جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

در این مقاله تلاش می‌کنیم ذیل یک پژوهش تطبیقی میان نظام فلسفی کروچه و دیویی، به مفاهیم و آرای کلیدی آنها در زمینه زیبایی‌شناسی وضوح ببخشیم. فرضیه اصلی پژوهش آن است که ایده کلیدی فلسفه دیویی، تحت عنوان «تجربه بی‌واسطه»، تقریری پراگماتیستی از ایده نزدیک «شهود» در زیبایی‌شناسیِ کروچه است. بدین ترتیب، هر دو فیلسوف بر نقش زیبایی‌شناسی به‌عنوان نوعی کیفیت پیشینی که وحدت و انسجام تجربه و معرفت را تأمین می‌کند، تأکید دارند. تمایز تعین‌گر در آن است که کروچه در قالب ایده «شهود‌ـبیان» بر وجه معرفت‌شناختیِ زیبایی‌شناسی‌ تأکید کرده و دیویی همین کیفیت پیشینی را در زمینه اونتولوژیکال (فرایند تکوین تجربه) افاده می‌کند. به دیگر سخن، زیبایی‌شناسی به‌عنوان یک کیفیت پیشینی ناظر بر شرط وحدت و کلیت در فرآیند تکوین ادراک است و ضامن حصول تجربه شهودی. به‌عبارتی، تنها با فرض نوعی غایتِ زیبایی‌شناختی (غائیتِ بدونِ غایت) است که ماهیت بس‌گانه و پویای ادراک در تجربه‌ای بی‌واسطه و شهودی وحدت یافته و امکان «زیستن» میسر می‌شود. مقایسه آرای دیویی و کروچه ـ‌که به دو سنت فکری متضاد تعلق دارند‌ـ نشان می‌دهد که فرضیه مذکور ـ‌یعنی فرضیه‌ای که بر نقش زیبایی‌شناسی به‌عنوان یک کیفیت پیشینی در فرایند شهود و تکوین تجربه تأکید دارد‌ـ فارغ از اینکه عزیمت‌گاهِ آن قلمرو عین (تجربه) باشد یا قلمرو ذهن (شهود)، به نتیجه‌ای واحد ختم شده و می‌توان با اطمینان درباره صدق آن سخن گفت.

کتاب «تجربه و طبیعت» اثر جان دیویی است. این کتاب درواقع نسخه‌ی اصلاح‌شده و گسترده‌تر، از سخنرانی‌های جان دیویی است که تا سال ۱۹۲۵ انجام شده است. مسئله‌ی اصلی او در کتاب «تجربه و طبیعت»، پیوند میان تجربه‌ی آگاهانه و جهان طبیعت است. این کتاب شامل ده مقاله است که در هرکدام از آن‌ها، دیویی به یک نقطه‌نظر درباره‌ی طبیعت، انسان و مفاهیم پیرامون آن پرداخته است. اما جان دیویی کیست؟ جان دیویی فیلسوف برجسته‌ی آمریکایی و بنیان‌گذار فلسفه‌ی عمل‌گرایی یا پراگماتیسم است. او می‌خواست فلسفه را به‌صورت یک علم درآورد. می‌توان گفت خلاصه‌ی فلسفه‌ی عمل‌گرایی یک جمله بود: «بحث نکن! به فکر چاره باش.» او در فلسفه‌اش به مسئله‌ی روان‌شناسی کودک و مدرسه نیز بسیار پرداخته است. دیویی تا پایان عمرش در سال ۱۹۵۲ هم‌چنان به اندیشه‌ورزی فلسفی مشغول بود و آثار بسیار مهمی در این زمینه منتشر کرد. در کتاب «تجربه و طبیعت»، هدف اصلی جان دیویی این است که یکی از آرای فیلسوفان در سرتاسر تاریخ را به چالش بکشد. بسیاری از فلاسفه معتقد بودند که انسان به‌دلیل این‌که از زندگی آگاهانه برخوردار است، دربرابر طبیعت قرار دارد. منظور دیویی از آگاهی این است که چیزی در درون انسان وجود دارد که پیشامدهای محیط اطراف را به‌صورت تلفیقی از تصویر، صدا، بو و حس‌چشایی در درون خود درک می‌کند و به همین دلیل است که توانسته جهان (طبیعت) را تصرف کند. جان دیویی باور دارد که آگاهی در‌مقابل طبیعت قرار نمی‌گیرد، درواقع آگاهی یکی از نمودهای طبیعت است که در روند تکاملی خود آن را پرورده است. مقالات دیویی و فلسفه‌ی او با همه‌ی عمقی که دارد، همه‌فهم و آسان بیان شده است به همین دلیل، طیف وسیعی از مردم در طول حیاتش و پس از آن، از آثار و آرای او بهره بردند.

