جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در حوزه متدولوژی شناخت، یکی از روش‌های بنیادین درکنار روش‌هایی چون استقرا و قیاس، معرفت شهودی است که این نوع از معرفت در هستی‌شناسی و معرفت شناسی عرفانی ، نقش پررنگ‌تری ایفا می کند؛ شناختی که به‌جای تکیه بر دانش‌های حصولی و مفهومی، از اشراق‌های قلبی بهره می‌گیرد.اما تحلیل درست از شناخت شهودی بسته به امکان یا امتناع شناخت یا تفصیل در این باب است،چراکه برخی امکان شناخت حصولی را به صورت تفصیلی محال دانسته اند و ناچارا شناخت را به حوزه بدیهیات و حضور و شهود برده اند.درمیان فیلسوفان غربی، اسپینوزا به گونه‌ای از شهود قائل است که به‌جای ریاضت‌های عملی و اخلاقی، از راه ریاضت‌های عقلی و ذهنی به‌دست می‌آید. شهودی که پیامد فراقت از هواهای نفس اماره نیست، بلکه نتیجه خاموشی وهم دربرابر عقل نظری است. صدرالمتالهین نیز به بهره‌گیری از شهود در فرایند شناخت تاکید دارد اما شهود مورد نظر وی مانند اسپینوزا تنها نتیجه ی ریاضت های معرفتی نیست، بلکه ریاضت‌های عملی و ترک هواهای نفسانی را موثر تر از انباشتگی شناخت حصولی می داند. ملاصدرا بوسیله ی محصول برآمده از جمع ریاضت عقلی و قلبی ، حکمت متعالیه را بنیان می‌نهد و نوآوری‌های درخشانی رقم می‌زند. نوشتار کنونی با روش توصیفی- تحلیلی، به مقایسه تطبیقی دیدگاه‌های اسپینوزا و صدرالمتالهین درباره معرفت شهودی می‌پردازد.

این پژوهش به بررسی و مقایسه دو مفهوم اساسی در فلسفه ملاصدرا، یعنی حکمت متعالیه و حکمت ایمانی، می‌پردازد تا به این پرسش پاسخ دهد که آیا این دو حکمت در اندیشه صدرا این‌همانی دارند یا از یکدیگر متمایز هستند. اهمیت این پرسش در روشن کردن جایگاه و نقش این دو حکمت در نظام فلسفی ملاصدرا، به ‌ویژه در تبیین حضور برهان، شهود و قرآن در مسیر شناخت حقیقت است. با تحلیل و بررسی آثار ملاصدرا، ماهیت، ویژگی‌ها و منابع معرفتی هر یک از این دو حکمت مورد واکاوی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهند که هر دو حکمت در هدف نهایی، یعنی دستیابی به حقیقت و تقرب به خداوند، مشترکند؛ اما از نظر محصول و بهره‌گیری از منابع تفاوت‌ مهمی دارند. حکمت متعالیه بر مبنای سه منبع برهان، شهود و قرآن استوار یافته است، در حالی که حکمت ایمانی به شهود تکیه دارد. پژوهش حاضر نتیجه می‌گیرد که نسبت حکمت ایمانی به حکمت متعالیه در برخی ابعاد مغایرت و در برخی دیگر این‌همانی دارند. این تفاوت ها و شباهت ها به فهم عمیق‌تر از ساختار معرفتی فلسفه ملاصدرا کمک کرده و می‌تواند زمینه‌ساز مطالعات بیشتر درباره تعامل برهان، شهود و قرآن در شناخت حقیقت باشد.

