جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

کتاب حیات فیلسوفان نامدار، مشتمل بر احوال و اقوال چهره های شاخص فلسفی در یونان باستان است که با روش و سبک خاصّی تدوین و تنظیم گردیده است. از میان تمامی چهره های معرفی شده در کتاب، سقراط و افلاطون عمده ترین بخش کتاب می باشند. عنوان قدیمی اثر دیوگنس که در قرون وسطی صرفاً به ” زندگی فیلسوفان” شهرت یافت، به شرح احوال، گفته ها و احیاناً نظریات افرادی که در فلسفه نام و آوازه ای داشتند، اختصاص داشت. این کتاب، مشتمل بر ده کتاب می باشد که شامل شروحی درباره فیلسوفان یونانی است. حجم این شروح از یک کتاب کامل تا چند خط متغیر است. مؤلف به جز فهرستی از شکاکان قدیم، به ندرت از فیلسوفان دوره رومی ( یونانی مآبی) ذکری به میان می آورد و آخرین فیلسوفی که در فهرست او ذکر شده، یکی از شاگردان سکستوس امپریکوس است که نشان می دهد وی این کتاب را قبل از نیمه اول قرن سوم میلادی ننوشته است. ساختار کلی اثر عبارت است از: کتاب اول: درباره هفت خردمند یونان مانند طالس، کتاب دوم: درباره فیلسوفان ایونیانی، مانند آناکسیمندر، آناکساگوراس، سقراط و سقراطیان، کتاب سوم: افلاطون، کتاب چهارم: جانشینان افلاطون در”آکادمی”، کتاب پنجم: ارسطو و جانشینان او در”لوکیوم”، کتاب ششم: آنتیستنس، دیوگنس و فیلسوفان کلبی، کتاب هفتم: زنون و فیلسوفان رواقی (برخی از بخش ها و فصول این کتاب مفقود شده است)، کتاب هشتم: دریاره فیلسوفان ایتالیایی، مانند فیثاغورث و امپدکلس، کتاب نهم: درباره برخی فیلسوفان مستقل مانند هراکلیتوس، پارمنیدس و دموکریتس، کتاب دهم: اپیکوروس

مسئلة تجرد نفس، از مباحث مهمی است که همواره کانون توجه متفکران مختلف بوده است. به‌عقیدة پروکلوس، نفس امری غیرمادی و پدیدآورندة جسم است؛ به‌طوری‌که جسم پدیدآمدة پدیدآمدة پدیدآمده است. غزالی نیز برخلاف اشعریان پیش از خود که اعتقادی به تجرد نفس نداشتند، نفس را مجرد می‌دانست و با استفاده از دلایل عقلی و نقلی، در اثبات این مهم کوشیده و معتقد است گرچه عقل قادر است در دفاع از تجرد نفس دلیل اقامه کند، اما باید نتیجه از راه شرع اثبات شود. این پژوهش درصدد است با مطالعة تطبیقی ادلة پروکلوس و غزالی بر اثبات تجرد نفس، به بیان و سنجش نوآوری یا عدم نوآوری غزالی در این‌باره و موافقت یا اختلاف نظر او با پروکلوس بپردازد. هر دو اندیشمند، ادلة فراوانی در اثبات این موضوع مطرح کرده‌اند که بعضی از این علل در هستة بنیادی خود، از قابلیت اشتراک و انطباق با یکدیگر برخوردارند. به این منظور، در مقالة حاضر این علل را بر اساس تعریف نفس، علم نفس، حرکت یا خودمتحرِّک بودن نفس و جایگاه نفس در بدن، مورد تأمل و واکاوی قرار می‌دهیم. فرضیة نوشتار حاضر این‌است که غزالی در برخی از این ادله هم‌نوا با پروکلوس است و در برخی دیگر، با رویکردی دینی‌ـ‌کلامی ظاهر می‌شود و در مقام یک عالم دینی، ادلة خود را ارائه می‌کند.

