جستجوي پيشرفته | کتابخانه مجازی الفبا

هدف: یکی از مباحث مهم در تاریخ علوم قرآنی، بررسی نقش عمر بن خطاب در گسترش دانش قراءات و تعمیق اختلافات آن است. پژوهش حاضر با این فرضیه سامان یافته است که خلیفه دوم با اهدافی چون جلب توجه جامعه به قرآن و دور نگه داشتن اذهان از منازعات سیاسی و کلامی، سیاست‌هایی را در حوزه قراءات اتخاذ کرد که موجب گسترش اختلاف در این دانش شد. روش پژوهش: این تحقیق با روش توصیفی–تحلیلی انجام شده و گزارش‌های تاریخی و روایی مرتبط از منابع متقدم شیعه و اهل سنت گردآوری و دسته‌بندی گردید. سپس با رویکرد تحلیلی، نقش سیاسی، کلامی، قبیله‌ای و فقهی خلیفه دوم در این حوزه تبیین شد. یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که عمر بن خطاب در چهار عرصه نقش‌آفرینی کرده است: ۱. ایجاد و تثبیت طبقه‌ای از قاریان و به‌کارگیری آنان در مناصب حکومتی؛ ۲. حضور در سلسله اسناد قرائات برخی از قاریان بزرگ؛ ۳. ارائه قراءات شخصی متأثر از انگیزه‌های سیاسی، قبیله‌ای و کلامی؛ ۴. تولید و ترویج احادیث «سبعة أحرف» و طرح نظریۀ تحریف. قراءات منسوب به او بیانگر نفوذ اندیشه‌های انسانی در شکل‌گیری این دانش است. نتیجه‌گیری: عملکرد عمر بن خطاب در شکل‌گیری و گسترش دانش قراءات محوری بوده و سیاست‌های او موجب مشروعیت‌بخشی به اختلاف قراءات و ورود انگیزه‌های سیاسی و اجتماعی به این دانش گردید. این روند، به قراءات رنگی غیروحیانی بخشید و مسیر تحولات بعدی علوم قرآنی را تحت تأثیر قرار داد.

هدف: اختلاف در قرائت قرآن از همان دوران پیامبر اکرم (ص) وجود داشته و روایات اهل سنت به روشنی از این اختلافات گزارش داده‌اند. هدف پژوهش حاضر، بررسی چگونگی تعامل پیامبر اسلام (ص) و صحابه با مسئلۀ اختلاف در قرائت قرآن است تا ابعاد جدیدی از سیره نبوی و تاریخ قرآن روشن شود و الگوهایی برای مواجهۀ مسلمانان با اختلافات قرائات در عصر حاضر ارائه گردد. روش: این تحقیق به روش توصیفی–تحلیلی و بر پایۀ مطالعۀ کتابخانه‌ای انجام شده است. در گام نخست، روایات مربوط به اختلاف قرائت در زمان پیامبر (ص) از منابع معتبر اهل سنت و تاریخ‌نگاری‌های قرآنی گردآوری شد. سپس این روایات با تکیه بر اصول تحلیل تاریخی و منابع معتبر قرآنی بررسی گردید تا واکنش پیامبر و صحابه در برابر این اختلافات آشکار شود. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که اختلاف در قرائت قرآن در عصر پیامبر امری طبیعی و رایج بوده است. در بیشتر موارد، صحابه اختلافات را به‌صورت مسالمت‌آمیز حل می‌کردند، اما در مواردی شدید، به پیامبر مراجعه می‌نمودند. پیامبر (ص) غالباً هر دو قرائت را تأیید و صحابه را به پرهیز از مجادلات و تمرکز بر تلاوت قرآن دعوت می‌کردند. در عین حال، در مواردی مانند اختلاف بر سر شمار آیات سوره احقاف، پیامبر (ص) به دلیل بی‌اهمیت بودن موضوع و درگیری بی‌مورد صحابه، به شدت ناراحت شدند. همچنین، سلسله‌مراتب رجوع صحابه از معلمان قرآن (ابن‌مسعود، ابی بن کعب و زید بن ثابت) به پیامبر نشان‌دهندۀ نظارت پیامبر بر آموزش قرآن در جامعۀ اسلامی بود. نتیجه‌گیری: اختلاف در قرائت قرآن در زمان پیامبر (ص) طبیعی بوده و پیامبر با رویکردی مسالمت‌آمیز، مانع تبدیل این اختلافات به عامل تفرقه می‌شدند. پیامبر تنها نسبت به اختلافات جزئی و غیرضروری واکنش منفی نشان می‌دادند و در سایر موارد، با تأیید قرائت‌های مختلف، صحابه را به تلاوت و وحدت دعوت می‌کردند. این الگو می‌تواند برای مسلمانان معاصر در مواجهه با اختلافات قرائت آموزنده باشد و راهکار عملی برای کاهش منازعات قرآنی فراهم آورد.