دکارت در ساختارِ شناختی خود قصد دارد تا بر مبنای ریاضیات، روشی مؤثر از جنس یقین را برای تحقیق و پژوهش ساماندهی نماید. ازنظر او ریاضیات، مجموعه‌ای از حقایق ضروری و فراگیر است که مابین حالات مختلف ذهن، نظم و ارتباط ایجاد می‌کند. طبق معرفت‌شناسی دکارت، انسان تبدیل به محقق و کاشفی شده است که باید به کشف خودش بپردازد. ازنظر دکارت شناختِ یقینی امکانپذیر است. در سبک ‌شناختی ساختارگرایانۀ او، عمل تابع صورت است درحالی‌که سبک شناخت دیویی عملکردگرایی است که در آن صورت تابع عمل و رفتار است. دیویی با بررسی پیامدهای نگاه داروینی به جهان دیدگاه دکارت را نقد نموده و بیان می‌کند که شناخت درگرو تجربۀ انسان است و پرسشی که از امکان شناخت و معرفت آدمی می‌شود اساساً نادرست بوده است. دیویی در رویکرد پراگماتیستی خود با نگاهی دوباره به امر مطلق، نامشروط و یقینی، آن را تنها به‌عنوان ابزاری پذیرفته که در صورت داشتن نتایج موفقیت بار به کار بسته می‌شود. شناخت، سازمان‌دهی ذهنی از حقیقتی ابدی و مطلق نیست، بلکه فناوری، روش و تکنیک است و بایستی ابزاری برای اصلاحات اجتماعی، تنظیم و بهبود رفتار انسان و جامعه باشد.

کتاب «تجربه و طبیعت» اثر جان دیویی است. این کتاب درواقع نسخه‌ی اصلاح‌شده و گسترده‌تر، از سخنرانی‌های جان دیویی است که تا سال ۱۹۲۵ انجام شده است. مسئله‌ی اصلی او در کتاب «تجربه و طبیعت»، پیوند میان تجربه‌ی آگاهانه و جهان طبیعت است. این کتاب شامل ده مقاله است که در هرکدام از آن‌ها، دیویی به یک نقطه‌نظر درباره‌ی طبیعت، انسان و مفاهیم پیرامون آن پرداخته است. اما جان دیویی کیست؟ جان دیویی فیلسوف برجسته‌ی آمریکایی و بنیان‌گذار فلسفه‌ی عمل‌گرایی یا پراگماتیسم است. او می‌خواست فلسفه را به‌صورت یک علم درآورد. می‌توان گفت خلاصه‌ی فلسفه‌ی عمل‌گرایی یک جمله بود: «بحث نکن! به فکر چاره باش.» او در فلسفه‌اش به مسئله‌ی روان‌شناسی کودک و مدرسه نیز بسیار پرداخته است. دیویی تا پایان عمرش در سال ۱۹۵۲ هم‌چنان به اندیشه‌ورزی فلسفی مشغول بود و آثار بسیار مهمی در این زمینه منتشر کرد. در کتاب «تجربه و طبیعت»، هدف اصلی جان دیویی این است که یکی از آرای فیلسوفان در سرتاسر تاریخ را به چالش بکشد. بسیاری از فلاسفه معتقد بودند که انسان به‌دلیل این‌که از زندگی آگاهانه برخوردار است، دربرابر طبیعت قرار دارد. منظور دیویی از آگاهی این است که چیزی در درون انسان وجود دارد که پیشامدهای محیط اطراف را به‌صورت تلفیقی از تصویر، صدا، بو و حس‌چشایی در درون خود درک می‌کند و به همین دلیل است که توانسته جهان (طبیعت) را تصرف کند. جان دیویی باور دارد که آگاهی در‌مقابل طبیعت قرار نمی‌گیرد، درواقع آگاهی یکی از نمودهای طبیعت است که در روند تکاملی خود آن را پرورده است. مقالات دیویی و فلسفه‌ی او با همه‌ی عمقی که دارد، همه‌فهم و آسان بیان شده است به همین دلیل، طیف وسیعی از مردم در طول حیاتش و پس از آن، از آثار و آرای او بهره بردند.

دیویی به عنوان سخنگوی روح آمریکایی در فلسفه مورد استقبال و تحسین قرار گرفته است. در این داوری تا اندازهای حقیقت وجود دارد به شرطی که به روشنی فهمیده شود او برای چه بخشی از آمریکا سخن میگفت و در چه دوره ای از تکامل ،ملی اندیشههای او بازتاب می یافت دیویی مسلما بیانگر دیدگاه ثروتمندترین خاندانها .نبود از سوی دیگر به نحو صریح و دقیقی احساس یگانگی با پرولتاریا چونان طبقه ی خاص را رد میکرد فلسفه ی دیویی بیان نظری دیدگاه خرده بورژوازی پرورش یافته در عصر صعود سرمایه داری به فرمانروایی جهانی و انتقال دموکراسی بورژوایی به ارتجاع امپریالیستی بود این تعریف کلید فهم جوهر جامعه شناختی تفکر ،دیویی کارکرد تاریخی ،آن اهمیت طبقاتی و نیز نابسندگی ها و ناکامی نهایی آن را به دست میدهد

دیویی به عنوان سخنگوی روح آمریکایی در فلسفه مورد استقبال و تحسین قرار گرفته است. در این داوری تا اندازهای حقیقت وجود دارد به شرطی که به روشنی فهمیده شود او برای چه بخشی از آمریکا سخن میگفت و در چه دوره ای از تکامل ،ملی اندیشههای او بازتاب می یافت دیویی مسلما بیانگر دیدگاه ثروتمندترین خاندانها .نبود از سوی دیگر به نحو صریح و دقیقی احساس یگانگی با پرولتاریا چونان طبقه ی خاص را رد میکرد فلسفه ی دیویی بیان نظری دیدگاه خرده بورژوازی پرورش یافته در عصر صعود سرمایه داری به فرمانروایی جهانی و انتقال دموکراسی بورژوایی به ارتجاع امپریالیستی بود این تعریف کلید فهم جوهر جامعه شناختی تفکر ،دیویی کارکرد تاریخی ،آن اهمیت طبقاتی و نیز نابسندگی ها و ناکامی نهایی آن را به دست میدهد