ملاصدرا در آثار گوناگونش، درباره مراتب بالای سعادت (که آن را سعادت برین می‌خوانیم) چنان سخن می‌گوید که شاید از آن چنین برداشت ‌شود که چنین سعادتی تنها به کسانی که قوه نظری را به کمال رسانده باشند اختصاص دارد. در این صورت، رسیدن به سعادت برین از دیدگاه او تنها ویژه کسانی است که اهل حکمت نظری باشند و در نتیجه، سایر مردم بهره‌ای از این مقام نخواهند داشت. سابقه این دیدگاه را می‌توان در خارج از جهان اسلام در دیدگاههای ارسطو و در عالم اسلام در دیدگاه متفکرانی چون فارابی، ابن سینا، سهروردی و غزالی نشان داد؛ زیرا از دیدگاه آنان نیز سعادت برین ویژه انسان‌های خاصی است که اهل نظرورزی‌اند و توده مردم از رسیدن به آن محروم‌اند. با این حال، این برداشت از سخنان ملاصدرا با اشکالاتی روبه‌روست. اگر بتوانیم انتساب این دو دیدگاه را به ملاصدرا ثابت کنیم، آن گاه موفق خواهیم شد نشان دهیم که چنین برداشتی از دیدگاه او درباره سعادت درست نیست: 1- کمال قوه نظری به معنای نظرورزی فلسفی نیست و در اصل شهود عارفانه است. 2- رسیدن به مرتبه شهود تنها از راه نظرورزی فلسفی تحقق نمی‌یابد. با این حال، در مرتبه بیان سلبی ملاصدرا درباره معیار سعادت، گاه سخنان او ملازم با محروم دانستن توده مردم از دستیابی به سعادت است و همین، راه نقد او را هموار می‌کند.

رویکرد محاسباتی به ذهن و ویژگی‌های ذهنی با تقریرهای مختلفی، ازجمله کارکردگرایی ماشینی زمینۀ مناسبی را برای طرح مدل‌های محاسباتی از اراده و تصمیم‌گیری آزاد در حوزۀ هوش مصنوعی فراهم آورده است. این رویکرد در این مسیر، موفقیت‌های نسبی نیز به دست آورده است؛ اما جای این پرسش است که مدل محاسباتی دربارۀ ارادۀ انسانی و مبانی فلسفی آن، در مواجهه با نگرش‌های فلسفی عمیق‌تری همچون حکمت متعالیه دچار چه کاستی‌ها و چالش‌هایی است؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی مدل‌های محاسباتی ارائه‌شده برای ارادۀ آزاد در هوش مصنوعی (با تمرکز بر رهیافت نمادین) می‌پردازد. در ابتدا، کارکردگرایی ماشینی به‌مثابۀ مبنایی فلسفی برای این رویکرد تحلیل می‌شود. سپس با اتکا به اصول و مبانی حکمت متعالیۀ، تبیینی جامع و انتقادی از این مدل‌ها ارائه و به پرسش محوری پژوهش پاسخ داده خواهد شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مدل‌های محاسباتی، فاقد ظرفیت وجودشناختیِ لازم برای تبیین حقیقت اراده‌اند. این تلقی، مؤلفه‌های بنیادینی همچون آگاهانه‌بودن، تجربۀ پدیداری و حیثیت التفاتی را که در تبیین صدرایی از اراده نقش محوری دارند، نادیده می‌گیرد. بررسی فلسفی این سنخ مسائل در حوزۀ هوش مصنوعی، جدا از آثار و پیامدهای فلسفی، در حوزۀ مسئولیت اخلاقی و حقوقی، به‌طور مستقیم در سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری در این حوزه نیز تأثیرگذار است؛ ازاین‌رو ارزیابی ایده‌های مطرح‌شده از منظر مبانی فلسفۀ اسلامی، ضرورتی فلسفی و تمدنی است.