هدف: پژوهش حاضر به بررسی نقش علمای اسلام در پیشرفت و گسترش علم تجوید می‌پردازد. پرسش اصلی این است که دانشمندان مسلمان چه نقشی در تدوین، تثبیت و انتقال قواعد تجوید داشته‌اند و این تلاش‌ها چگونه به استقلال این دانش منجر شد. روش: روش تحقیق به صورت توصیفی ـ تحلیلی و تاریخی ـ اسنادی است. داده‌ها با مطالعه کتابخانه‌ای گردآوری شده و شامل آثار برجسته تجویدی، شرح‌حال و تألیفات علمای بزرگ و بررسی نسخه‌های خطی می‌باشد. یافته‌ها: در قرون نخستین، آموزش تجوید ماهیتی شفاهی و سماعی داشت و پیامبر اسلامa و صحابه نخستین آموزگاران قرآن بودند. با گسترش اسلام و ورود اقوام غیرعرب، نیاز به تدوین قواعد دقیق آشکار شد. علما با نگارش آثار ارزشمندی همچون حرز الأمانی شاطبی، النشر فی القراءات العشر ابن جزری، و رسائل ابوعمرو دانی، علم تجوید را از دل علوم زبان‌شناسی و قرائات استخراج کرده و آن را به دانشی مستقل تبدیل کردند. نقش عالمان بزرگی همچون خلیل بن احمد فراهیدی، سیبویه، ابو مزاحم موسی خاقانی و ابن جزری در این روند برجسته است. نتیجه‌گیری: علم تجوید، که در ابتدا صرفاً سنتی شفاهی بود، به‌مرور به دانشی مکتوب و مستقل بدل شد. این تحول مرهون تلاش‌های علمای اسلام است که با تدوین قواعد علمی، هم در حفظ قرآن کریم و هم در صیانت از زبان عربی و فرهنگ اسلامی نقشی اساسی ایفا کردند.

هدف: قرآن کریم به‌عنوان محور اصلی فرهنگ و تمدن اسلامی، همواره موضوع تلاش‌های گسترده در حفظ و ترویج بوده است. یکی از مهم‌ترین ابزارها در این زمینه، علوم و فنون قرائات است که در عصر صحابه و تابعین نقش برجسته‌ای در گسترش فرهنگ و معارف قرآنی ایفا کردند. هدف این پژوهش، بررسی جایگاه قرائات و اختلافات قرآنی در توسعه فرهنگ اسلامی و تأثیر آن بر علوم تفسیری و فقهی در سده‌های نخست هجری است. روش تحقیق: این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. داده‌ها از منابع تاریخی، تفسیری و آثار مفسران و قاریان اولیه گردآوری و تحلیل شده‌اند. بررسی مصاحف صحابه و تابعین و تحلیل نقش آنان در تعلیم و تعلم قرآن، از محورهای اصلی تحقیق بوده است. یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که اختلاف قرائات و تنوع مصاحف شخصی صحابه همچون مصحف امام علی، ابن مسعود و ابی بن کعب، علاوه بر حفظ متن قرآن، به ترویج معارف قرآنی و ایجاد تنوع در فهم قرآن کمک کرد. این اختلافات، زمینه‌ساز رشد علوم تفسیری، فقهی و کلامی شدند و به شکل‌گیری استنباطات فقهی جدید انجامیدند. همچنین، معلمان قرآن از جمله ابن مسعود، ابن عباس و زید بن ثابت در مراکز علمی مانند مدینه، کوفه و بصره، نقشی حیاتی در تربیت حافظان و قاریان قرآن و گسترش فرهنگ قرآنی داشتند. نتیجه‌گیری: علوم و فنون قرائات و اختلافات قرائت در دوران صحابه و تابعین، نقش محوری در حفظ و ترویج قرآن و معارف اسلامی ایفا کردند. این اختلافات نه تنها عامل تفرقه نبودند بلکه موجب غنای علمی و فرهنگی در جوامع اسلامی شدند. مصاحف و تلاش‌های آموزشی صحابه و تابعین میراثی ارزشمند برای نسل‌های بعدی بر جای گذاشت و بستر شکل‌گیری تمدن اسلامی و اشاعه جهانی فرهنگ قرآنی را فراهم ساخت..

