جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

شالوده‌شکنی، نخستین بار در اندیشه‌های ژاک دریدا و به عنوان روشی برای خوانش دوبارۀ متون و مورد تردید قرار دادن پیش‌فرض‌های آن مطرح گردید. این نوع نقد با یافتن تقابل‌های دوگانۀ متن و در‌هم‌ریختن برتری و تسلط یکی از طرفین بر دیگری، به دنبال یافتن معانی جدید است و از سوی دیگر با واکاوی شکاف‌ها و گسست‌هایی که به رغم میل نویسنده در متن پدید آمده‌اند، کشف معانی نوین در خوانش‌های بعدی را با توسل به نشانه‌های درون‌متنی فراهم می‌سازد. کتاب رونق المجالس یکی از آثار تصوف اسلامی است که در این پژوهش سعی شده‌است با بررسی یکی از حکایت‌های آن و یافتن برخی از مدلول‌های محتمل برای دال‌های مطرح در متن، معانی دیگرگونۀ آن مورد بررسی قرار گیرد؛ معنایی که یکی از ده‌ها معنی محتمل برای متن است.

بن­‌مایۀ هستی آدمی بر اساس تقابل­های دو وجهی ساحت بیرونی و درونی او است و مهم­ترین کارکرد ذهن آدمی محسوب می­شود و همان است که ابعاد متناقض وجود انسان و هستی را نمایان می‌سازد. فیض کاشانی از یک سو تحت­تأثیر آموزه‌های قرآنی و تعالیم اسلامی و از دیگر سو تحت تأثیر تفکرات فلسفی و کلامی عصر خویش قرار دارد. وی با درآمیختن بن­مایه­های علمی با مبانی معرفتی و کشف و شهودی، گویی به سخنانی تازه و بدیع در واکاوی لایه­های پیدا و روان­کاوی لایه‌های پنهان آدمی می‌پردازد. کشف مبانی روانشناختی و جنبه­های پنهان آدمی در لایه­های اشعار این شاعر به روشن شدن بینش او در زمینه تقابل­های دوگانه انسان کمک می­کند. با توجه به این ضرورت و اهمیت، نویسندگان این پژوهش، نخست به بررسی جایگاه انسان و ارتباط او با عالم لایزال الهی می‌پردازند؛ سپس جنبه‌های متناقض وجود آدمی را در شعر فیض کاشانی بر اساس مؤلفه­هایی همچون درد و لذت، جبر و اختیار، شک و یقین و... با رویکرد عرفانی- روان­شناختی مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهند. از این پژوهش درمی‌یابیم عرفان که سرچشمۀ تعادل و تکامل و به مثابۀ علم روان­شناسی در دورۀ معاصر است، به شعر و اندیشۀ فیض کاشانی استواری و ثبات خاصی بخشیده است.

مباحث مربوط به نقد هنر، فلسفه هنر و زیبایی‌شناسی هنر، بیشتر در نوشته‌های متفکران و اندیشمندان غیر ایرانی دیده می‌شود. در برخی از متون و منابع کهن ایرانی، می‌توان مطالب و مباحثی درباره‌ اثر هنری، هنرمند و مخاطب اثر یافت. یکی از این منابع، مثنوی معنوی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی است. در این کتاب به صورت پراکنده و نامنسجم، ابیاتی وجود دارد که می‌توان از آن، مباحث مربوط به اثر هنری و هنر را استخراج کرد. هدف از نگارش این مقاله، تحلیل ابیات مثنوی معنوی، برای تبیین مبانی نقد حکمی هنر است. در این مقاله که به روش تحلیل محتوای کیفی انجام شده است، ابتدا ابیات مرتبط با هنر و هنرمندی از مثنوی استخراج و سپس، رمزگذاری و تحلیل شده است. روش گردآوری اطلاعات، کتابخانه‌ای و ابزار آن، شناسه‌برداری بوده است. جامعه پژوهش، ابیات مثنوی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی است، که به روش هدفمند، نمونه‌گیری شده است. نتایج حاصل از این مقاله نشان می­دهد که هنرمند، به عنوان سرچشمه اثر هنری نیز مطرح است. هنرمند در خلق اثر، با دو مرحله درون تابی و برون تابی سر و کار دارد. در مرحله دریافت (درون تابی)، او باید دل خود را صیقلی کند تا نقوش را دریافت کند و در مرحله آفرینش(برون تابی)، باید آموزش ببیند و با مواد و مصالح آشنایی کامل داشته باشد. هنرمند باید اهل ابداع باشد؛ یعنی دارای شیوه­ای شخصی باشد و از تقلید بپرهیزد.

