جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

چارلز داروین به‌عنوان یک زیست‌شناس به ‌دنبال استنتاجات فلسفی از نظریة «تکامل انواع» نبود، لیکن دیدگاه وی بعدها پایه‌ای برای تفسیر الحادی برخی چون ریچارد داوکینز از آفرینش واقع شد. در نگاه داوکینز «انتخاب طبیعی» به‌تنهایی و بدون فرض مبدئی هوشمند، طی فرایندی طولی و انباشتی، اَشکال پیچیدة حیات را شکل داده و این توضیح تبیین ساده‌تری از نظم هستی را در قیاس با نظریة خلقت الهی به نمایش می‌گذارد و از این ‌روی طبق استنتاج بهترین تبیین باید همین دیدگاه را پذیرفت. وی این بیان را «استدلال سادگی» نام نهاد. این جستار با روش تحلیل مفهومی و گزاره‌ای و سیستمی روشن می‌سازد که استدلال سادگی داوکینز اولاً بر مجموعه‌ای از مغالطات منطقی و فلسفی مبتنی است و او از تبیین چگونگی شکل‌گیری نظم طبیعی انتظار تبیین چرایی و علّی آن را دارد و روشن است چنین تحمیلی منطقاً راه به‌ جایی نخواهد برد و ثانیاً متون اسلامی و قواعد فلسفی و معرفت نفس نشان می‌دهند تکامل تصادفیِ انباشتی نه‌تنها بهترین تبیین نیست بلکه نامحتمل‌ترین تبیین و بلکه تبیین محالی است.

داروین با طرح نظریه «تکامل انواع»، تبیین سازوکار پیدایش در انواع موجودات را در ذهن می‌پروراند. او به‌عنوان یک زیست‌شناس، به‌دنبال استنتاجات فلسفی از تکامل نبود، اما دیدگاه وی بعدها پایه‌ای برای تفسیر الحادی برخی چون داوکینز از آفرینش واقع شد. داوکینز اَشکال پیچیده حیات را محصول حرکت طولیِ میلیون‌ها رشد و تکامل کوچک و نامحتمل می‌انگارد که طی فرآیندی انباشتی، جهان طبیعی و حیات را شکل داده‌اند؛ در نگاه او «انتخاب طبیعی» به‌تنهایی و بدون فرض مبدئی هوشمند، می‌تواند تکامل طبیعت را تبیین نماید. این در حالی است که طرفداران نظریه ‌«طراحی هوشمند» با مدل‌سازی‌های مختلف خبر از ناچیزبودن خیره‌کننده احتمال ایجاد تصادفی حیات و اطلاعات ژنتیکی توسط مکانیسم داروینی، و حتی محال‌بودن آن می‌دهند. این جستار با روش تحلیل مفهومی، گزاره‌ای و سیستمی روشن می‌سازد که استدلال انباشتی داوکینز، اولاً بر مجموعه‌ای از مغالطات منطقی و فلسفی مبتنی است؛ او از تبیین چگونگی شکل‌گیری نظم طبیعی، انتظار تبیین چرایی و علّی آن را دارد و روشن است چنین تحمیلی، منطقا راه به‌جایی نخواهد برد. ثانیاً استدلال انباشتی به‌وسیله تراکم ظنون، نه فرضیه داوکینز که مدعای خداباوران را اثبات می‌نماید.

مفهوم الحاد از نظر تاریخی در فضای تفکر دینی غربی پرورش یافته است. از آن جا که مفهوم خدا در غرب در معانی مختلفی اراده می شود، معنا و مفهوم متفاوتی از الحاد وجود دارد. در فصل اول، ابتدا سعی بر ایضاح مفاهیم گوناگون الحاد شده و در ادامه، پیشینه ای تاریخی از آن به اختصار بیان شده است. در انتهای فصل، به تأثیر علم جدید و مدرنیته در ایجاد الحاد مدرن که عمدتاً ذیل الاهیات مسیحی شکل گرفته ، پرداخته شده است. در فصل دوم، آراء ریچارد داوکینز و آنتونی فلو به عنوان ملحدانی معاصر طرح و به نقد آن اشاره شده است. داوکینز بر مبنای نظریه ی تکامل داروین، نظریه ی تکامل ژن محور را مطرح می کند و بر این اساس، آفرینش را بی نیاز از علل فراطبیعی می داند. با بیان برخی نقدها روشن می شود که استدلال های داوکینز عمدتاً مصادره به مطلوب است و مغالطه های او نزد فیلسوفان، آشکار است. آنتونی فلو نیز با استمداد از اصل ابطال پذیری که در اصل برای تفکیک گزاره های علمی از شبه علمی به کار می رفت، گزاره های دینی را بی معنا دانسته و چالشی جدید میان خداباوران و ملحدان به وجود آورد. در قسمت نقد و بررسی، اِشکالات مبنایی فلو بیان می شود. در فصل سوم، به صور دیگری از الحاد مدرن پرداخته شده و نقدهای آن بیان شده است. در انتها نیز سعی بر بیان دلایلی شده که موجب شکل گیری و توسعه ی صور مذکور، در سنت مسحیت شده است. در این راستا به برخی چالش های الاهیات مسیحی و نیز شیوه ی برخورد کلیسا با علم جدید پرداخته شده است.