چگونگی استنتاج قانون اخلاقی در فلسفة اخلاق کانت، موضوعی مناقشه‌برانگیز میان کانت‌پژوهان معاصر است. مسئلة محوری این‌است که چگونه می‌توان قانون اخلاق (امر مطلق) را در دیدگاه کانت، توجیه، یا به‌اصطلاح کانت متأثر از حقوقدان‌های عصر او، استنتاج کرد؟ به‌عبارتی‌دیگر، چگونه می‌توان اثبات کرد که قانون اخلاقی و اخلاقی زیستن در جهان تابع ضرورت مکانیکی، موهوم نیست؟ آیا ایدة آزادی می‌تواند مبنایی معتبر و بنیادی استوار برای استنتاج قانون اخلاقی به‌شمار رود؟ اگر آزادی متعلق هیچ‌گونه شهود و شناختی نباشد، آیا همچنان می‌توان از آن در راستای استنتاج یا توجیه مفهومی دیگر استفاده کرد؟ مبنای قانون اخلاقی در دو کتاب بنیانگذاری و نقد عقل عملی، ایدة آزادی است؛ ولی اینکه آیا می‌توان نسبت به آزادی، مستقل از قانون اخلاقی، معرفتی داشته باشیم یا خیر، پرسش اساسی دیگری است. در نوشتار حاضر، تلاش شده است پس از تثبیت اصول عملی عقل محض و قانون اخلاقی، به‌شیوه‌ای روشن به توجیه آزادی با استناد به تفاسیر مختلف در هر دو کتاب بنیانگذاری برای مابعدالطبیعه اخلاق و نقد عقل عملی بپردازیم. ایدة بنیادین بنیانگذاری برای استنتاج قانون اخلاقی در بخش سوم، آزادی و انتقال به جهان معقول است، درحالی‌که کانت در نقد عقل عملی، ایدة واقعیت عقل یا آگاهی بی‌واسطه از قانون اخلاقی را مطرح می‌کند تا بتواند از طریق آن، ایدة آزادی را توضیح دهد و بدین‌ترتیب، امکان عمل به قانون اخلاقی و اخلاقی زیستن را توجیه کند. پس از تحلیل این‌دو ایدة بنیادین (ایدة آزادی و ایدة واقعیت عقل) بر پایة خوانش‌های کسانی همچون تیمرمن، گایر، لویس‌بک و دیتر هنریش، پی می‌بریم که آزادی نمی‌تواند مبنا و دلیل معرفتی ما به قانون اخلاقی باشد، زیرا از ایدة آزادی هیچ شهودی نمی‌توان داشت و درنتیجه نمی‌توان از طریق آزادی، قانون اخلاقی را استنتاج کرد. بنابراین، اثبات ایدة آزادی، موقتاً کنار گذاشته می‌شود و در اینجا خبری از «استنتاج» نیست؛ پس تنها ایضاح باقی خواهد ماند و کانت از طریق ایدة واقعیت عقل یا آگاهی بی‌واسطه از قانون اخلاقی و پذیرفتن این امر که «قانون اخلاقی به‌عنوان امری داده شده به عقل عملی، دلیل آگاهی و معرفتی ما به ایدة آزادی است»، به ایضاح آزادی دست می‌زند. بدین‌سان، به‌جای استنتاج قانون اخلاقی بر مبنای ایدة آزادی، درواقع، ایدة آزادی را بر مبنای قانون اخلاقی به‌مثابه واقعیت عقل تحلیل می‌کند.

از دیرباز دین و اخلاق دو عنصر مهم و اساسی در زندگی آدمی تلقی شده اند و نسبت بین این دو نیز همیشه مسئله ای بحث برانگیز بوده و هست. از منظر علمی و منطقی نسبت هایی میان این دو پدیده مفروض بوده است از جمله وابستگی دین به اخلاق و وابستگی اخلاق به دین. این دو مفروض در واقع این پرسش مهم و محوری را مطرح می¬کند که آیا دین به اخلاق وابسته است یا اخلاق به دین؟ مسئله اصلی و عمده این رساله نیز بر محور همین پرسش اساسی استوار است و در همین راستا به بحث از استدلال های موجود در نظریه اخلاقی کانت درباره وابستگی دین به اخلاق و نیز استدلال های آدامز و کوئین در نظریه امر الهی درباره وابستگی اخلاق به دین می پردازد. در نهایت نیز گزارشی مختصر از ارزیابی وین رایت در باب دلایل له و علیه این دو نسبت و به طور اخص این دو نظریه به دست داده شده است.

مجموعه رسائل عرفانی ـ فلسفی آیت الله سید محمد حسن طباطبایی، مشهور به الهی (ره) از جمله معدود آثار ارزشمندی است که از مرحوم علامه الهی به جا مانده است. این مجموعه نوشته تک نسخه است و بدیلی ندارد و تا کنون کاری از قبیل ترجمه، شرح، تحقیق و .. بر روی آن صورت نگرفته، و کوشش نگارنده متوجه معرفی و بعضاً برگردان این نوشته ها به فارسی شده است.تعداد صفحات این مجموعه حدودا 80 صفحه و فاقد فهرست مطالب می‏باشد و شامل مقالات و رسائلی است که در زمینه های گوناگون از جمله: فلسفه، منطق، عرفان، فقه و... به صورت متفرقه و بدون نظم خاصی گردآوری شده اند. گفتنی است برخی از این نوشته ها، استنساخ از آثار دیگری است که با خط زیبایی به نگارش درآمده است.پژوهش حاضر به ترجمه دقیق اثر که متنی عربی است، پرداخته و هر رساله با توجه به محتوا و موضوع آن ذیل عنوان مربوطه فصل بندی شده است. همچنین تلاش گردید تا منابع و مصادر نقل قول ها، آیات و روایات که هیچ ارجاعی برای آن ها در متن رسایل ذکر نشده است، مشخص و معیّن گردد.