"خداشناسی حکمی"، عنوانی است که زیبنده خداشناسی ملاصدرا بوده و شایسته است که خداشناسی وی به این نام، معنون شود. ایشان بر اساس مشرب فلسفی خود (حکمت متعالیه)، تفسیری از خداشناسی ارائه می‌دهد که هم بر موازین عقل استوار است، هم با کشف و شهود سازگار است و هم در توافق با قرآن است. مسئله این پژوهش، خداشناسی از نظر ملاصدرا و تأثیری است که از قرآن می‌پذیرد. روش این مطالعه، تحلیل نظر او بر اساس قرآن می‌باشد؛ قرآن، دعوت کننده به تعقل است، از خدای یکتا و یگانه سخن می‌گوید و عالم، نشانه اوست. قرآن اقدام به استدلال ‌آوری کرده و بر اثبات خدا –هرچند کلاسیک نیست- برهان اقامه می‌کند. ملاصدرا براهین توحیدی خداشناسی را بر اساس مبانی حکمتش که مهم‌ترین آن اصالت وجود است، از قرآن استخراج می‌نماید. از نظر او وجود حق تعالی، مصداق یگانه هستی و عالم، تشعشعی از جلوه ذاتش است. این نوع خداشناسی نه صرفا عقلی، بلکه شهودی و قرآنی هم است؛ خداشناسی حکمی است. این اندیشه، ما را به این رهنمون می‌شود که معرفت ربوبی و حکمت الهی، سعادت بزرگ و شادمانی سترگ است؛ تحصیل آن، غایت انسان را پوشش می‌دهد و زندگیش بر اساس عشق بنا شده و او سعادتمند است.

المعاد، شرح سید کمال حیدری (معاصر) است بر جلد نهم اسفار ملاصدرا در موضوع معاد از نگاه فلسفی، که به زبان عربی، توسط عبدالله اسعد، تقریر شده است. در مقدمه مقرر، بخشی از کلمات خیام ذکر ‌شده است. مقرر انکار معاد در افکار خیام را به سه امر بازمی‌گرداند سپس درباره این کتاب توضیح می‌دهد: و اما آنچه در ادامه می‌آید، درس‌هایی است که جناب استاد بزرگوار ما سید کمال حیدری به ما داده است و حق تعالی مرا مورد عنایت خودش قرار داد و امانت تقریر مباحث استاد را بر دوش گرفتم؛ من تمام تلاش خود را به‌کار گرفتم و سرشار از شوق و سربلندی و شادمانی‌ام و این اولین قسمت این تقریرات است و حدس می‌زنم تا پنج بخش برسد تا مصدری باشد برای رجوع در شرح جلد نهم کتاب «الحكمة المتعالية في الأسفار الأربعة العقلية» از حکیم الهی صدرالدین شیرازی. من به سراغ فصل‌ها رفته‌ام و آنها را به متن‌هایی تقسیم کرده‌ام تا دستیابی به آن راحت‌تر باشد؛ زیرا در لابه‌لای متون و مباحث کتاب، فصل‌هایی طولانی با ایده‌های زیادی وجود دارد. من هر متنی را معنون به عنوانی کرده‌ام که محتوای آن را نشان دهد و اگر در لابه‌لای مطالب آمده، با آنچه قبل و بعد از آن است مطابقت داشته باشد. مقرر، توضیح می‌دهد که در بسیاری از موارد، بسیاری از کلمات استادش سید کمال حیدری را در شکل قیاس‌های اقترانی (در اکثر موارد) و قیاس‌های استثنایی، صورت‌بندی کرده است. او در استدلال و ایراداتی که بر استدلالات وارد شده است، از یک روش منطقی و ریاضی استفاده کرده است؛ وی ابتدا فرضیه را بیان کرده است، سپس مدعا را بیان کرده و پس از آن برایش برهان آورده است. لازم به ذکر است که برهان در این عبارات به معنای حقیقی برهان استعمال نشده است، بلکه در بسیاری از جاها به معنی مطلق استدلال است و در برخی از موارد، به‌حسب اندیشه صاحب ایده‌ای است که تقریر و بیان شده و وی آن را برهان می‌پنداشته است. در جلد دوم، در ضمن یک تمهید، نمای کلی مباحث مطرح‌شده در جلد مزبور ارائه گردیده و خاطرنشان شده که آنچه مؤلف در اینجا می‌خواهد به آن بپردازد، اثبات مراحل متعدد انسان و عدم انحصار او در یک نشئه خاص است؛ یعنی مراحل طبیعی و برزخی و عقلی. آنچه مؤلف – رحمه‌الله - به آن باور دارد در کلمات «اثولوجیا» آمده است؛ یعنی انسان، در یک مرتبه محصور نیست، بلکه عقلی و نفسانی است، بدون هیچ گسست و جدایی و هریک از آنها نقشی را ایفا می‌کنند و باید وظیفه‌ای را انجام دهند. این متن حاوی مطالبی است که می‌توان آنها را به نصوص زیر تقسیم کرد: متن اول: انسان برزخی و قوای او؛ متن دوم: کلام اثولوجیا؛ متن سوم: پیکر حسی و انسان نفسی؛ متن چهارم: مسئولیت انسان عقلی؛ متن پنجم: نفس و خورشید.