کتاب ساعت ساز نابینا، اثری نوشته ی ریچارد داکنیز است که نخستین بار در سال 1986 به انتشار رسید. این اثر کلاسیک از داکینز، همچنان به عنوان کامل ترین شرح مدرن از مسئله تکامل در نظر گرفته می شود. ویلیام پِیلی، متخصص الهیات که در قرن هجدهم می زیست، استعاره ای معروف را به منظور توضیح خلقت موجودات ارائه کرد و آن را به کار یک ساعت ساز ماهر تشبیه نمود. داکینز در کتاب ساعت ساز نابینا از این استعاره به شکلی مبتکرانه استفاده می کند تا نشان دهد فرآیند پیچیده ی «انتخاب طبیعیِ داروینی»، ساز و کاری ناخودآگاه و خودکار دارد. داکینز بیان می کند که اگر انتخاب طبیعی را ساعت سازِ طبیعت فرض کنیم، باید آن را ساعت سازی نابینا در نظر بگیریم که بدون نگاه به عواقب و بدون هدفی خاص کارش را به انجام می رساند. داکینز با ارائه ی شرحی جذاب و قانع کننده از انتخاب طبیعی، نشان می دهد که موجودات زنده چگونه به تدریج و در طول زمان تغییر می کنند تا جهانی فوق العاده پیچیده، متنوع و حیرت انگیز را به وجود آورند.

کتاب ساعت ساز نابینا، اثری نوشته ی ریچارد داکنیز است که نخستین بار در سال 1986 به انتشار رسید. این اثر کلاسیک از داکینز، همچنان به عنوان کامل ترین شرح مدرن از مسئله تکامل در نظر گرفته می شود. ویلیام پِیلی، متخصص الهیات که در قرن هجدهم می زیست، استعاره ای معروف را به منظور توضیح خلقت موجودات ارائه کرد و آن را به کار یک ساعت ساز ماهر تشبیه نمود. داکینز در کتاب ساعت ساز نابینا از این استعاره به شکلی مبتکرانه استفاده می کند تا نشان دهد فرآیند پیچیده ی «انتخاب طبیعیِ داروینی»، ساز و کاری ناخودآگاه و خودکار دارد. داکینز بیان می کند که اگر انتخاب طبیعی را ساعت سازِ طبیعت فرض کنیم، باید آن را ساعت سازی نابینا در نظر بگیریم که بدون نگاه به عواقب و بدون هدفی خاص کارش را به انجام می رساند. داکینز با ارائه ی شرحی جذاب و قانع کننده از انتخاب طبیعی، نشان می دهد که موجودات زنده چگونه به تدریج و در طول زمان تغییر می کنند تا جهانی فوق العاده پیچیده، متنوع و حیرت انگیز را به وجود آورند.

الحاد طبیعی بر دو مسئله «مفهوم خدا» و «حوزه تبیینی علم و دین» بنا شده است. مفهومِ خداوند در لسان الحاد جدید با مفهومِ مطرح‌شده در ادیان ابراهیمی بالاخص اسلام متفاوت است. همچنین علم و دین دو حوزه متفاوت‌اند و از حیث تبیینی، تفاوت ماهوی دارند. از گذشته شیوه‌های گوناگونی برای اثبات وجود واجب به کار گرفته می‌شده که یکی از آنها ابتنا بر نفسِ «مفهوم وجود» است؛ یعنی تبیینِ فلسفیِ وجود خدا به نحوِ «پیشینی». ریچارد داوکینز معتقد است که «برهان وجودی» چیزی نیست جز بازی با کلمات و کانت این برهان را رد کرده است. البته تقریری جدید نیز دکارت ارائه داد که داوکینر کاملاً به آن تقریر بی‌اعتنا بوده است. این نوشتار درصدد است عبارت داوکینز در کتاب پندار خدا را توضیح داده و نقد کند تا نشان دهد نقدی که داوکینز به برهان هستی شناختی آنسلم وارد می‌سازد، به هیچ وجه صادق نبوده و نوعی تلقی نازل از این برهان به شمار می‌آید.

