جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

پژوهش حاضر، تصحیح بخش منطق «کشف الحقائق فی تحریر الدقائق» از جمله آثار مهم حکیم بزرگ، اثیر الدین ابهری است که در سه بخش منطق، الهیات و طبیعیات نگاشته شده است. اثیرالدین مفضل بن عمر ابهری، از فیلسوفان، منطق دانان، منجمان و ریاضی دانان برجستة قرن هفتم است. کثرت آثار و تعدّد نوع نوشته های ابهری گواهی بر تسلط او بر علوم زمان خویش می دهد. لذا تصحیح این اثر هم به دلیل بزرگی مؤلف آن و هم به دلیل خطی باقی ماندن تنها بخش منطق آن، حائز اهمیت است. کشف الحقائق، دارای دو نسخه می باشد. با توجّه به این که نسخۀ کتابخانۀ دانشگاه تهران از نظر خط چندان خوانا نیست، بازخوانی اثر بر اساس نسخۀ کتابخانۀ مجلس انجام شده است و پس از مقابله با نسخۀ دیگر احتمال راجح در متن و عبارت دیگر در پاورقی و یا هر دو در پاورقی و عبارت صحیح در متن آمده است.براین اساس از شیوه ی التقاطی درتصحیح نسخه های خطی استفاده شده است.آن¬چه از بررسی کشف الحقائق آشکار می شود، تسلط و احاطة ابهری بر آراء گذشتگان خود است. از دیگر ویژگی های قابل توجّه نوع نگارش ابهری شیوایی بیان، انسجام و پیوستگی مطالب و قوت او در تقریر و تبیین مباحث است. برای مثال طیقه بندی منظمی که وی در شیوه های جدل ارائه داده است در کتاب های دیگر منطقی کمتر به چشم می خورد.

رساله رجعت منسوب به مفضل بن عمر یکی از مهم‌ترین متون روایی درباره غیبت و ظهورِ امام مهدی؟عج؟ است. این رساله در میانِ امامیان متقدّم چندان شناخته‌شده نبوده و ظاهراً از قرن ۸ق به سنت روایی امامیه راه یافته و از قرن۱۱ق به شهرت رسیده و مورد استناد بسیاری از متأخّران قرار گرفته است. این رساله اگرچه با روایاتِ دیگر، اشتراکاتِ زیادی دارد، در متن و سند آن، اشکالاتِ تاریخی و اعتقادی متعددی دیده می‌شود. مقایسه این رساله با منابع نصیری و به ویژه آثار خصیبی، نشان‌دهنده وابستگی این رساله به مذهبِ نصیری است. بنابر شواهدِ موجود، مسئول تدوین این رساله، خصیبی بوده و در پردازش آن از منابعِ امامی پیشین به عنوانِ قالبی برای بیانِ آموزه‌های نصیری بهره برده است. در این مقاله از روش تحقیق کتابخانه‌ای و تحلیل متنی و سندی استفاده شده است.

کشف نوآوري‌هاي ابهري در حوزه متافيزيک و کلام و تعيين جايگاه تاريخي وي در اين دو ساحت، وابسته به سنخ‌شناسي مسائل فلسفي و کلامي در انديشه‌هاي اوست. بر اين ‌اساس در جستار پيش‌رو: 1. مسئله‌شناسي (ساخت و طراحي مسائل فلسفي و کلامي)؛ 2. تعيين جايگاه طرح مسائل؛ 3. شناخت رويکردهاي پذيرفته شده نزد ابهري و 4. سطح‌بندي آثار وي و همساني يا تحول آن‌ها، بررسي مي‌شود. برپايه يافته‌هاي اين جستار، آثار فلسفي ابهري را در سه سطح مي‌توان طبقه‌بندي کرد؛ آثار سطوح اول و دوم، بيشتر وام‌دار سنت رايج فلسفه‌نويسي به‌لحاظ محتوايي است، اما در آثار سطح سوم، مواجهه‌هاي انتقادي در برابر ديدگاه‌هاي نظام ارسطويي‌- سينوي و همچنين برخي ايده‌هاي فخررازي آشکار مي‌شود؛ هرچند اين زمينه‌هاي انتقادي، به طرح ايده‌هاي نوآورانه در حوزه متافيزيک نينجاميده است. پارادايم فکري ابهري، مشائي است؛ هرچند وي تمايلي به برخي ديدگاه‌هاي شيخ اشراق همانند تحليل ادراک و برخي مسائل نفس نشان مي‌دهد. وجودشناسي، مسائل مرتبط با واجب و بررسي شيوه‌هاي متکلمان، سه زمينه مهم آثار متافيزيکي ابهري است. ابهري در تک‌نگاشت کلامي خود، متأثر از مباني کلامي اشعري است؛ اما در بيشتر آثار فلسفي، با اختصاص يک بخش به نقد مباني و مسائل کلام اشعري، ازجمله: همساني وجودي ممکن و حادث، بازگشت‌پذيري معدوم، نقد موجب‌انگاري فلسفي و مسئله عقول و نفوس پرداخته است. ابهريِ فيلسوف را مي‌توان متفکري نقاد و نه طراح ايده‌هاي نوآورانه ناميد؛ هرچند نقش او در نگارش آثار آموزشي با رويکرد تنقيحي ارزشمند است.