جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

سورۀ جن بافت زبانی ویژه‌ای دارد که در قالب کنش‌های گفتاری مواجهه جنیان با قرآن، آوردنده قرآن و نیز منبع اصلی قرآن یعنی خداوند را مطرح می‌کند. از این رو در نوشتار حاضر براساس الگوی تحلیل گفتمان انتقادی ون دایک، از طریق تشکیل مربع ایدئولوژیک به بررسی این سوره پرداخته شد. سنجش کارایی مربع ایدئولوژیک ون دایک در تحلیل کاربست راهبردهای گفتمانی در سوره جن نشان داد قطب‌بندی نظام گفتمانی سوره جن بر محور ایمان و کفر جن و انس به قرآن و رسالت پیامبر(ص) صورت‌بندی شده است و گفتمان سوره جن بر بستری از تقابل‌های ایدئولوژیک جریان می‌یابد. دو قطبی محوری در سوره جن میان گروه مؤمن و کافر از جن شکل می‌گیرد. در این میان گروه جنیان مؤمن تلاش می‌کند تا با استفاده از مؤلفه‌های گفتمانی تقابل خود با دیگری را نمایان سازد. آنچه در گفتمان سوره جن آمده، جریان‌سازی است که توسط گروهی از جنیان مؤمن که قرآن را شنیده‌اند رقم می‌خورد. در واقع «دیگری» (جنیان کافر) توسط مؤمنان از جن، بازنمایی شده و باورهایشان مطرح می‌شود. جنیان مؤمن به الله، رسول و قرآن از راهبردهای گفتمانی‌ای چون «بیان هنجارها» و «گواه‌نمایی» برای «برجسته‌سازی خودی» و از مؤلفه‌هایی نظیر «توصیف کنشگر»، «دسته‌بندی»، «فاصله‌گذاری»، «تکذیب کننده‌ها» و «بازنمایی منفی دیگری و مثبت خودی» در به «حاشیه‌رانی دیگری» استفاده می‌کنند. در نیمه دوم سوره جن، کنشگر اصلی گفتمان، مناسبات قدرت را تثبیت می‌کند. نقطه نهایی در تعیین مناسبات قدرت توصیف خداوند به عنوان «عالم غیب» است.

سوره جن، با 28 آیه شریفه در شهر مقدس مکه نازل شده است. در این سوره، از آنجا که در باره مخلوق خاص و ناپیدایی با نام «جن» سخن به میان آمده است حائز اهمیت است. در ذیل آیات سوره مذکور، روایاتی از اهل بیت وارد شده که می‌توانند ابعادی پنهان از احوال جن‌ها را آشکار نمایند. نوشتار کنونی، با روش توصیفی تحلیلی و بر پایه اسناد کتابخانه‌ای و با مراجعه به نرم افزارهای یارانه‌ای، به این برداشت رسیده است که در کلام اهل بیت (علیهم‌السلام)، به مضامین سوره جن در زمینه عقاید، اخلاق و رفتار توجه ویژه‌ای شده است. به عنوان مثال، اهل بیت (ع) در تفسیر آیات سوره جن، بر توحید خالص و نفی هرگونه شرک در طائفه‌ای از جن‌ها تأکید دارند. همچنین، بر لزوم ایمان به نبوت پیامبر اسلام (ص) و پذیرش ولایت اهل بیت (ع) در بخشی از جن‌ها اشاره کرده‌اند. در بحث معاد هم، بر حسابرسی اعمال جن و انس تأکید کرده و بیان داشته‌اند که همه مخلوقات، از آن جمله جن‌ها در پیشگاه خداوند پاسخگوی اعمال خود خواهند بود. هم چنین، اهل بیت (ع)، بر تقوا و پرهیزگاری به عنوان اساس اخلاق اسلامی و بر احسان و نیکوکاری به دیگران تأکید دارند. اهل بیت (ع) با تفسیر آیات این سوره، به تبیین اصول و ارزش‌های اسلامی پرداخته و راه سعادت و کمال را برای جن و انس روشن کرده‌اند. از سوی دیگر، اهل بیت (ع) طبق آیات سوره مذکور، بر رفتار نیک به عنوان راهی برای تقرب به خداوند تأکید دارند.

یکی از مسائل بحث‌برانگیز در قرآن کریم، موضوع «علم غیب» است که در آیه ۱۷۹ سوره آل‌عمران و آیات ۲۶-۲۷ سوره جن، برای پیامبران برگزیده و پسندیده بیان شده است. ضرورت بررسی این موضوع در تبیین حدود و ثغور مغیبات و تحلیل آراء گوناگون مفسران فریقین در این زمینه است. هدف مقاله حاضر، ارائه دریافتی روشن و صحیح از علم غیب رسولان مجتبی و مرتضی است. این پژوهش با روش تحلیلی ـ توصیفی، به تبیین، تطبیق و تحلیل دیدگاه مفسران مشهور فریقین در این دو دسته از آیات می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از این است که مفسران نظرات «احوالات شخصی مردم»، «قیامت»، «رسالت»، «مسائل اقتضائی به حکمت خداوند» و «همه مغیبات» را در این آیات ذکر کرده‌اند. نتایج برجسته تحقیق نشان می‌دهد که گرچه هر یک از این موارد مصداقی از غیب محسوب می‌شوند؛ اما در آیه ۱۷۹ سوره آل‌عمران، بحث بر روی «طریق دست‌یابی به غیب» یعنی «ارسال رسولان» با قلمرو «وحی رسالی» است و در آیات ۲۶-۲۷ سوره جن، بحث بر روی تعیین «قلمرو علم غیب» یعنی «آشکارسازی همه مغیبات (بجز مغیبات مخصوص به خداوند)» است.