در تحقیق حاضر مقایسه‌ای بین کانت و ابن سینا در زمینه قضایای جدلی الطرفینی صورت گرفته است. پرسشهای تحقیق: چرا در عین حال که بوعلی و کانت هر دو برخی از کسایل فلسفه را جدل الطرفینی اراده داده‌اند. روش تحقیق: تحلیلی. یافته‌های تحقیق: در واقع موضع این دو فیلسوف نسبت به این مساله متفاوا است چرا که منظور کانت از قضایای جدل الطرفینی با منظور ابن سینا کتفاوت است. کانت پیدایش تعارضات را در اثر استفاده نابجای مقولات فاهمه در عرصه ما بعد الطبیعه می داند در حالیکه بوعلی آنرا نوع خاصی مغالطه فلسفی - منطقی می شمارد که با رفع مغالطه می توان تفکر کیهانشناسی را پیش برد. نتیجه‌گیری و پیشنهادات: با توجه به زمینه فرهنگی متفاوتی که کانت و ابن سینا در آن می زیسته‌اند نوع نگاه این دو فیلسوف به بحث قضایای جدل الطرفینی کاملا متفاوت است دیدگاه را باید در ظرف فرهنگی که آنها در آن حیات داشته‌اند نگریست.

در باب سخن گفتن از خداوند متعال با دو گونه الاهيات مواجه ايم: الاهيات ايجابي و الاهيات سلبي. الاهیات ایجابی، خداوند را آن گونه که وی خود را در کتب آسمانی و طبیعت معرفی کرده است با صفات ایجابی (مثبت) معرفی می کند؛ حال آنکه الاهیات سلبی فقط به شيوة سلبي دربارة‌ افعال و صفات خداوند سخن می گوید: اينكه خداوند چه چيزي نيست؛ نه اينكه چه چيزي است. الاهيات سلبي بر این پایه استوار است که خدواند متعالی و از آن چیزی که آفریده برتر است؛ از این رو به درک و فهم بشر در نمی آید تا در حیطه بیان و کلام او بگنجد. از اینرو از سه بعد وجودی، معرفتی و زبانی قابل بررسی است. این دیدگاه از پيروان بسياري برخوردار بوده و از يونان باستان تا امروز تداوم داشته است و در سال های اخیر، اقبال فراوانی در میان الاهی دانان غربی یافته است.این پژوهش با گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه ای و اسنادی و با روش توصیفی با تکیه بر تحلیل محتوا، زمینه های تاریخی و فلسفی الاهیات سلبی و بنیان های معرفتی این تفکر را مورد مطالعه قرار می دهد. سپس با تکیه بر دیدگاه فلسفی و معرفت شناسانه مرحوم علاّمه طباطبائی، بیان تفسیری ایشان، ذیل آیات توصیف خداوند را تشریح می کند. در بعد وجود شناختی مرحوم علامه اعتقاد دارد که كمـالاتی که در عالم هستی مشاهده می کنیم، بـه كامل ترين شكل و بدون هيچ نقصي در خداوند متعال وجود دارند. در بعد معرفتی و زبانی وی با تاسی به قرآن مجید معتقد است که باید از یک سو، عقل را قادر به شناخت صفات خدا بدانیم و از سوی دیگر برای جلوگیری از تشبیه خدا به مخلوقات، حدود، قیود و نقایصی را که این صفات درباره انسان دارد از خدا سلب ‌کنیم. از اینرو، مرحوم علامه طباطبائی با اتخاذ دیدگاه سلب در عین ایجاب که در برگیرنده راه اعتدال ميان ايجاب محض (غلتيدن در ورطة شرك و تشبيه) از یک سو و سلب محض (تعطيل عقل از شناخت خداوند و لاادري‌گري) از سوی دیگر است، به تفسیر این آیات پرداخته است.