بدون تردید، اصل قرآن کریم با تواتر قطعی به اثبات رسیده است، اما شیوه‌های قرائت آن، گونه‌های متفاوتی را در بر می‌گیرد. از دیرباز در عرصۀ علوم قرآنی این پرسش مطرح بوده است که آیا این تعدد در قرائات، ریشه در قول یا تقریر پیامبر اکرم دارد و سلسلۀ قرائات به ایشان بازمی‌گردد (پدیده‌ای آسمانی)، یا این تفاوت‌ها نتیجۀ رویدادهای دورۀ پس از رسالت و تأثیرپذیرفته از عوامل تاریخی، زبانی و جغرافیایی است که ریشه در عملکرد خود قاریان دارد (پدیده‌ای زمینی). البته باید توجه داشت که نفی تواتر، لزوماً به معنای وحدت قرائت نیست. محققانی از اهل سنت و شیعه دیدگاه‌های متفاوتی در این زمینه دارند؛ برخی قائل به منشأ نبوی برای قرائات هستند و گروهی دیگر، آن را حاصل تحولات پسینی می‌دانند. هر کدام نیز برای اثبات دیدگاه خود به مجموعه‌ای از دلایل و مستندات استناد کرده‌اند. در مقالۀ حاضر، گردآوری اطلاعات به شیوۀ کتابخانه‌ای و تحلیل و ارزیابی دیدگاه‌ها به روش توصیفی - تحلیلی صورت گرفته است. در این نوشتار، ادلۀ اثبات تعدد و تواتر قرائات مورد بررسی و نقد قرار گرفته و در نهایت، دیدگاه امامان معصوم مبنی بر وحدت قرائت تبیین شده است.

هدف: پژوهش حاضر به بررسی تأثیر مصحف عبدالله بن مسعود بر شکل‌گیری آراء نحوی مکتب کوفه، با تمرکز بر ابداعات نحوی فراء (م. 207ق) در کتاب معانی القرآن می‌پردازد. اهمیت این موضوع در آن است که قرائات غیررسمی و مصاحف پیشاعثمانی، به‌ویژه مصحف ابن‌مسعود، نقشی کلیدی در تمایز دیدگاه‌های نحوی کوفیان از بصریان ایفا کرده است. روش: این تحقیق با رویکرد اسنادی ـ تطبیقی و تحلیل محتوای کیفی انجام شد. داده‌ها از کتاب معانی القرآن فراء استخراج گردید و بیش از 400 ارجاع مستقیم او به مصحف ابن‌مسعود مورد بررسی قرار گرفت. سپس قواعد نحوی برگرفته از این قرائت‌ها شناسایی و با دیدگاه‌های مکتب بصره مقایسه شد. یافته‌ها: نتایج نشان داد که فراء با استناد به قرائت ابن‌مسعود، چندین قاعده متمایز نحوی را تأسیس یا تقویت کرده است؛ از جمله: «زائده‌انگاری واو عاطفه (واو مقحمة)»، «یکسان‌پنداری مدلول حرف جر علی با باء و لام»، «جواز إضافة الشیء إلی نفسه»، «قاعده نصب بر اساس مدح یا ذم در حالت نکره»، و «انشعاب کلا و کلتا از واژه کل». نمونه بارز آن تحلیل فراء از آیات قرآن در پرتو قرائت ابن‌مسعود، مانند واو زائده در آیات زمر 73 و انبیاء 97 است. این نوآوری‌ها نه تنها در آثار کوفیان تثبیت شد بلکه در مباحث تفسیری نیز تأثیر گذاشت. نتیجه‌گیری: مصحف ابن‌مسعود در تکوین نحو کوفی و به‌ویژه در آرای فراء، نقشی بنیادین ایفا کرده است. این مصحف به فراء امکان داد تا قواعد نوینی ارائه دهد که تفاوت‌های چشمگیری با مکتب بصره داشت و نشان‌دهنده اتکای کوفیان بر قرائات غیررسمی برای بازسازی نحو عربی است. پژوهش حاضر بر اهمیت مصاحف غیررسمی در تحول علوم زبانی اسلامی تأکید دارد و پیشنهاد می‌کند که مطالعات آینده به بررسی تأثیرات بلندمدت مصحف ابن‌مسعود در نحو و زبان‌شناسی عربی پس از عصر فراء بپردازند.

