جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

یکی از چالش‌بر‌انگیز‌ترین مسائل در موضوع قسم‌های قرآنی، برخی اسلوب‌های خاصّ به‌کاررفته در آن است. بسیاری از سوگند‌های قرآنی، در اسلوبِ رایج قسم به کار رفته‌اند؛ اما در برخی از آن‌ها، قسم، به شکل «لا اُقسم» مطرح شده است. در مورد این اسلوب‌ِ ویژه، آراء فراوان و گوناگونی وجود دارد. در این میان، دسته‌بندی آراء و توجه به تطابق آن‌ها با قرآن، در بررسی و نقد دیدگاه‌های یاد‌شده راهگشا و ضروری است. در این پژوهش برآنیم، افزون بر طبقه‌بندی منطقی آراء موجود در این زمینه، با در نظر گرفتن قرائنی همچون «سیاق‌های پیوسته»، «اصل بودنِ ظاهرِ کلام»، «نقشِ معنایی حروف» و «لزوم انطباق‌پذیری نظریه‌های موجود با دیگر آیات قرآن و به ویژه آیة 76 سورة واقعه»، به روش توصیفی ـ تحلیلی، به نقد و بررسی آراء و فهم معنای این اسلوب بپردازیم و به کارکرد‌های لفظی و مضمونی حرفِ نفیِ «لا» در این اسلوب پی ببریم. از این رهگذر درمی‌یابیم که با توجه به معیار‌های یادشده و قرائنِ موجود، مراد از «لا اُقسم»، نفیِ قسم به سبب وضوحِ کاملِ مطلب و نیاز نداشتن آن به قسم است و این خود، بر بارِ تأکیدی این اسلوب زبانی می‌افزاید. این نظریه، بسیار همخوان با بافت آیات و دیگر سوگند‌های قرآنی است و از لحاظ روان‌شناختی نیز توجه مخاطب را به شکلی ویژه به خود جلب می‌کند.

تحقیق حاضر به بررسی سه خوانش به صیغۀ معلوم فعل در قرآن می­ پردازد که دربارۀ آن­ها، چالش معنایی ادعا شده است. قرائت «لا یُعَذِّبُ» و «لا یُوثِقُ» در سورۀ فجر، قرائت «أَملَى» در سورۀ محمد و قرائت «أَنْ نَتَّخِذَ» در سورۀ فرقان، وجوهی هستند که در رقابت با قرائت مجهول قرار گرفته ­اند و از حیث دلالت نقد شده‌اند. وجوه «لا‌یُعَذِّبُ» و «لا یُوثِقُ» با این نقد روبه‌رو شده ­اند که به وجود عذاب‌کننده و دربندکننده­ ای در قیامت، غیر از خداوند اشاره دارند. بر قرائت «أَملَى» ایراد گرفته­ اند که مهلت دادن و طولانی کردن عمر را که در همه جای قرآن، کار خداوند است، به شیطان منتسب کرده است. قرائت «أَنْ نَتَّخِذَ» که در میانۀ سخن معبودهای مشرکان آمده، با این اشکال مواجه است که بر حسب سیاق، باید «اولیاء» محسوب شدن معبودها نفی شود، نه «اولیاء» گرفتن آن­ها. بدین‌سان نقد قرائات قرآن گاه متوجه وجوهی شده است که اکثریت قاریان ده‌گانه بر آن بوده ­اند و به عنوان قرائت عامه یا قرائت جمهور شناخته می ­شود. تحقیق حاضر نشان می­ دهد که در برابر این نقدهای سه‌گانه، پاسخ­ هایی در خور اعتماد وجود دارد و چنان نیست که بتوان بر پایۀ این نقدها، قرائت به صیغۀ معلوم را در این سه موضع به کنار نهاد.

بررسی خطای مترجم در انتخاب برابرنهادها و یکسان‌سازی شتاب‌زده میان برابرنهادهای واژگان ناهم‌ریشه، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر در فرایند ترجمه قرآن کریم به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با هدف تبیین چرایی واحدپنداری مترجمان به مطالعه موردی برابرنهاد «پی‌درپی» پرداخته است تا عوامل مؤثر در یکسان‌انگاری مترجمان تبیین شود. بدین منظور با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی کوشش شده است تا به این پرسش پاسخ داده شود که چه عوامل موجب شده است تا مترجمان برابرنهاد یکسان را برای واژگان ناهم‌ریشه گزینش کنند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که انتخاب برابرنهاد «پی‌درپی» برای واژگان ناهم‌ریشه «مردفین، متتابعین، منضود، مدرار، عرف، مستمر، غیرممنون، حسوم، دأب، ترتیل، تنزیل، اختلاف، تترا» ازسوی برخی مترجمان برخاسته از عوامل مساعد برای واحدپنداری و اشتباه در گزینش برابرنهاد است. سبک مترجم، فقدان ساختار دستوری معادل در زبان مقصد، تکامد بودن واژه، واژگان مشترک و هم‌ریخت در زبان مبدأ و زبان مقصد، خلط هم‌آیندهای زبان مبدأ با زبان مقصد، تاثیرگذاری برداشت‌های تفسیری در گزینش برابرنهاد، عدم یکسان‌سازی معادل‌ها برای واژگان یکسان، نبود برابرنهاد در زبان مقصد بر مبنای دیدگاه مترجم، همگی از عوامل مؤثر بر برابرنهاد واحد «پی‌درپی» برای واژگان ناهم‌ریشه برشمرده شده است.

