اهل‌بیت (ع) از ضرورت‌های این پژوهش است.روش تاریخ‌گذاری اسناد- متن که یکی از انواع روش‌های تاریخ‌گذاری حدیث است بدین‌صورت است: روایت‌های مختلف یک حدیث بر اساس سیر زمانی گردآوری می‌شود. سپس اسنادهای مختلف حدیث در یک شبکه به شکل نمودار ترسیم می‌گردد. گام دوم تحلیل متن حدیث است که بررسی شود و بدانیم ساختار متنی و محتوایی نقل‌ها باهم مشابهت دارند یا اختلاف و اختلاف‌های آنها از کدام قسمت‌ها و الفاظ است. درنهایت دسته متن‌های مختلف با گروه اسنادهای مختلف برای شناسایی همبستگی و ارتباط احتمالی باهم مقایسه می‌شوند. اگر همبستگی و ارتباط وجود داشت، نتیجه آن خواهد شد که حلقه مشترک، متن اصیل را روایت کرده است، در حقیقت همبستگی و ارتباط با اسانید و متن‌های مختلف یک حدیث نشان‌دهنده جریان واقعی نقل است. اما در صورت نبود همبستگی مسئولیت تغییرات متن حدیث در مراحل بعدی بر عهده طبقه بالاتر خواهد بود. به‌این‌ترتیب تاریخ پیدایش حدیث بر اساس تحلیل سند و متن به دست می‌آید و تغییراتی که در فرایند نقل اتفاق افتاده است شناسایی می‌شود و صحت و یا عدم صحت حدیث مشخص می‌گردد.موضوع و مسأله این رساله،بررسی احادیث مربوط به فضایل اهل‌بیت (ع) از مشایخ اهل تسنن شیخ صدوق می‌باشد که با روش تحلیل اسـناد- متن مورد واکاوی قرار گرفت. در همین زمینه در ابتدا به کلیات و مفاهیم بحث پرداخته شد و بعد از آن به انواع تاریخ گذاری و روش تاریخ گذاری روایات اشاره شد. برای گونه‌شناسی روایات مشایخ اهل تسنن شیخ صدوق (مشایخ نامبرده در فرضیات رساله)،در ابتدا دسته‌بندی جامع این روایات صورت گرفت و سپس از میان این روایات آنچه می‌تواند ذیل موضوع فضایل اهل‌بیت (ع) در کتب عیون اخبارالرضا (ع) و الخصال قرارگیرد، شناسایی شد؛ سپس با شناسایی روایات با موضوع فضایل اهل‌بیت (ع) از مشایخ سنی‌مذهب صدوق در این کتب، در نهایت یکی از این روایات تاریخ گذاری شد. سپس با نمونه‌های روایتی مدنظر، میزان کارآمدی این نوع روش و تحلیل آن در بررسی این روایات نشان داده شد. این رساله با روش توصیفی - تحلیلی و کتابخانه‌ای در پی بررسی سندی و متنی روایات فضایل اهل‌بیت (ع) در فضای اهل سنت از دریچه نگاه شیخ صدوق است. نتایج نشان داد که صدوق با انگیزه تقریب مذاهب و نیز استفاده از روایات مذهب رقیب در جهت اثبات و تأیید فضایل اهل بیت (ع) این احادیث را از مشایخ اهل تسنن نقل نموده است.شاید هدف دیگر صدوق از نقل روایات از مشایخ اهل تسنن این بوده که نگرش عالمان و محدثان و فقیهان اهل سنت را نسبت به اهل بیت(ع) نشان دهد لذا صدوق تلاش کرده که از این روایات نیز استفاده کند تا تمامی مطالب مربوط به فضایل اهل بیت (ع) محفوظ بماند .