نظریۀ فرهنگ در نظام فکری بلوخ و داوکینز برمبنای دو انگارۀ «ماده‌باوری» و «تکامل‌نگری پویا» و با رویکرد «واگشت‌گرایی» تدوین می‌شود. این تشابه متافیزیکی و رویکردی سبب می‌شود که بررسی تطبیقی/ تلفیقی آن‌ها -براساس مؤلفه‌های برسازندۀ «انگاره‌‌ها»ی فرهنگی در اندیشۀ بلوخ و «مم‌ها»ی فرهنگی در اندیشۀ داوکینز- ممکن شود. طبق نوشتار پیشِ ‌رو، روشن خواهد شد که اولاً ترکیب هستی‌شناسی‌ای فرآیندمحور بلوخ با ژن‌شناسی و نظریۀ فرهنگ داوکینز، یک متافیزیک مناسب برای نظام فکری داوکینز -که نوعی نظام علمی بدون متافیزیک است- فراهم می‌کند و ثانیاً، ژن‌شناسی داوکینز -به‌واسطۀ روند و مفهوم «فنوتیپ گسترده»- نسبت قلمرو زیستی انسان با حوزۀ ساختارهای اجتماعی -در فلسفۀ تاریخ بلوخ- را توضیح داده و پیوندی بین آن‌ها، برقرار می‌کند. بر مبنای این نگرش تطبیقی/ تلفیقی، توضیح خواهیم داد که مفاهیم مشترک/ متفاوت این دو اندیشمند، مکمل و مصحح یکدیگر بوده و ترکیب این مفاهیم سبب شکل‌گیری بینش‌های جدیدی در حوزۀ فلسفۀ تاریخ و فرهنگ می‌شود که نتیجۀ آن، امکان تدوین تبیین‌هایی قانع‌کننده‌تر و روشن‌تر برای پارۀ از مفاهیم فلسفی خواهد بود؛ ازجمله آنکه: دو انگارۀ «فنوتیپ گسترده» و «پراکسیس» -در ژن‌شناسی داوکینز و فلسفۀ تاریخ بلوخ- و دو مفهوم «مم»‌ها و «افزونه»ها -در نظریۀ فرهنگ داوکینز و بلوخ- مکمل و مصحح یکدیگر هستند و دو پدیدۀ «بیگانگی با خود» و «طبقۀ اجتماعی»، تبیین روشن‌تری پیدا خواهند کرد. نقش مؤلفه‌های برسازندۀ «انگاره‌ها» و «مم‌ها» -طبق دیدگاه‌های بلوخ و داوکینز- و جایابی آن‌ها در پیوستار هستی/ فرهنگ -طبق دیدگاه این جستار- به آن‌گونه است که از یک سو، سنخی از «جبرباوری» فلسفی را رقم زده و چالشی جدی دربرابر مفاهیم «آرمان‌باوری» و «امیدآفرینی» ای بلوخ فراهم می‌کند و از سوی دیگر، امکان اضافه‌شدن مفهوم «غایت‌باوری» -در روایت بلوخ از این مقوله- را به نظریۀ علمی‌ای ژن‌شناسی داوکینز هموار کرده و بدین ترتیب، مصداقی از تلاش برای سازگارکردن نگرش‌های علمی و فلسفی، عرضه می‌کند.

الحاد جدید که در دهه‌های اخیر از سوی ملحدان در جهان غرب مطرح گردیده است را می‌توان متکی بر دو عنصر علم‌گرایی و طبیعت‌گرایی تلقی نمود. ریچارد داوکینز، زیست شناس فرگشتی و از سردمداران جریان الحاد نو با تاکید بر دو عنصر پیش‌گفته و با استفاده از نظریه تکامل یا فرگشت به نقد دین و دین‌گرایی پرداخته است. از سویی دیگر استاد مطهری ره از جمله متفکران اسلامی بوده که به مقوله رابطه علم و دین پرداخته و ضمن بیان سازواری رابطه میان علم و دین، از منتقدان جدی رویکرد الحادی نسبت به نظریه تکامل می‌باشد. مواجهه استاد مطهری با الحاد، اگرچه در بدو امر مواجهه با الحاد قدیم را متبادر می‌نماید؛ لکن ردپایی از الحاد جدید در این مواجهه وجود دارد که می‌توان ضمن اصطیاد، در نقد الحاد جدید بهره جست. در این نوشتار به لحاظ گردآوری از روش کتابخانه‌ای – اسنادی و به لحاظ مقام داوری از روش تحلیلی (عقلی) سود جسته‌ایم. یافته پژوهش نشان می‌دهد که انگاره‌های الحادی داوکینز از حیث اشکالات معرفت شناختی، الهیاتی و دین‌شناختی به شدت آسیب پذیر است.