هر نظام تربیتی، هدفی را برای نظام خود تعریف کرده است تا انسان را بر اساس آن، به سعادت مدنظر خود برساند. طبق آیات قرآن، «رشد»، هدف نظام تربیتی اسلام به‌عنوان یک نظام فکری و نه یک نظام رسمی و اجرایی است تا تعیین‌کننده عناصر این مسیر باشد. از همین رو، این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی درصدد پاسخگویی به این سؤال است که چگونه واژه مفتاح در روایات، رشد شجره طیبه را در نظام تربیتی اسلام تبیین می‌کند؟ انسان در این عالم، همه هستی خود، مانند رشد در نظام شجره طیبه «آتَینا إِبْراهِیمَ رُشْدَهُ» را از خزائن پروردگار دریافت می‌کند و اوست که به عنایت خویش این نظام پرورش را از خزائن غیب خود ساماندهی می‌کند و پیامبر و ائمه علیهم‌السلام را کلید یا کلیددار خزائن خویش قرار داده است تا بدین ترتیب، شجره طیبه را در مقابل شجره خبیثه طرح‌ریزی کند و هر یک از اجزای این درخت در هر مرتبه، کلید یا کلیددار این خزائن الهی هستند تا مصداق بارز این آیه شریفه شوند: «وَ السَّلامُ عَلى‌ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى‌».

آیه 34 نساء یکی از آیات پرچالش میان مفسران و اندیشه‌وران اسلامی بوده است که گاه آراء مختلف و متعارضی در تفسیر این آیه بیان شده است. این پژوهش به دنبال بررسی آراء تفسیری یکی از قرآنیان شبهه قاره هند به نام غلام احمد پرویز در ارتباط با این آیه است تا صحت و سقم روش و آراء تفسیری ایشان مشخص گردد. بر همین اساس این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی، آراء تفسیری غلام احمد پرویز را ذیل این آیه مبارک بیان داشته و با بررسی تحلیلی نگره های مفسران و ادله تفسیری دیگر، آراء ایشان را مورد مداقّه و واکاوی قرار داده است. از نتیجه پژوهش برمی‎آید که غلام احمد پرویز با اتکاء به منهج قرآنیان در تفسیر آیات و عدم استفاده جامع از قواعد تفسیری، این آیه مبارک را در مجرای اصلی خود تفسیر نکرده است. تفسیرِ «زن و مرد» در این آیه به مردان و زنان جامعه و نه زن و شوهر، تفسیر «قوامیت» به خدمتگزاری مرد، تطبیق انحصاری «حافظات للغیب» به محافظت از جنین و اطلاق «نشوز » به نافرمانی زنان در جامعه و «ضرب» به مجازات دادگاهی از مهم‌ترین آراء ایشان در ذیل این آیه مبارک است. به نظر می رسد با توجه به سیاق آیه، روایات و معنای مفرداتی واژگان به کار رفته در این آیه مبارک، این آراء با نقدی جدی روبه روست.

آیۀ دوم سورۀ نجم «مَا ضَلَّ صَاحِبُکُمْ وَمَا غَوَى»، به‌ رغم ظاهر صریح خود که هرگونه گمراهی را از پیامبر خدا (ص) نفی می‌کند، در بستر تاریخ تفکر اسلامی، عرصه‌ای برای تأویل‌ها و تفاسیر گوناگون و حتی متضاد بوده و به کانونی برای گسست‌های الهیاتی بدل شده است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی _ تطبیقی، سه شکاف بنیادین در تفسیر این آیه را در سده‌های ششم و هفتم هجری قمری واکاوی می‌کند: ۱. گسست معناشناختی در تفسیر واژۀ «غوی»؛ ۲. تضاد در روایت‌های سبب نزول به مثابۀ بازتولید گفتمان‌های قدرت؛ و ۳. سکوت دربارۀ مسئلۀ عصمت به‌رغم دلالت‌های ذاتی آیه، که ناشی از محدودیت‌های کلامی و اولویت‌های دفاعی آن عصر بود. یافته‌ها حاکی از آن است که این سه گسست، حلقه‌هایی به‌هم‌پیوسته در یک نظام هرمنوتیک هستند که تحت تأثیر پیش‌فهم‌های مذهبی مفسران، مرجعیت‌های گفتمانی حاکم و چهارچوب‌های تاریخی محدودکننده شکل گرفته‌اند. این تحقیق، با عبور از توصیف صرف اختلافات، الگویی نظام‌مند برای تبیین منطق نهفته در تفسیرپذیری متون دینی در بستر منازعات کلامی ارائه می‌دهد.

در قرآن کریم و متون تفسیری، توصیف‌هایی مانند «سراب بودن کوه‌ها» پرسش‌هایی بنیادین درباره حقیقت و دوام موجودات برمی‌انگیزد. این پژوهش تحلیل تطبیقی دو رویکرد ظاهری و عرفانی در تفسیر آیه «وَ سُیِّرَتِ الْجِبَالُ فَکَانَتْ سَرَابًا»(نبأ/20) است؛ موضوعی که تاکنون به‌صورت مستقل بررسی نشده است. با روش توصیفی–تحلیلی و مراجعه مستقیم به منابع تفسیری و عرفانی، نشان داده می‌شود مفسران متن محور، با تفسیر ظاهری آیه، سراب‌بودن کوه‌ها را رخدادی تکوینی در قیامت دانسته‌اند، در حالی که عرفا با تفسیر باطنی آیه، آن را تعمیم داده و بر ناپایداری همه موجودات در نسبت با بقای وجه الهی کرده‌‌اند. نتیجه این پژوهش تأکید عرفا بر فراگیری وصف «سراب» در مراتب مختلف وجود بوده بگونه‌‌ای که قیامت تنها ظرف آشکار شدن این حقیقت است، در حالی‌‌که مفسّران متن محور قیامت را ظرف وقوع این حوادث می‌‌دانند. این مهم در ضرورت بازنگری در مرزبندی میان «تکوین» و «اعتبار» بوجود می‌‌آید.