هدف: این پژوهش با هدف اعتبارسنجی روایات ناظر به قرائات غیرمشهور در سوره «تین» انجام شده است. اهمیت موضوع در آن است که برخی روایات اهل‌بیت(ع) قرائاتی متفاوت از قرائت مشهور را با تعبیر «هکذا نزلت» نقل کرده‌اند و این امر پرسش‌هایی درباره میزان اعتبار سندی و محتوایی این روایات و نسبت آن‌ها با قرائت‌های مشهور ایجاد کرده است. روش: پژوهش حاضر با رویکرد نقلی ـ وحیانی و با استفاده از روش کتابخانه‌ای و سندی به گردآوری داده‌ها پرداخته است. تحلیل داده‌ها بر اساس روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و روایات مرتبط از دو جنبه صدوری (سند) و محتوایی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. یافته‌ها: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که برخی از این روایات مسند و برخی مقطوع‌اند و راویان آن‌ها نیز در وثاقت محل اختلاف هستند؛ با این حال، نقل آن‌ها در منابع معتبر و مشهور موجب افزایش اعتماد صدوری به آن‌ها می‌شود. از نظر محتوایی نیز بررسی قرائن درون‌متنی، بینامتنی و فرامتنی نشان می‌دهد که قرائت «طور سیناء» با قرائت مشهور «طور سینین» هم‌معنا و مترادف است و اختلاف تنها در لهجه و زبان (عربی، عبری، سریانی) بوده است. همچنین قرائت غیرمشهور «فمن یُکذّبک» به‌جای «فما یُکذّبک» در آیه هفتم می‌تواند ناظر به تفسیر معنایی و تأکید بر تکذیب‌کنندگان مقام ولایت یا قیامت باشد. در مجموع، تأکید امام(ع) بر این قرائات غیرمشهور با تعبیر «هکذا نزلت» نه به معنای رد قرائت مشهور، بلکه در جهت تفسیر و تبیین آیه است. نتیجه‌گیری: بررسی اسناد و محتوای این روایات نشان می‌دهد که قرائات غیرمشهور در سوره «تین» در واقع جنبه تفسیری و معنوی دارند و منافاتی با قرائت مشهور ندارند. تأکید امامان(ع) بر این قرائات به‌منزله ارائه قرائت تفسیری برای رفع شبهات و تبیین معانی آیات است و در نتیجه، چنین روایاتی جایگاه اهل‌بیت(ع) را به‌عنوان مفسران حقیقی قرآن آشکار می‌سازد. این پژوهش نشان می‌دهد که اعتبارسنجی دقیق این‌گونه روایات، می‌تواند نقش مهمی در فهم تفسیری و کلامی قرآن داشته باشد.

از جمله مسائل مهمى که در علوم قرآنى به آن پرداخته مى‏شود، قرائات مختلف قرآن کریم به ویژه تأثیر قرائات بر تفسیر و دیدگاه قرائی مفسر است. این مسئله شامل همه تفاسیر از جمله تفاسیر روائی نیز می‌شود و مفسر قبل از آنکه به تفسیر آیه و بیان واژگان آن بپردازد، چاره‌ای جز بیان قرائت الفاظ آیه ندارد؛ درنتیجه گاهی مفسر قرائت مشهور را نپذیرفته و قرائتی دیگر را اختیار می‌کند. بر همین اساس،ملا محسن فیض کاشانی از علمای قرن 11 هجری، در تفسیر صافی که از برجسته‌ترین تفاسیر روائی شیعه و جهان اسلام است، به گزارش انواع قرائات و اختلاف آنها اهتمام داشته است.از نظر وی هیچکدام از قرائات موجود، متواتر نیست و در تفسیر خود قرائت خاصی را بر دیگری ترجیح نمی‌دهد.فیض در انعکاس قرائات در تفسیر خود،روشهایی را در پیش گرفته مانند: گزارش اقوال مختلف بدون بررسی آنها،توضیح معانی وقواعد ادبی واژگان وبیان آراءفقهی.همچنین وی اهتمام ویژه‌ای به گزارش قرائات اهل‌بیت(ع) داشته و قرائت منقول از معصومین را ذیل آیات بیان می‌کند. او از گزارش این گونه قرائات در تفسیر خود بهره‌های زیادی برده، از جمله:بالابردن غنای محتوای تفسیر،فهم بهتر آیات،رفع شبهات،تصحیح قرائت دیگران و بیان تأویل آیات.قرائتی که فیض در تفسیر، مبنا قرار داده، قرائت مشهور شیعه یعنی روایت حفص از عاصم است، اما در تفسیر آیات گاه برمبنای این قرائت تفسیر کرده وسایر قرائات را گزارش می‌کند،گاهی هم برپایه قرائات دیگر تفسیر کرده و به روایت حفص اشاره می‌نماید و تنها در 1مورد، قرائت حفص را مردود اعلام کرده و به قرائات دیگر، تفسیر می‌کند.