موضوع مورد بحث در این کتاب عبارت است از الهيات به معناى اخص شامل بخش‌هاى واجب و صفات و افعال او و نبوّت و معاد.

أسرار الآيات اثر ملا صدراى شيرازى (متوفاى1050ق) است كه توسط بانو علویّه همايونى به فارسی روان ترجمه شده است. همچنين قسمتى از نفحات و شجره‌نامه بانوى مجتهده امین، توسط مترجم به این کتاب منضم شده است. دو مقدمه كوتاه از مترجم كه یکى مربوط به چاپ اول و ديگرى در مورد چاپ دوم يعنى چاپ كنونى است در کتاب وجود دارد. پيش از آنها يادنامه‌اى از بانوى مجتهده امین با گزيده‌هایى از کتاب نفحات الرحمانية زينت‌بخش کتاب است. مترجم دليل انضمام نفحات را به کتاب چنين ذكر كرده است: «چون اسرار آيات قرآن كريم از نفحات رحمانيه است بر آن شدم كه یکى، دو نفحه از کتاب شريف نفحات الرحمانية استاد معظم بانوى مجتهده امین (قدس اللّه روحها) را كه حكايت از نفحات رحمانى و واردات قلبيه معظم لها است برای خوانندگان محترم يادآور شوم باشد كه روح بزرگ ايشان بياد شاگرد حقير كوچك خود شاد گردد. مترجم در چگونگى نگارش کتاب چنين مى‌نویسد: «تقريبا سال 1357ش بود كه کتاب خطّى به نام أسرار الآيات صدرالدين شيرازى كه به خط عربى نوشته شده بود از کتابخانه یکى از دوستان به دستم رسيد. مطالعه‌ى آن لذّت‌بخش بود. از خداى تعالى خواستم كه توفيق ترجمه‌ى مقاله نعوت القرآن آن را به این فقير احسان فرمايد. اگرچه خود را لايق نمى‌دانستم ولى چون قبلاً به ترجمه أربعين الهاشمیة استاد معظّم بانوى ایرانى نوّر اللّه مرقدها الشّريف توفيق يافته بودم در این راه بى‌تجربه نبودم؛ چون در تأليف اربعين مذكور از عبارات ملّا صدرا و فيض كاشانى و مجلسى(ره) و ساير عرفا و دانشمندان بسيار استفاده شده بود. لذا به حول و قوّه الهى مشغول شدم و چون از این رزق كريم روحاً استفاده نمودم، از فيّاض عالم درخواست ترجمه بحث توحيدش را نمودم و تا آخر طَرف اوّل كه به نام بخش ترجمه شده است نوشتم». سعى و كوشش مترجم بر این بوده است كه عين عبارت بدون كم و زياد به فارسی ترجمه شود و امانت ترجمه حفظ گردد حتى ترجمه‌ى آياتش را كه در پاورقى است از قرآن الهى قمشه‌اى رحمة‌اللّه‌عليه استفاده نموده است.؛ لذا نص آيات در متن کتاب و آدرس و ترجمه آيات در پاورقى ذكر شده است.

این کتاب در موضوع الهيات، به معناى اخص؛ شامل بخش‌هاى واجب، صفات و افعال او و نبوّت و معاد مى‌باشد.