آموزه‌های عبید زاکانی در اخلاق الأشراف از دامنه گسترده‌ای از دانش مانند آثار ادبی، تاریخی، تفاسیر قرآن و متون عرفانی، کتب اخلاقی و آثار فلسفی سرچشمه گرفته و عبید در ترسیم اخلاقِ «مذهب منسوخ» و «مذهب مختار» در رسالۀ خود با خلاقیت و آزادی از آن­ها بهره برده است. او گاه این منابع را چنان دگرگون کرده که از آن­ها تنها صورتی ضعیف برجای مانده است و گاهی هم به ویژه در بهره­گیری از منابع اخلاقی، نهایت دقت را در رعایت امانت به کار برده است. عبید زاکانی از متن­هایی اخلاقی و عرفانی و ادبی مانند تهذیب الاخلاق ابن مسکویه، احیاء علوم الدین غزالی، اخلاق ناصری خواجه نصیر طوسی و گلستان سعدی بیشترین تأثیر را پذیرفته است.

قصه یکی از بهترین و رساترین شیوه‌های‌ بیانی قرآن برای انتقال مفاهیم و تبیین آموزه‌های دینی است. قصه‌های قرآنی نوعی از روایت به‌شمار می‌روند و بسامد بالایی از این روایت‌ها مربوط به مقاطع مختلف زندگی پیامبران است. با توجه به اینکه شخصیت یکی از اصلی‌ترین عناصر روایی است و نیز از آنجا که شخصیت ابراهیم(ع) پس از موسی(ع) بیشترین بسامد تکرار در قصص قرآنی را دارد، جستار حاضر براساس منابع کتابخانه‌ای و با روش توصیفی و تحلیل محتوا به بررسی چگونگی اثرگذاری رویکرد تأویلی چهار تفسیر عرفانیِ حقایق‌التفسیر، لطایف‌الاشارات، کشف‌الاسرار و عده‌الابرار، و روض‌الجنان و روح‌الجنان بر تحول شخصیت ابراهیم(ع) و شکل‌گیری شخصیت نمادین ایشان پرداخته‌است. نگارندگان نشان داده‌اند قصه حضرت ابراهیم به‌دلیل فراوانیِ رویدادهای پیش‌آمده برای ایشان محمل مناسبی برای بررسی عنصر شخصیت فراهم کرده است. همچنین رویکرد تأویلی تفاسیر عرفانی در تحول ابراهیم(ع) از شخصیت پیامبری الهی به شخصیتی نمادین کاملاً اثرگذار بوده‌است. در این تفاسیر شخصیت بدل به عاملی پویا و تحول‌پذیر در مسیر روایت شده‌است، به‌طوری‌که در مواجهه با تفسیر آیات مربوطه، ابراهیم(ع) گاه در قالب سالک و رهرو، گاه در هیئت عاشق و محب پاک‌باخته در مقامات عرفانی راه می‌پیماید و در نهایتِ سلوک روحانی‌اش به انس و قرب و شهود حق تعالی نایل می‌شود.

عقل یکی از منابع معرفتی در وجود آدمی و از قوای انسانی است که سبب تمایز میان خیر و شر یا حق و باطل می‌شود. همین امر دانشمندان و عارفان بسیاری را به تأمّل و پرداختن به این مقوله واداشته است و ابن‎سینا و مولانا از این جمله­اند. هدف این پژوهش، بررسی ماهیّت عقل، ارتباط آن با عشق و دین، عوامل و موانع رسیدن به کمال عقل و در نهایت پی بردن به وجوه افتراق و اشتراک آن در اندیشۀ استاد فلسفه یعنی ابن‌سینا و استاد عشق یعنی مولاناست. حاصل این جستار که به شیوۀ توصیفی- تحلیلی و بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده، بیانگر این است که اختلاف میان ابن‌سینا و مولوی در مبحث عقل، بیش از اشتراکات­شان است و این بدان دلیل است که استاد فلسفه، عقل را عقل فعّال می‌داند و به عنوان یکی از قوای انسانی و نفسانی بدان می‌نگرد، ولی استاد عشق آن را نخستین آفریده حق تعالی و قلب آدمی را سرچشمۀ آن می‌داند.