هدف: این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های آیت‌الله ابوالقاسم خویی و جلال‌الدین سیوطی درباره تواتر قرائات قرآن انجام شده است. اهمیت این موضوع از آن‌جا ناشی می‌شود که بحث تواتر قرائات تأثیر مستقیمی بر اعتبار قرائات سبعه و عشره، و نیز بر مباحث تفسیری، فقهی و آموزشی قرآن دارد. روش: این تحقیق به روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای صورت گرفته است. نخست، دیدگاه‌های خویی و سیوطی درباره تواتر قرائات گردآوری شد و سپس معیارها و دلایل هر یک به‌طور تطبیقی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که هر دو اندیشمند، تواتر مطلق قرائات را نمی‌پذیرند. خویی معتقد است که هیچ‌یک از قرائات به‌طور متواتر از پیامبر(ص) نقل نشده و اغلب آن‌ها حاصل اجتهاد قاریان یا نقل خبر واحد هستند. وی میان «تواتر متن قرآن» و «تواتر قرائات» تفکیک قائل می‌شود. در مقابل، سیوطی قرائات سبعه (و به‌طور محدود عشره) را متواتر می‌داند، اما تنها در صورتی که با قواعد عربی و مصاحف عثمانی مطابقت داشته و سند معتبر داشته باشند؛ در غیر این صورت، آن‌ها را شاذ یا ضعیف می‌شمارد. نتیجه‌گیری: بررسی تطبیقی نشان می‌دهد که گرچه هر دو اندیشمند بر عدم تواتر مطلق قرائات اتفاق نظر دارند، اما معیارهایشان برای پذیرش یا رد قرائات متفاوت است. خویی به اصول اجتهاد و خبر واحد تکیه می‌کند، در حالی‌که سیوطی هماهنگی با مصحف عثمانی و قواعد عربی را معیار اصلی می‌داند. این تفاوت رویکردها اهمیت بازنگری در معیارهای اعتبار قرائات قرآن را آشکار می‌سازد و می‌تواند در رفع شبهات علمی و سامان‌بخشی به مطالعات قرائت‌شناسی مفید باشد.

هدف: روایت «سبعة أحرف» از مهم‌ترین موضوعات در تاریخ قرآن و اختلاف قرائات است که به‌سبب تحریرهای متنوع، برداشت‌های گوناگونی از آن ارائه شده است. این پژوهش با هدف تاریخ‌گذاری دقیق این روایت و بررسی نسبت آن با مسئلۀ اختلاف قرائات و قرائات سبعه، در منابع شیعه و اهل سنت انجام شده است. روش تحقیق: این پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس روش تاریخ‌گذاری ترکیبی إسناد-متن صورت گرفته است. ابتدا تحریرهای مختلف روایت در منابع بررسی و شبکه إسناد ترسیم شد. سپس با تحلیل محتوای روایات و افزودن داده‌های سندی به تحلیل متن، امکان ارزیابی سیر تاریخی و معنایی روایت فراهم گردید. یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که روایت «سبعة أحرف» در منابع اهل سنت به‌مراتب گسترده‌تر از منابع شیعه نقل شده و در منابع اولیه شیعی جز در خصال شیخ صدوق وجود ندارد. بررسی اسناد نشان داد اغلب روایات فاقد حلقۀ مشترک اصلی‌اند، مگر روایت اختلاف عمر و هشام در سورۀ فرقان که دارای حلقۀ مشترک اصلی (ابن شهاب زهری) و حلقه‌های فرعی (مالک بن انس و لیث) است. از نظر محتوایی، برخی روایات هفت حرف را به حوزه معنایی و تفسیری قرآن مربوط دانسته‌اند و برخی آن را به اختلاف در قرائت پیوند زده‌اند. نتیجه‌گیری: روایت سبعة أحرف، برخلاف شهرت رایج، ارتباط مستقیمی با مسئلۀ قرائات سبعه ندارد. با توجه به واکنش‌های صحابه نسبت به اختلاف قرائت و نیز مکی بودن سورۀ فرقان، می‌توان دریافت که اختلاف قرائات به معنای اصطلاحی آن در آغاز اسلام رایج نبوده است. بر این اساس، نزول قرآن بر هفت حرف ضرورتی ندارد و فهم درست این روایات باید در چارچوب معنایی و تفسیری قرآن تحلیل شود.