شیعه بودن ابن سینا مسأله مهمی است که کمتر به آن پرداخته شده است.برخی او را کافر،برخی دیگر از اهل سنت،برخی اسماعیلیه وبرخی دیگر او را شیعه اثنی عشریه می دانند.دیدگاه اخیر نظر مختار نویسنده است که در کتاب پیش روی درصدد اثبات آن برآمده است. روش نویسنده تفسیر گفتار ابن سینا با استفاده از مفاهیمی است که آن را مناسب با مذهب امامیه اثنی عشریه قرار می دهد. اودرابتدای امر مذهب امامیه و عناصر تشکیل دهنده آن را تحلیل می کند، پس از آن به گفته های ابن سینا پرداخته و آنها را بیان و تفسیر می کند و در نهایت تلاش کرده که میان گفته های ابن سینا و اقوال مذهب امامیه سازگاری و هماهنگی برقرار کند و یا اینکه مذهب امامیه را برمذهب ابن سینا تطبیق دهد؛ وجه تسمیه کتاب با نام «توفیق التطبیق» نیز از همین موضوع نشأت می گیرد. او معتقد است ابن سینا مؤمن و یکتاپرستی از مذهب امامیه بوده است چه درمسائل اعتقادی شیعه مانند خلافت وامامت وعصمت وچه در مسائل ویژه فلسفی چون مسأله نفس انسانی و ویژگی های قوه قدسیه، مسأله پیامبری و ..... و چه در برخی مسائل عملی که مربوط به نظم و مقررات شهر، سیاست حاکمیتی و تدبیر امور جامعه است. انگیزه نویسنده در نگارش کتاب به مجلسی در شهر شیراز برمی گردد که بحث و گفت و گو به ذکر و یاد ابن سینا و اختلاف نظر در مورد عقیده ومذهب او کشیده می شود، گروهی او را کافر و زندیق، عده ای، از اهل تسنن و شمار دیگری از فرقه زیدیه می دانستند، ونویسنده از فرقه امامیه می داند ؛ نویسنده سرانجام به این نتیجه رسیده که نه تنها ابن سینا با مذهب امامیه هماهنگ است بلکه ازدانشمندان امامیه به ویژه در علم کلام است.

مفهوم الحاد از نظر تاریخی در فضای تفکر دینی غربی پرورش یافته است. از آن جا که مفهوم خدا در غرب در معانی مختلفی اراده می شود، معنا و مفهوم متفاوتی از الحاد وجود دارد. در فصل اول، ابتدا سعی بر ایضاح مفاهیم گوناگون الحاد شده و در ادامه، پیشینه ای تاریخی از آن به اختصار بیان شده است. در انتهای فصل، به تأثیر علم جدید و مدرنیته در ایجاد الحاد مدرن که عمدتاً ذیل الاهیات مسیحی شکل گرفته ، پرداخته شده است. در فصل دوم، آراء ریچارد داوکینز و آنتونی فلو به عنوان ملحدانی معاصر طرح و به نقد آن اشاره شده است. داوکینز بر مبنای نظریه ی تکامل داروین، نظریه ی تکامل ژن محور را مطرح می کند و بر این اساس، آفرینش را بی نیاز از علل فراطبیعی می داند. با بیان برخی نقدها روشن می شود که استدلال های داوکینز عمدتاً مصادره به مطلوب است و مغالطه های او نزد فیلسوفان، آشکار است. آنتونی فلو نیز با استمداد از اصل ابطال پذیری که در اصل برای تفکیک گزاره های علمی از شبه علمی به کار می رفت، گزاره های دینی را بی معنا دانسته و چالشی جدید میان خداباوران و ملحدان به وجود آورد. در قسمت نقد و بررسی، اِشکالات مبنایی فلو بیان می شود. در فصل سوم، به صور دیگری از الحاد مدرن پرداخته شده و نقدهای آن بیان شده است. در انتها نیز سعی بر بیان دلایلی شده که موجب شکل گیری و توسعه ی صور مذکور، در سنت مسحیت شده است. در این راستا به برخی چالش های الاهیات مسیحی و نیز شیوه ی برخورد کلیسا با علم جدید پرداخته شده است.

هدف تحقیق: بررسی اندیشه‌های فلسفی و کلامی در حدیقه الحقیقه سنایی است. پرسشهای تحقیق: آیا در عصری که فلسفه با انحطاط و بی مهری شدید روبرو است گردید و لفظ فیلسوف تداعی گر کفر و الحاد شده بود، حکیم سنایی افکار و اندیشه‌ های فلسفی و حکیمانه‌ ای دارد‭ ؟‬روش تحقیق: کتابخانه‌ ای. یافته‌ های تحقیق: در این پژوهش با استناد به اشعار سنایی در حدیقه این نکته به اثبات رسیده است که تنها او در اواخر عمر مخالف فلسفه نبوده بلکه مطالب و اشعاری در تعریف و تایید نظرات فلاسفه بیان می کند و در واقع حدیقه مشحون از عبارات و مضامین فلسفی و کلامی است. نتیجه‌ گیری و پیشنهادات: حاصل این تحقیق چنین است که اگر چه سنایی فیلسوف نبود و اشعار خود را در قالب اصطلاحات فلسفی بیان نکرده است اما حدیقه او حاکی از آشنایی او با مباحث فلسفی و کلامی است و اگر تمام آثار سنایی همراه با شرایط حاکم بر عصر او مورد بررسی قرار گیرد قطعا می توان یک نظری کامل و جامع در مورد افکار فلسفی و کلامی او ارائه کرد.